Tag Archives: ΡΟΥΜΑΝΙΑ

Η Ρουμανική Επανάσταση του Δεκέμβρη 1989: Ερωτήματα και "Φαντάσματα"

Η Ρουμανική Επανάσταση του Δεκέμβρη 1989

30 χρόνια μετά τα ερωτήματα παραμένουν

Μνήμες, απολογισμός και τα “φαντάσματα” της εποχής Τσαουσέσκου

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Φέτος (Δεκέμβρης 2019) συμπληρώνονται τριάντα χρόνια από τη λαϊκή εξέγερση στη Ρουμανία κατά του καθεστώτος Τσαουσέσκου, η οποία οδήγησε σε αιματηρή καταστολή εκ μέρους της Σεκιουριτάτε και τελικά στην πτώση του Τσαουσέσκου και στην εκτέλεσή του με συνοπτικές διαδικασίες. Ήταν 16 Δεκεμβρίου του 1989 όταν πλήθη κατοίκων της Τιμισοάρα, της πιο δυτικής πόλης της Ρουμανίας κοντά στα σύνορα με την Ουγγαρία, συγκεντρώθηκαν έξω από την Καλβινιστική Εκκλησία για να υποστηρίξουν τον πάστορα Τόκες Λάζλο, που λόγω των απόψεων του, ήταν ανεπιθύμητος για το καθεστώς. 

Η πιο αιματηρή εξέγερση στο «Ανατολικό Μπλοκ»

Οι διαμαρτυρίες αυτές συνεχιζόταν και τις επόμενες ημέρες, παρά την αστυνομική καταστολή, και σύντομα έλαβαν το ρυθμό χιονοστιβάδας σαρώνοντας τα πάντα στη χώρα. Οι διαδηλώσεις στην Τιμισοάρα ήταν καθημερινές και εκατό χιλιάδες άνθρωποι, σε μια πόλη 300.000 κατοίκων, βρισκόταν μονίμως στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι κατά του τυραννικού καθεστώτος Τσαουσέσκου. Κατέλαβαν την πλατεία αλλά και το κτίριο της Όπερας, που αμέσως έγινε το «στρατηγείο» τους απ’ όπου απεύθυναν διακηρύξεις στο ρουμανικό λαό.
Το καθεστώς Τσαουσέσκου επιχείρησε να καταστείλει βίαια τη λαϊκή εξέγερση, με τη περιβόητη Σεκιουριτάτε να πυροβολεί ανεξέλεγκτα τους διαδηλωτές. Συνολικά σκοτώθηκαν 1.104 άνθρωποι, εκ των οποίων οι 162 κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων (οι 153 μόνον στην Τιμισοάρα). Χιλιάδες διαδηλωτές τραυματίστηκαν, ενώ συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη και πολλοί Ρουμάνοι αγνοούμενοι, πιθανότατα δολοφονημένοι από τη Σεκιουριτάτε και θαμμένοι σε άγνωστα μέρη. 

Πριν από τριάντα χρόνια, τον Δεκέμβριοι του 1989 εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι στην Τιμισοάρα, στο Βουκουρέστι και σε άλλες πόλεις και πόλεις της Ρουμανίας αψήφησαν τη “βασιλεία του φόβου” του Νικολάε Τσαουσέσκου και βγήκαν στους δρόμους για να απελευθερωθούν από πάνω από τέσσερις δεκαετίες καταπίεσης και δικτατορίας. Επιδεικνύοντας έναν συλλογικό ηρωισμό και αψηφώντας ακόμη και τις ζωές τους, οι εκατοντάδες χιλιάδες Ρουμάνοι διαδηλωτές βγήκαν στους δρόμους, όχι μόνον για να ρίξουν τον δικτάτορα αλλά και να διεκδικήσουν την ελευθερία και τη δημοκρατία. Στις 22 Δεκεμβρίου ο ρουμανικός στρατός πήρε το μέρος των διαδηλωτών, αν και η Σεκιουριτάτε συνέχισε να στηρίζει το καθεστώς. 

Αυτή η λαϊκή επανάσταση στη Ρουμανία που οδήγησε στην πτώση του καθεστώτος Τσαουσέσκου, τον Δεκέμβριο του 1989, υπήρξε η πιο αιματηρή κατά τη διάρκεια της κατάρρευσης του λεγόμενου “ανατολικού μπλοκ”. Αυτή η δυναμική και μαζική εξέγερση του ρουμανικού λαού δεν μπόρεσε να εμποδιστεί από τις δυνάμεις ασφαλείας του Τσαουσέσκου. Ακόμη κι από την περιβόητη Σεκιουριτάτε, την υπηρεσία πληροφοριών και ασφαλείας του Τσαουσέσκου, που επέβαλε επί δεκαετίες ένα καθεστώς τρόμου στον ρουμανικό λαό. 

Η φονική «αντεπανάσταση» της Σεκιουριτάτε

Αν και ο Τσαουσέσκου έχασε την εξουσία του στις 22 Δεκεμβρίου, οι πυροβολισμοί συνεχίστηκαν στους δρόμους του Βουκουρεστίου και σε άλλες ρουμανικές πόλεις μέχρι το θάνατό του (εκτέλεση έπειτα από συνοπτική δίκη) τρεις ημέρες αργότερα. Τριάντα χρόνια αργότερα παραμένει ακόμη μυστήριο ο θάνατος 800 ατόμων μεταξύ 22 και 25 Δεκεμβρίου 1989, που σκοτώθηκαν οι περισσότεροι από σφαίρες της Σεκιουριτάτε. Ποιος έδωσε αυτές τις εντολές; Ποιος ή ποιοι ηγήθηκαν αυτής της αιματηρής καταστολής, ενώ ο Τσαουσέσκου δεν είχε πλέον την εξουσία; 

