Tag Archives: ΝΕΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗ

Η ΕΒΡΑΪΚΗ ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: Η Ιστορία και η Καταστροφή της μεγαλύτερης Ιουδαϊκής Νεκρόπολης στον κόσμο

Η ΕΒΡΑΪΚΗ ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗΣ ΙΟΥΔΑΪΚΗΣ ΝΕΚΡΟΠΟΛΗΣ (με 400.000 τάφους) ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ…

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

Γράφει ο Μπάμπης Ιμβρίδης

Λίγο μετά την ίδρυση της (315 π.Χ.) στην πόλη της Θεσσαλονίκης έφτασαν κι εγκαταστάθηκαν οι πρώτοι Εβραίοι, οι οποίοι ήταν εξελληνισμένοι Αλεξανδρινοί τεχνίτες (Ρωμανιώτες), όπου και ίδρυσαν την συναγωγή «Ετς Αχάϊμ». Ήταν η συναγωγή στην οποία δίδαξε ο Απόστολος Παύλος, όταν βρέθηκε στην πόλη. Ακολούθησαν οι Εβραίοι Ασκεναζίμ, οι οποίοι έφτασαν το 1376 από την Ουγγαρία και ίδρυσαν τη συναγωγή «Ασκενάζ». Στη συνέχεια, το 1394, ήρθαν και εγκαταστάθηκαν Εβραίοι από την Προβηγκία ιδρύοντας τη συναγωγή «Προβάνς». Επί Ενετοκρατίας, το 1423, φτάνουν οι πρώτοι Εβραίοι της Σικελίας και Βενετίας και ιδρύουν τις συναγωγές «Σεσίλια» και «Ιτάλια». Όταν το 1430 η Θεσσαλονίκη κατελήφθη από τους Οθωμανούς, ο αριθμός των Χριστιανών κατοίκων της συρρικνώθηκε δραματικά. Μετά την αποπομπή τους από την Ισπανία, το 1492, ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στην πόλη πάνω από 20.000 Εβραίοι, που ίδρυσαν και τις δικές τους κοινότητες. Ανάλογα με τον τόπο καταγωγής τους κάθε κοινότητα είχε και τη δική της συναγωγή (Καταλάν, Αραγών, Λισαβών, Μαγιόρ, Καστιλιάν). Εκείνη την εποχή οι Εβραίοι της πόλης πλήρωναν κάποιο φόρο έτσι ώστε να ανοίξει η πύλη και να βγουν έξω από τα τείχη προκειμένου να θάψουν τους νεκρούς τους. Αυτή είναι και η πρώτη πληροφορία για τη θέση του εβραϊκού νεκροταφείου που βρισκόταν έξω από το ανατολικό τοίχος της πόλης…

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

Η εβραϊκή νεκρόπολη της Θεσσαλονίκης ήταν η πιο εκτεταμένη και η πιο ενδιαφέρουσα από όλες τις κοινότητες Σεφαραντίμ της Ανατολής. Μέχρι και το τέλος του 19ου αιώνα κάλυπτε όλη την έκταση από τις παρυφές του λόφου του Χορτιάτη έως σχεδόν τον παραλιακό χώρο. Ήταν παράλληλη με το τείχος της πόλης που συνέδεε το Άνω Κάστρο με τον Λευκό Πύργο. Περιελάμβανε όλη την περιοχή της σημερινής Πανεπιστημιούπολης, τις αθλητικές εγκαταστάσεις του συλλόγου «Ηρακλής» και όλα τα γειτονικά ακίνητα. Όταν το 1938 αναμορφώθηκε και ασφαλτοστρώθηκε η οδός Εθνικής Αμύνης βρέθηκαν τρεις επιτύμβιες εβραϊκές πλάκες κοντά στο Λευκό Πύργο, που σήμερα βρίσκονται στον προαύλιο χώρο της Ροτόντας. Στη ζώνη που περιλαμβάνεται μεταξύ του λόφου του Χορτιάτη και της Λεωφόρο Στρατού υπήρχε ένα βυζαντινό νεκροταφείο που εγκαταλείφθηκε μετά την κατάληψη της πόλης από τους Τούρκους, το 1430. Με την πάροδο του χρόνου προσχώσεις από τα γύρω υψώματα κάλυψαν τελείως τις επιτύμβιες πλάκες. Ανασκαφές που έγιναν πριν μερικές δεκαετίες ανακάλυψαν αρκετούς τάφους της βυζαντινής περιόδου. Πολλά από τα μάρμαρα αυτών των βυζαντινών τάφων χρησιμοποιήθηκαν σαν επιτύμβιες πλάκες από Εβραίους μετανάστες από την Ισπανία. Μερικές από αυτές τις πλάκες τοποθετήθηκαν ανάποδα πάνω στους τάφους και καλύφθηκαν από την αντίθετη πλευρά με μια εβραϊκή επιγραφή. Αυτό βοήθησε να διατηρηθούν στο ακέραιο και οι ελληνικοί χαρακτήρες της προηγούμενης περιόδου. Ένα μεγάλο μέρος από αυτές τις πλάκες βρέθηκε στο χώρο του εβραϊκού νεκροταφείου που γειτνίαζε με το Πανεπιστήμιο και το στάδιο του «Ηρακλή». Όλες αυτές οι επιγραφές αντιγράφηκαν και δημοσιεύθηκαν σε ένα τόμο με φροντίδα της «Μακεδονικής Αρχαιολογικής Εταιρείας» με τον τίτλο Αρχαίες Επιγραφές της Θεσσαλονίκης. Αυτές οι επιγραφές ανάγονται στο τέλος του 2ου π.χ. αιώνα. Παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον για τη μελέτη της ελληνικής επιγραφικής τέχνης, την επιτάφια τέχνη και την εξέλιξη του σχήματος των γραμμάτων της ελληνικής αλφαβήτου. Είκοσι περίπου απ’ αυτές τις επιτύμβιες πλάκες καλύπτονται από επιγραφές στη λατινική γλώσσα, αυτές χρονολογούνται από το δεύτερο μισό του 2ου μ .χ. αιώνα. Μέχρι σήμερα δεν κατέστη δυνατόν να βρεθεί η τοποθεσία του νεκροταφείου της Μακεδονικής, Ρωμαϊκής και Βυζαντινής εποχής που καλύπτει μια ιστορία δύο χιλιάδων χρόνων. Ο Εβραίος αρχαιολόγος Σαλομών Ραϊνάχ είχε βρει στην περιοχή της Καλαμαριάς, κοντά στο «Μεγάλο Καραμπουρνού», τμήμα μιας επιτύμβιας πλάκας που έγραφε στα ελληνικά «τάφος Αβραάμ και της συζύγου του Θεοδότας». Κατά τον Ραϊνάχ η πλάκα χρονολογείται από τις αρχές του 3ου αιώνα μ. χ., της εποχής του Σεπτίμου Σεβήρου (193-211). Κατά τον παραπάνω αρχαιολόγο δεν αποκλείεται να πρόκειται για τον τάφο ενός γεωργού ειδωλολάτρη που ασπάσθηκε τον Ιουδαϊσμό.