Προφανώς επρόκειτο για μια «αντεπανάσταση» της Securitate και των δυνάμεων ασφαλείας, αλλά ποιοι βρίσκονταν από πίσω της; Ο Ρουμάνος συγγραφέας, Andrei Ursu, γιος ενός αντιφρονούντα  που βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από την μυστική αστυνομία της Σεκιουριτάτε το 1985, στο βιβλίο του Snipers and Mystifiers, που έγραψε αφού μελέτησε επισταμένα τα αρχεία της Σεκιουριτάτε επί ένα τέταρτο του αιώνα, υποστηρίζει πως όλο αυτό το “χάος” και η “τρομοκρατική ψύχωση” ήταν όλα σχεδιασμένα για να ωφελήσουν τον Ίον Ιλιέσκου και το Εθνικό Μέτωπο Σωτηρίας (FSN), το οποίο και αναπλήρωσε το κενό εξουσίας μετά την πτώση του Τσαουσέσκου. Τα έγγραφα που κατέχει ο συγγραφέας «αποδεικνύουν ότι η Ασφάλεια δεν αφοπλίστηκε στις 22 Δεκεμβρίου, όπως ισχυρίζεται η στρατιωτική εισαγγελία. Μόνο σε μια μονάδα της Securitate έλειπαν 16.500 σφαίρες, όταν ο στρατός είχε την κατοχή των πυρομαχικών», είπε σε συνέντευξή του ο Andrei Ursu. 

«Διοργανώνω την αντίσταση από το Σιγκοντάρεστε», ακούστηκε να λέει στο κρατικό ραδιόφωνο ο Τσαουσέσκου, καθώς διέφευγε από το Βουκουρέστι προς αυτή την πόλη στις 22 Δεκεμβρίου, όταν φαινόταν να ενεργοποιεί ένα καθεστωτικό “σχέδιο αντίστασης”. Αυτό το σχέδιο, που περιγράφηκε σε αρκετά έγγραφα της Securitate, συνίστατο σε «σύντομες και βίαιες» ενέργειες που θα αναληφθούν από μια «σχετικά μικρή δύναμη» σε στόχους «μεγάλης σημασίας», επιδιώκοντας να δημιουργηθεί έτσι «μια μόνιμη κατάσταση ανασφάλειας και φόβου». 

Ποιος έδωσε εντολή να πυροβολήσουν τους διαδηλωτές;

Ο Andrei Ursu και οι ερευνητές που τον βοήθησαν τεκμηρίωσαν την ύπαρξη ενός άκρως απόρρητου σχεδίου «αντίστασης» της αστυνομίας, που ήταν έτοιμο να ενεργοποιηθεί σε περίπτωση ξένης εισβολής ή άλλων απειλών για το καθεστώς. Με αυτό περίπου το σχέδιο έδρασαν και οι δυνάμεις της Σεκιουριτάτε στις τρεις αιματηρές ημέρες που ακολούθησαν (22-25 Δεκεμβρίου 1989) την πτώση του Τσαουσέσκου. Ελεύθεροι σκοπευτές, που κρύβονταν στα γύρω κτίρια, επιτέθηκαν επανειλημμένα σε “στρατηγικές θέσεις”, όπως στα τηλεοπτικά στούντιο, στο κτίριο όπου συναντήθηκαν οι συντονιστές της λαϊκής εξέγερσης κ.λ.π.  

Οι εν λόγω εκτελεστές της Σεκιουριτάτε, που ευθύνονται για τον θάνατο τουλάχιστον 800 ανθρώπων, ενήργησαν ανεξάρτητα, αφού έχασαν την επαφή τους με τον Τσαουσέσκου μετά τη σύλληψή του, όπως έλεγε και το αρχικό σχέδιο; Ή ακολούθησαν τις εντολές του διοικητή της Ασφάλειας εκείνη την εποχή, του στρατηγού Ιούλιαν Βλαντ; Όπως και να ‘χει τριάντα χρόνια μετά τα γεγονότα, κανείς δεν καταδικάστηκε για τις δολοφονίες 22-25 Δεκεμβρίου.

Βουκουρέστι και τα «φαντάσματα» του Τσαουσέσκου

Το σημερινό Βουκουρέστι, αν και βρίσκεται στις παρυφές του βαλκανικού κόσμου το Βουκουρέστι είναι μια πόλη των αντιθέσεων. Μελαγχολικό και γοητευτικό ταυτόχρονα μοιάζει με παρένθεση ανάμεσα στο Παρίσι και στη Μόσχα, μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Ένας κόμβος εμπορικών και πολιτιστικών συναλλαγών.  Ένα σταυροδρόμι ανάμεσα στην κεντρική, στην ανατολική Ευρώπη και στα Βαλκάνια.

To Βουκουρέστι πέρασε μια καταθλιπτική σκοτεινιά κατά την εποχή του Τσαουσέσκου, όταν κατεδαφίστηκε και το παλιό κέντρο της πόλης, H μεγαλομανία του Τσαουσέσκου, που ήταν ένας μανιακός του ελέγχου εκφράστηκε και μέσα από το σχέδιο του να «Συστηματοποιήσει», δηλαδή να ισοπεδώσει το παλιό κέντρο της ρουμανικής πρωτεύουσας για να το “εκσυγχρονίσει”. Έτσι, πολλά όμορφα κτίρια της Μπελ Επόκ κατεδαφίστηκαν. 

Οι κάτοικοι του Βουκουρεστίου αποκαλούν ειρωνικά την ισοπεδωμένη περιοχή “Τσαουσίμα”δηλαδή “Χιροσίμα του Τσαουσέσκου”. Ο, φαραωνικού μεγέθους, “Οίκος του Λαού” –ένα από τα μεγαλύτερα κτίρια στον κόσμο με εμβαδόν 330.000 τετραγωνικά μέτρα!– ήταν το αποκορύφωμα της μεγαλομανίας ενός μανιακού του ελέγχου: του δικτάτορα Τσαουσέσκου… Μετά την επανάσταση του 1989, το κτίριο της μυστικής αστυνομίας του Τσαουσέσκου, της περιβόητης Σεκιουριτάτε, κάηκε από τον εξεγερμένο λαό. Όμως το αναστήλωσαν για να θυμόνται και το σκοτεινό παρελθόν… 

Οι άλυτες διαφορές με το παρελθόν

Το Βουκουρέστι, αυτή η “παριζιάνα” πρωτεύουσα της Ρουμανίας, που είναι μια όμορφη και απρόσμενη έκπληξη, με την ιστορία και το πολιτισμό της, παραμένει στοιχειωμένη από τα φαντάσματα της εποχής Τσαουσέσκου. Όχι μόνον λόγω των μνημείων και της ιστορίας. 

Οι σκιές του παρελθόντος, της σκοτεινής εποχής του Τσαουσέσκου, είναι ακόμη παρούσες. Ωστόσο ο ρουμανικός λαός και αυτή η πόλη διαθέτει αστείρευτες δυνάμεις αναγέννησης, ελπίδας κι αισιοδοξίας. Αναζητά μια νέα ταυτότητα κτίζοντας γέφυρες ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον, μεταξύ Βαλκανίων και Ανατολικής Ευρώπης. 

Θα τα καταφέρει όμως μόνον όταν λύσει τις διαφορές της με το πρόσφατο παρελθόν της και φωτίσει ακόμη τις πιο σκοτεινές πλευρές της ιστορίας της Ρουμανικής Επανάστασης του Δεκέμβρη του 1989, με γνώμονα την αλήθεια, που είναι τρομερά ωφέλιμη σε κάθε κοινωνία που θέλει να λέγεται δημοκρατική.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο”! Στο χωριό Σαπάντζα της Ρουμανίας “γελάνε” με τον θάνατο

Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο”

Στο χωριό Σαπάντζα της Ρουμανίας “γελάνε” με τον θάνατο

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η περιοχή Μαραμούρες στη βορειοδυτική Ρουμανία, που συνορεύει βόρεια με την ουκρανική υπερκαρπάθια Ρουθηνία και δυτικά με την Ουγγαρία, συνδέει πολιτισμικά την κεντρική με την ανατολική Ευρώπη και ταυτόχρονα διαφυλάσσει έναν πολύ ιδιαίτερο λαϊκό πολιτισμό. Το Μαραμούρες μοιάζει σαν να έχει βγει από τα παραμύθια ή έστω από ρομαντικά μυθιστορήματα του 19ου αιώνα.

Μαραμούρες: σα να βγήκε από παραμύθι

Εδώ τα σπίτια μοιάζουν με έργα τέχνης, καθώς οι κατασκευαστές τους φημίζονταν για το ταλέντο τους στην ξυλογλυπτική και στα χρώματα. Στο Μαραμούρες η λέξη Άγχος υπάρχει μόνο στο λεξικό και ο εκσυγχρονισμός είναι ακόμη κάτι το θεωρητικό. Για τα Δυτικά πρότυπα η περιοχή θεωρείται καθυστερημένη. Ωστόσο διαθέτει πλούσια λαϊκή παράδοση και γνωρίζει καλά πώς να αυτοσυντηρείται.

Τα εσωτερικά των σπιτιών στο Μαραμούρες είναι μια πανδαισία χρωμάτων, ένα πάντρεμα χειροποίητων αντικειμένων, που αποπνέουν τον ιδρώτα αλλά και το μεράκι των ενοίκων τους. Η ύπαιθρος στο Μαραμούρες είναι ένας τόπος με παμπάλαια έθιμα, που έχουν ολοφάνερες παγανιστικές καταβολές. Εδώ οι ντόπιοι φορούν ακόμη περήφανα τις πολύχρωμες παραδοσιακές τους στολές και με ενθουσιασμό συμμετάσχουν στα πατροπαράδοτα έθιμά τους.

Η περιοχή Μαραμούρες της Ρουμανίας είναι ένας πολύ ιδιαίτερος τόπος. Εδώ κατοικεί ένα πολύχρωμο μωσαϊκό εθνοτήτων, που έχουν δεχθεί επιρροές από πολλές κουλτούρες. Αυτή η περιοχή είναι γνωστή παγκοσμίως για τις εντυπωσιακές ξύλινες εκκλησίες, με τα πανύψηλα καμπαναριά τους, που μοιάζουν σα να θέλουν να τρυπήσουν τον ουρανό. Είναι γνωστή επίσης για το παράξενο νεκροταφείο του χωριού Σαπάντα, που ξεχωρίζει από όλα τα υπόλοιπα όχι μόνον της Ρουμανίας αλλά κι ολόκληρης της Ευρώπης!

Περιγελώντας το θάνατο

Δεν είναι παντού στα Βαλκάνια οι νεκροί ανήσυχοι, επικριτικοί και γεμάτοι εκδικητικότητα. Το μοναδικό, “χαρούμενο” νεκροταφείο (Cimitirul Vesel) της Σαπάντζα, γεμάτο έντονα χρώματα και αστεία ποιήματα, συνδέεται με το όνομα του Σταν Ιοάν Πάτρας. Ήταν ένας εμπνευσμένος ντόπιος καλλιτέχνης που σκάλισε τον πρώτο ξύλινο τάφο το 1935, σε ηλικία 14 ετών, χαράσσοντας πάνω του το πρώτο αστείο επιτάφιο ποίημα. Μέχρι τη δεκαετία του 1960 ο Σταν Ιοάν είχε προλάβει να κατασκευάσει περισσότερους από 800 παράξενους τάφους στο νεκροταφείο της Σαπάντζα. Μετά το θάνατό του, το 1977, άλλοι νεότεροι καλλιτέχνες συνέχισαν το έργο του, εμπλουτίζοντας το νεκροταφείο του χωριού με νέους ξύλινους τάφους με πιο σύγχρονη, αλλά πάντα αστεία, θεματολογία.

Η περιοχή γύρω από τη Σαπάντζα είναι πλούσια σε δάση βελανιδιάς, το ξύλο της οποίας αποτελεί την πρώτη ύλη για την κατασκευή των τάφων. Οι τεχνίτες του χωριού χρησιμοποιούν για να βάψουν τους ξύλινους τάφους ένα ειδικό μπλε χρώμα, που είναι γνωστό ως “μπλε της Σαπάντα”, ένα αποτροπαϊκό χρώμα που διώχνει το κακό.

Σύμφωνα με τη μυθολογία οι αρχαίοι Δάκες, όπως άλλωστε και οι αρχαίοι Θράκες, θρηνούσαν για τη γέννηση και γελούσαν με το θάνατο. Όταν γεννιόταν ένα μωρό έκλαιγαν για όλα όσα επρόκειτο να υποφέρει στην “κοιλάδα των δακρύων” που λέγεται ζωή και όταν πέθαινε γελούσαν ολόψυχα διότι πλέον απαλλάχθηκε από τα βάσανα και μπορούσε επιτέλους να ξεκουραστεί. Γι’ αυτό και οι επιγραφές, τότε που δημιουργήθηκε νεκροταφείο, θεωρούσαν ότι περιγελούσαν το θάνατο.

Ένα χαμόγελο απέναντι στο θάνατο”

Όπως μας είπε και ο Κονσταντίν Νόικα, ξυλουργός που κατασκευάζει “χαρούμενους τάφους”, αυτό το νεκροταφείο είναι “ένα χαμόγελο απέναντι στο θάνατο”. “Διαλέγουμε την εικόνα”, περιγράφει ο Κονσταντίν “κι αυτή εξαρτάται από το επάγγελμα του νεκρού και πολλές απ’ αυτές μπορούν κάπου να ενοχλούν. Για παράδειγμα αν του άρεσαν οι γυναίκες, είναι απέναντί του μια γυναίκα, αν του άρεσε το οινόπνευμα, τον παρουσιάζουμε έτσι να πίνει, και με το επάγγελμα του, αν ήτανε για παράδειγμα βοσκός”.

Ο ίδιος ο Στάν Ιοάν Πάτρας, ο οποίος ξεκίνησε το 1935 αυτή την τέχνη, έφτιαξε τη δική του επιτύμβια στήλη, η οποία και τον απεικονίζει να ζωγραφίζει τους σταυρούς του “Χαρούμενου Νεκροταφείου”. Πάνω από τον τάφο του γράφει: “Από τότε που ήμουν αγόρι, ήμουν γνωστός ως Σταν Ιόν Πάτρας. Ακούστε σε με, αδελφοί. Δεν υπάρχουν ψέματα σε αυτό που θα πω. Όλη η διάρκεια της ζωής μου δεν σήμαινε καμία ζημιά σε κανέναν. Αλλά έκανα καλό, όσο μπορούσα…”

Περπατώντας ανάμεσα στο “δάσος” από τους πολύχρωμους σταυρούς με τις επιγραφές με τα αστεία ποιήματα. Στεκόμαστε μπροστά σ’ ένα που απεικονίζει μια γριά και ο ξεναγός μας αρχίζει να μεταφράζει χαμογελώντας: “Σ’ αυτόν εδώ τον τάφο κείτεται η πεθερά μου. Τρεις μέρες να ζούσε ακόμη, εγώ θα κειτόμουν εδώ και εκείνη θα το διάβαζε αυτό. Εσείς που περνάτε από εδώ μην προσπαθήσετε να την ξυπνήσετε. Καθώς πάτε σπίτι χαρείτε για μένα. Όπως μου φέρθηκε έτσι γύρισε πίσω. Αυτό που διαβάζετε εδώ, όπως εγώ να μην το πάθετε, να βρείτε καλή πεθερά και θα ζήσετε καλά”. Ουδέν σχόλιο…

Παγανιστικά κατάλοιπα στα Βαλκάνια

Στο “χαρούμενο νεκροταφείο” της Σαπάντζα, οι νεκροί αναπαύονται μέσα σε μια κοσμογονία χρωμάτων και αστείων ποιημάτων. Μοιάζει σα να χαμογελά το θάνατο, τονίζοντας την κωμικοτραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Σύμφωνα με τους ιστορικούς αυτή η παράδοση διακωμώδησης του θανάτου προέρχεται από τους αρχαίους Δακοθράκες που, όπως κατέγραψε και ο Ηρόδοτος, θρηνούσαν με τη γέννηση ενός μωρού και γελούσαν όταν κάποιος πέθαινε.

Αυτό το νεκροταφείο φαίνεται πως αποτελεί τη συνέχεια μιας πανάρχαιης παράδοσης των βαλκανικών λαών και η οποία μπολιάστηκε με τον Χριστιανισμό. Στα άγνωστα Βαλκάνια, κατακερματισμένα από τη φύση και την ιστορία, και ειδικά σε απομακρυσμένα χωριά μπορεί να συναντήσει κανείς προχριστιανικά κατάλοιπα. Στην εποχή μας αυτές οι πανάρχαιες επιβιώσεις αναβιώνουν -πάντα υπό χριστιανικό μανδύα– ωθούμενες, είτε από αταβιστική παρόρμηση των αυτοχθόνων λαών είτε ακολουθώντας το ελευθεριακό πνεύμα της εποχής μας. Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο” της Σαπάντα, που προσφέρει μια όχι πένθιμη εικόνα του θανάτου, είναι η απόδειξη.

Η Terra Incognita της αγροτικής Ρουμανίας

Η Terra Incognita της αγροτικής Ρουμανίας

Ο τελευταίος θύλακας αγροτικού πολιτισμού στην Ευρώπη

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η Ρουμανία, χώρα βαλκανική, ανατολικοευρωπαϊκή και κεντροευρωπαϊκή ταυτόχρονα, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το 2007, ασκεί για πρώτη φορά στην ιστορία της την εξάμηνη προεδρία της Ε.Ε. από την 1η Ιανουαρίου του 2019 ως τις 31 Ιουνίου 2019, σε μια εξαιρετικά κρίσιμη για την Ευρώπη περίοδο, με το Brexit προ των πυλών και τις Ευρωεκλογές.

Ωστόσο η ίδια η σημερινή Ρουμανία παραμένει ένας “μεγάλος άγνωστος”, όχι μόνον για την Ελλάδα, αλλά και για την Ευρώπη. Με πληθυσμό 20 εκατομμυρίων και έκταση που φτάνει τα 238.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα η Ρουμανία είναι η 7η σε μέγεθος χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαθέτοντας έτσι μια τεράστια αλλά υπανάπτυκτη ύπαιθρο. Παρ’ ότι το 1/3 του ρουμανικού πληθυσμού (περίπου 6 εκατομμύρια άνθρωποι) ασχολείται με την αγροτο-κτηνοτροφία –το μεγαλύτερο ποσοστό στην Ευρώπη– ο αγροτικός τομέας συνεισφέρει μόνον το 10% στην οικονομία της χώρας. Αν και υποανάπτυκτη και χαμηλής παραγωγικότητας, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά στάνταρτ, η αγροτική Ρουμανία, είναι ένας ιδανικός τόπος για βιολογικές καλλιέργειες. Τα παραμελημένα στο παρελθόν, άρα «καθαρά» από χημικά λιπάσματα και φυτοφάρμακα, χωράφια και λιβάδια γύρω από τα Καρπάθια Όρη είναι ιδανικά για την ανάπτυξη βιολογικών μεθόδων στη γεωργία και στην κτηνοτροφία. Έτσι αν και η σημερινή αγροτική Ρουμανία μοιάζει εκ πρώτης όψεως μ’ έναν κόσμο που δύει, έχει ωστόσο τεράστιες δυνατότητες ανάπτυξης στο μέλλον μέσω των βιολογικών καλλιεργειών, του οικοτουρισμού και όχι μόνον. Αρκεί βεβαίως να μην αλλοτριωθεί, αλλά να συνεχίσει την ιδιότυπη αντίστασή της, και να διατηρήσει τις αξίες της μακραίωνης παράδοσής της.

Στις αρχές του 21ου αιώνα σχεδόν παντού στην Ευρώπη ο αγροτικός πολιτισμός αργοπεθαίνει. Τα χωριά μαραζώνουν, η ύπαιθρος ερημώνει δημογραφικά και η αγροτική οικονομία μέρα με την ημέρα συρρικνώνεται. Μόνον οι γενναίες επιδοτήσεις και ο εκσυγχρονισμός κρατούν ακόμη ζωντανή την ύπαιθρο στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο αγροτικός πολιτισμός βρίσκεται παντού σε υποχώρηση…

Παντού; Όχι βέβαια, καθώς υπάρχει μια περιοχή της Ευρώπης όπου ο αγροτικός πολιτισμός συνεχίζει να αντιστέκεται στην «επέλαση του εκσυγχρονισμού». Συνεχίζει να κρατά μακραίωνες παραδόσεις, αξίες, συνήθειες, πρακτικές και κι έναν τρόπο ζωής που έχει μείνει σχεδόν απαράλλακτος στο πέρασμα του χρόνου. Η περιοχή αυτή δεν είναι άλλη από την τεράστια ύπαιθρο της Ρουμανίας. Είναι η αγροτική Ρουμανία, που σε πείσμα του εκσυγχρονισμού και της ένταξης της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνεχίζει ν’ ακολουθεί τους αργούς ρυθμούς περασμένων εποχών.

Σχετική εικόνα

Η αγροτική Ρουμανία είναι ένας κόσμος προλήψεων και δεισιδαιμονιών όπως δείχνουν και τα παράξενα αποτροπαϊκά σύμβολα που υπάρχουν στις άκρες των ρουμανικών χωριών. Ορισμένα αγροτικά σπίτια στην περιοχή Μαραμούρες, στα βορειοδυτικα της χώρας, είναι τόσο καλοδιατηρημένα που μοιάζουν σα να βγήκαν από ρομαντικά μυθιστορήματα του 19ου αιώνα. Είναι στολισμένα και φροντισμένα με κάθε λεπτομέρεια από αντικείμενα και κομψοτεχνήματα που φτιάχτηκαν αποκλειστικά με τα χέρια και με πολύ μεράκι. Η περιοχή Μαραμούρες μοιάζει σαν να έχει βγει από τα παραμύθια. Εδώ τα σπίτια μοιάζουν με έργα τέχνης, καθώς οι κατασκευαστές τους φημίζονταν για το ταλέντο τους στην ξυλογλυπτική και στα χρώματα.

Αποτέλεσμα εικόνας για transylvania mara mures

Στο Μαραμούρες η λέξη Άγχος υπάρχει μόνο στο λεξικό και ο εκσυγχρονισμός είναι άγνωστη λέξη. Για τα Δυτικά πρότυπα η περιοχή θεωρείται καθυστερημένη, αλλά διαθέτει πλούσια λαϊκή παράδοση και γνωρίζει καλά πώς να αυτοσυντηρείται. Η αυτάρκεια είναι το παν. Τα εσωτερικά των σπιτιών στο Μαραμούρες είναι μια πανδαισία χρωμάτων, ένα πάντρεμα χειροποίητων αντικειμένων, που αποπνέουν τον ιδρώτα αλλά και το μεράκι των ενοίκων τους. Παρά την ειδυλλιακή της εικόνα όμως η ζωή εδώ είναι σκληρή και οι νέοι προτιμούν να σπουδάσουν παρά να ασχοληθούν με τη γεωργία.

Μόνο με σκληρή δουλειά και υπομονή μπορεί ν’ αντέξει κανείς τη ζωή στα χωριά της Ρουμανίας. Η εγκαρτέρηση και η υπομονή είναι τα κλισέ της ψυχής της ρουμάνικής αγροτιάς. Οι Ρουμάνοι αγρότες μοιάζουν από τη φύση τους να αποδέχονται τη μοίρα τους, να κουβαλούν αγόγγυστα τις αλυσίδες τους, να υποφέρουν με σωφροσύνη την «αρχοντιά της δουλείας» τους.

Η ρουμανική ύπαιθρος είναι ένας τόπος με παμπάλαια έθιμα, που έχουν ολοφάνερες παγανιστικές καταβολές. Εδώ οι ντόπιοι φορούν ακόμη περήφανα τις παραδοσιακές τους στολές και με ενθουσιασμό συμμετάσχουν στα πατροπαράδοτα έθιμά τους.

Οι βοσκοί στη Ρουμανία ακολουθούν τους πατροπαράδοτους τρόπους εκτροφής των ζώων, χρησιμοποιώντας μόνο τα χόρτα της περιοχής τους ως ζωοτροφή, που είναι απολύτως βιολογική –κάτι που δεν έχουν ανάγκη να το πιστοποιήσουν, γιατί είναι ολοφάνερο. Για τους ανοιχτόκαρδους βοσκούς του Μάραμουρες η πιο σημαντική στιγμή της ημέρας είναι εκείνη του αρμέγματος. Λέγοντας αστεία αλλά και σοφά λόγια, που είναι αποτέλεσμα μιας κατασταλαγμένης ήρεμης ζωής, οι βοσκοί αποσπούν με τα έμπειρα χέρια τους το γάλα των αιγοπροβάτων από το οποίο γίνεται ίσως το καλύτερο βιολογικό τυρί των Βαλκανίων. Αυτές οι εικόνες είναι μια ανάμνηση της εξοχής της παιδικής μας ηλικίας.

Θα μπορέσει άραγε η αγροτική Ρουμανία να συνεχίσει την “αντίσταση” της απέναντι στον οδοστρωτήρα του ευρωπαϊκού εκσυγχρονισμού και του καπιταλισμού, που εξισώνει τις εμπορικές αξίες με τις ηθικές; Όσο οι φωτιές στις καλύβες των βοσκών στις καταπράσινες πλαγιές των Καρπαθίων θα συνεχίσουν να καίνε, τόσο θα συνεχίσει να υπάρχει και η ελπίδα πως δεν θα χαθεί κι αυτός ο τελευταίος θύλακας αγροτικού πολιτισμού της Ευρώπης.

Η βαλκανική Γεωποιητική των Αντιθέσεων

Εν τέλει η σημερινή Ρουμανία αποτελεί μια απρόσμενη έκπληξη. Μια αντίθεση και μια σύνθεση ταυτόχρονα. Μια φιλική χώρα, με παθιασμένους κατοίκους, που έχει να προσφέρει πολλά διδάγματα, και ειδικότερα εκείνο της συνεχούς αναγέννησης έπειτα από την καταστροφή.

Στα Βαλκάνια πρέπει να περισυλλέξουμε τα θραύσματα που μας άφησαν οι τραυματικές εμπειρίες του παρελθόντος, να τα συγκολήσουμε, έστω και ετερόκλητα, και να δημιουργήσουμε νέες μορφές έκφρασης, τέχνης, πολιτισμού και συνθέσεις, έστω κι αν όλο αυτό μοιάζει επιφανειακά ως “Φράνκεσταϊν” στα μάτια των υπόλοιπων “αποστειρωμένων” Ευρωπαίων. Η δύναμη των Βαλκανίων και των σφριγηλών και βασανισμένων από την Ιστορία λαών τους βρίσκεται μέσα σ’ αυτή τη Γεωποιητική των Αντιθέσεων.

* Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Βουκουρέστι: Το «Παρίσι των Βαλκανίων» σε αναζήτηση ταυτότητας

Βουκουρέστι

Το «Παρίσι των Βαλκανίων» σε αναζήτηση ταυτότητας

Γράφει ο Γιώργος Σάμκος

Το νέο οικονομικό κέντρο της νοτιοανατολικής Ευρώπης

Το Βουκουρέστι, η πρωτεύουσα της Ρουμανίας των είκοσι εκατομμυρίων κατοίκων, κάποτε θεωρούνταν το «Παρίσι των Βαλκανίων». Την περίοδο του Μεσοπολέμου ακτινοβολούσε αυτάρεσκα σ’ ολόκληρη τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Πέρασε όμως μια καταθλιπτική σκοτεινιά κατά την εποχή του Τσαουσέσκου, πενιχρά φωτισμένη και παρακμιακή, θυμίζοντας την ατμόσφαιρα ταινίας του Φριτς Λανγκ. Ωστόσο η πρωτεύουσα της Ρουμανίας, επανέρχεται και πάλι στο προσκήνιο, φοράει τα καλά της, φωταγωγείται, αναπαλαιώνεται, εκσυγχρονίζεται, κτίζονται γυάλινοι ουρανοξύστες και εμπορικά κέντρα, κι ετοιμάζεται να παίξει και πάλι έναν δραστήριο ρόλο στο βαλκανικό και ευρωπαϊκό γίγνεσθαι ως οικονομικό κέντρο της νοτιοανατολικής Ευρώπης.

Με πληθυσμό που ξεπερνά τα δύο εκατομμύρια κατοίκους το Βουκουρέστι αποτελεί μια μυστηριώδη πρόκληση για τους επισκέπτες του. Εκπέμπει μια αλλόκοτη γοητεία –μείγμα μιας πλούσιας και αντιθετικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και μιας δραματικής ιστορικής διαδρομής– και δημιουργεί μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα, που δεν αφήνει κανέναν ασυγκίνητο. Η πρωτεύουσα της Ρουμανίας είναι μια ζωντανή αλλά και «σουρεαλιστική» πόλη, γεμάτη επιβλητικά μνημεία, τεράστιες δημόσιες πλατείες και λεωφόρους που συνθλίβουν με το υπερβολικό τους μέγεθος την ατομικότητα και τον άνθρωπο, υπενθυμίζοντας έτσι την ασημαντότητα του.

Διανύοντας τη σκληρή πραγματικότητα της μετα-κομμουνιστικής εποχής, γνωστή και ως “Μετάβαση”, με τα προβλήματα αλλά και τις ευκαιρίες της, το Βουκουρέστι προσπαθεί να δημιουργήσει μια νέα ταυτότητα και να εξελιχθεί σε οικονομικό κέντρο των Βαλκανίων. Προσπαθεί να ανακαλύψει τον «παλιό καλό του εαυτό», καθώς κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου υπήρξε το ξακουστό «Μικρό Παρίσι» των Βαλκανίων. Μια πόλη με μεγάλη αστική τάξη, που μεταμόρφωνε τις προσόψεις των σπιτιών της –για χάρη της επιδειξιμανίας– σε μικρά «παλάτια»…

Το “φάντασμα” του Τσαουέσκου

Αναμφίβολα το Βουκουρέστι είναι μια βαλκανική μητρόπολη, με πολλές αντιθέσεις, ανατολικές και δυτικές επιρροές, παρακμιακή και σύγχρονη ατμόσφαιρα, Το φάντασμα του Τσαουσέσκου συνεχίζει να στοιχειώνει την πρωτεύουσα της Ρουμανίας μέσα από σύμβολα μιας μνημειακής αρχιτεκτονικής, που εξέφραζαν την επίσημη κομουνιστική ιδεολογία, όπως ο γιγαντιαίος «Οίκος του Λαού», το σημερινό κοινοβούλιο της χώρας.

Το καθεστώς του Τσαουσέσκου υπήρξε ένα από τα σκληρότερα σε όλη την κομμουνιστική Ανατολική Ευρώπη. Ο ρουμανικός λαός υπέφερε πολλά δεινά. H μεγαλομανία του Τσαουσέσκου εκφράστηκε και μέσα από την πρόθεσή του να «Συστηματοποιήσει», δηλαδή να καταστρέψει τα ρουμανικά χωριά, και να συγκεντρώσει τους κατοίκους τους στις πόλεις και ειδικά στο Βουκουρέστι. Για το σκοπό αυτό ισοπέδωσε το κέντρο της ρουμανικής πρωτεύουσας ώστε να κτίσει μια «πόλη του μέλλοντος». Ήθελε να αστικοποιήσει όλο τον πληθυσμό της χώρας για να εξασφαλίσει οριστικά τον έλεγχο. Ο «Οίκος του Λαού» –όνομα που δόθηκε σεμνά για το προεδρικό μέγαρο– θα σκίαζε και διοικούσε την πόλη.

Ο φαραωνικού μεγέθους “Οίκος του Λαού” –ένα από τα μεγαλύτερα κτίρια στον κόσμο με χώρους που έχουν εμβαδόν 330.000 τετραγωνικά μέτρα– αποτέλεσε το αποκορύφωμα της μεγαλομανίας ενός ανθρώπου, που ισοπέδωσε την αρχιτεκτονική κληρονομιά του κέντρου του Βουκουρεστίου, με στόχο να έχει υπό τον έλεγχο του τα πάντα, διότι ήταν ένας μανιακός του ελέγχου, όπως άλλωστε και κάθε δικτάτορας. Τελικά ο ρουμανικός λαός δεν άντεξε άλλο την καταπίεση, ξεσηκώθηκε δυναμικά τον Δεκέμβριο του 1989, έριξε το καθεστώς και εκτέλεσε με συνοπτικές διαδικασίες τον δικτάτορα Νίκολα Τσαουσέσκου και τη σύζυγό του Έλενα…

Η Πιάτσα Ρομάνα του Βουκουρεστίου είναι μια πλατεία που συμπυκνώνει τον «εθνικό μύθο» της καταγωγής του ρουμανικού λαού, που ανήκει ως γνωστόν στην οικογένεια των λατινόφωνων λαών της Ευρώπης. Οι περισσότεροι Ρουμάνοι πιστεύουν πως είναι «κατευθείαν απόγονοι» των αρχαίων Δακών και Γετών, που δέχθηκαν τη λατινική γλώσσα από τους Ρωμαίους στρατιώτες τους οποίους εγκατέστησε εκεί τον 2ο μ.Χ. αιώνα ο Αυτοκράτορας Τραϊανός. Σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς όμως η «Λατινικότητα» των σημερινών Ρουμάνων μοιάζει κάπως με την «Ευρωπαϊκότητα» των Αργεντινών. Όπως και να ΄χει οι «εθνικοί μύθοι» είναι ένα συστατικό στοιχείο των σύγχρονων βαλκανικών εθνών.

Νέος πλούτος και νέα φτώχεια

Παρά την οικονομική ανάπτυξη των δύο τελευταίων δεκαετιών, που επιταχύνθηκε μετά την είσοδο της χώρας στην Ε.Ε. το 2007, αρκετοί κάτοικοι του Βουκουρεστίου βρέθηκαν χωρίς δουλεία ή με μισθούς πείνας, αποκλεισμένοι και δυσαρεστημένοι, συγκροτώντας εκτεταμένους θύλακες φτώχειας. Ο καπιταλισμός μαζί με τις ευκαιρίες έφερε και μεγάλες ανισότητες. Αύξησε τη λαϊκή δυσαρέσκεια η οποία εκτονώνεται με τρόπους δημοκρατικούς, όπως οι μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες πριν από 30 χρόνια, κατά την εποχή του Τσαουσέσκου, ήταν κάτι το αδιανόητο.

Το εμπόριο ανθούσε πάντοτε στο Βουκουρέστι, εκτός από την περίοδο της «κομμουνιστικής παρένθεσης». Σήμερα η λεωφόρος CaleaVictoriei είναι ένας από τους πιο ακριβούς και πολυσύχναστους δρόμους του κέντρου του Βουκουρεστίου, που φιλοξενεί καταστήματα με όλα τα γνωστά Brand Names της αγοράς και με τιμές ενοικίου πολύ υψηλές. Από την άλλη πολλοί κάτοικοι της πόλης αγωνίζονται καθημερινά για την επιβίωση και δεν απολαμβάνουν τους καρπούς του «καπιταλιστικού παραδείσου». Η οικονομική κατάσταση ωστόσο βελτιώνεται χρόνο με το χρόνο και υπάρχει η ελπίδα ότι τα πράγματα ίσως κάποτε να καλυτερεύσουν για όλους, αν και αυτό δε φαίνεται στον ορίζοντα.

Σ’ αυτή τη νέα εποχή για τη Ρουμανία πρωταγωνιστούν τα ιδιωτικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και ειδικά η τηλεόραση, που προωθεί ένα νέο καταναλωτικό τρόπο ζωής. Η παρουσιάστρια του δελτίου ειδήσεων του τηλεοπτικού σταθμού Αντένα 1, Αλεξάντρα Στοϊέσκου, παραδέχεται πως ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα των σημερινών Ρουμάνων είναι να βρουν μια «νέα ταυτότητα».

Σε αναζήτηση ταυτότητας

Το Βουκουρέστι αλλάζει συνεχώς. Είναι μια πόλη σε φάση μεταμόρφωσης. Η ανοικοδόμηση είναι έντονη και πολλά πανύψηλα μοντέρνα κτίρια, που προορίζονται κυρίως για γραφεία επιχειρήσεων, ξεφυτρώνουν εκεί όπου προηγουμένως δεν υπήρχε τίποτε. Τα περισσότερα ανήκουν σε ξένους επενδυτές, που έλκονται από το φθηνό εργατικό δυναμικό και τη γεωγραφική θέση της πόλης.

Ως πρωτεύουσα της μεγαλύτερης βαλκανικής χώρας, με πληθυσμό 20 εκατομμύρια κατοίκους, το Βουκουρέστι προσφέρει μεγάλες ευκαιρίες σε κάθε είδους επιχειρήσεις. Εκτός από την έκρηξη του κατασκευαστικού τομέα η ιδιωτική επιχειρηματικότητα είναι εμφανής σε κάθε μας βήμα, όπως φαίνεται κι από τα μαγαζάκια που ξεφυτρώνουν σε κάθε γωνία. Εδώ ο καθένας ονειρεύεται να γίνει επιχειρηματίας έστω κι αν ξεκινά από ένα μικρό πάγκο.

Η επέλαση του καπιταλισμού έχει μεταμορφώσει και αλλοιώσει το Βουκουρέστι. Πολλά πράγματα τα οποία προηγουμένως θεωρούνταν πολυτέλεια, σήμερα δεν είναι. Οι αλλαγές στο Βουκουρέστι είναι πλέον εμφανείς σε όλους τους τομείς. Ο σύγχρονος καταναλωτικός τρόπος ζωής έχει δώσει την ευκαιρία σε πολλούς να απολαύσουν τα καταναλωτικά αγαθά, αλλά οδήγησε και αρκετούς στο περιθώριο. Αποκτώντας και πάλι έναν ευρωπαϊκό «αέρα», όπως είχε και την περίοδο του Μεσοπολέμου, το Βουκουρέστι αναζητεί με αυτοπεποίθηση αλλά και προβληματισμό τη νέα του ταυτότητα.

* Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός σε βαλκανικά θέματα.


Μαγική Τρανσυλβανία

ΤΡΑΝΣΥΛΒΑΝΙΑ

Μαγικές εικόνες της Τρανσυλβανίας από ψηλά

4seasons Transylvania

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com)

Ταξιδεύουμε στην παράξενη και μυστηριακή Τρανσυλβανία της σημερινής Ρουμανίας. Εκεί όπου τα αδάμαστα Καρπάθια συναντούν τις δασωμένες Τρανσυλβανικές Άλπεις.

Βρισκόμαστε στην Τρανσυλβανία, που ονομάζεται στα Ρουμανικά «Αρντεάλ», δηλαδή «γη πέρα απ’ το δάσος». Η Τρανσυλβανία είναι μια κατάφυτη περιοχή, κατοικημένη από ένα μωσαϊκό παράξενων λαών. Είναι γεμάτη μεσαιωνικές πόλεις και κάστρα, χωριά ξεχασμένα από το χρόνο, ομιχλώδεις κοιλάδες, βουνά, δυσοίωνα δάση και βουερά ποτάμια.

Τα δάση της Τρανσυλβανίας και τα γειτονικά αδάμαστα Καρπάθια είναι ίσως ο τελευταίος μεγάλος αγριότοπος της Ευρώπης. Δεν φιλοξενούν μόνον λύκους κι αρκούδες άλλα, σύμφωνα με τη λαϊκή φαντασία, σ’ αυτόν τον τόπο συνεχίζουν να ζουν τέρατα και λυκάνθρωποι, βαμπίρ (Pricolici στα Ρουμάνικα) και δαίμονες.

Αποτέλεσμα εικόνας για transylvania

Η πολυπολιτισμική Τρανσυλβανία, όπου ζουν Ρουμάνοι, Ούγγροι, Σέκλερς, Σάξονες, Ρουθήνοι και Τσιγγάνοι, είναι γεμάτη στοιχειωμένες μεσαιωνικές πόλεις αλλά και γραφικά χωριά. Η Τρανσυλβανία είναι στην ουσία μια φτωχή και αγροτική περιοχή της Ρουμανίας, όπου οι αγρότες συνεχίζουν να κερδίζουν τη ζωή τους παλεύοντας με τα χέρια τους, με την υπομονή και το μόχθο τους…

Εδώ οι άνθρωποι ακολουθούν τους ράθυμους ρυθμούς περασμένων εποχών, ζώντας με όσα τους προσφέρει απλόχερα το… «σούπερ μάρκετ» της γης και της Φύσης! Λένε πως η εγκαρτέρηση και η υπομονή είναι το κλισέ της ψυχής της ρουμάνικής αγροτιάς. Υποφέροντας με στωικότητα την «αρχοντιά της φτώχειας» τους, οι Ρουμάνοι αγρότες έχουν μάθει να στηρίζονται αποκλειστικά στις δυνάμεις τους. Η σκληρή αγροτική ζωή είναι στοιχειωμένη από θρύλους και προκαταλήψεις, φαντάσματα νεκρών και σκοτεινές ιστορίες. Οι Ρουμάνοι αγρότες είναι θεματοφύλακες πανάρχαιων παραδόσεων, μέσα στις οποίες ανιχνεύονται δοξασίες με έντονα παγανιστικές καταβολές από την εποχή ακόμη των αρχαίων Δακών και Θρακών.

Αποτέλεσμα εικόνας για transylvania

Δεν είναι ωστόσο η γόνιμη γη και οι καρποί της η μοναδική πηγή πλούτου για τους κατοίκους της Τρανσυλβανίας. Όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια ο τουρισμός αποτελεί μια ανερχόμενη πηγή εσόδων. Η πανέμορφη και σχεδόν ανέγγιχτη φύση, οι μεσαιωνικές πόλεις, τα γραφικά χωριουδάκια, τα καταπράσινα βουνά, τα ιαματικά λουτρά και τα χιονοδρομικά κέντρα, έλκουν όλο και πιο πολλούς Ευρωπαίους τουρίστες.

Η Ρουμανία και ειδικά η Τρανσυλβανία ανέρχεται πλέον δυναμικά στον παγκόσμιο τουριστικό χάρτη. Κι ένας απ’ τους λόγους είναι και το ότι φιλοξενεί τον «πύργο του Δράκουλα», το πιο φωτογραφημένο σημείο της Ρουμανίας, που αποτελεί πλέον σήμα-κατατεθέν της τουριστικής της βιομηχανίας και πόλο έλξης για χιλιάδες τουρίστες κάθε χρόνο.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…