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

Παρ’ όλες τις απαλλοτριώσεις της εποχής, μέχρι και το 1930, η εβραϊκή νεκρόπολη κάλυπτε μια επιφάνεια 357.726 τετραγωνικών μέτρων. Συνόρευε ανατολικά με τη λεωφόρο Παύλου Μελά, νότια με το τότε γήπεδο του ΠΑΟΚ, το νεκροταφείο των Ντονμέδων και τα παραπήγματα του συνοικισμού Αγίας Φωτεινής, βόρεια με το γήπεδο του «Ηρακλή», το Πανεπιστήμιο και τα παραπήγματά του, καθώς και το «Άσυλο του Παιδιού» και δυτικά με το προάστιο Σαράντα Εκκλησιές, διάφορες ιδιωτικές εκτάσεις, ακάλυπτους χώρους και το στρατιωτικό νεκροταφείο. Η παλαιότερη επιτύμβια πλάκα που είχε βρεθεί έφερε την ημερομηνία 1493, δηλαδή ένα χρόνο μετά την έξοδο των Εβραίων από την Ισπανία. Κατά τον εκτοπισμό από την Θεσσαλονίκη χάθηκαν τα στοιχεία και οι σημειώσεις που παρείχαν αυτές τις πληροφορίες. Η αρχαιότερη σήμερα επιγραφή, που διατηρείται σε ακριβές αντίγραφο, φέρει το όνομα Άστρουκ Νάσσι και την ημερομηνία 2 Ταμμούζ 5262 (8 Ιουνίου 1502). Οι επιτύμβιες πλάκες είχαν συνήθως σχήμα τραπεζοειδή και ήταν τοποθετημένες είτε σε γραμμή δυτικοανατολική, είτε σε βορειοδυτική. Οι άνδρες ενταφιαζόταν με τα χέρια κατά μήκος του σώματος, ενώ οι γυναίκες με τα χέρια σταυρωμένα επάνω στο στήθος. Η γενιά που εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη (Salonico ή Selanik για τους Ισπανοεβραίους), έπειτα από την έξοδο της Ισπανίας καθώς και εκείνη της αμέσως επόμενης περιόδου, δεν χρησιμοποιούσαν πλάκες μεγάλων διαστάσεων, ορισμένες μάλιστα επιτύμβιες πλάκες μόλις που κάλυπταν την επιφάνεια του τάφου. Οι διαστάσεις τους ήταν συνήθως 1.15 μ. και 0.40 ή 0.50 μ. πλάτος. Όλοι οι τάφοι έφεραν μια σύντομη επιγραφή. Με το πέρασμα του χρόνου άρχισαν να χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ογκώδες και μεγαλύτερες πλάκες. Μερικές φορές έφταναν τα 2,50 μέτρα μήκος, 1,20 πλάτος και 0,20 πάχος. Χαρακτηριστική περίπτωση τέτοιας πλάκας ήταν του ραβίνου Ισαάκ Α. Μόλχο, που πέθανε το 1781. Αυτοί οι μαρμάρινοι όγκοι προέρχονταν από διάφορα λατομεία της χώρας και είχαν πολύ μεγάλο βάρος που κάποτε έφτανε τα 500 κιλά. Μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα τοποθετούσαν τις πλάκες στην επιφάνεια του εδάφους, αργότερα πάνω σε μια βάση από πέτρες ή από τούβλα. Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα οικογένειες που ανήκαν στην υψηλή εβραϊκή κοινωνία της πόλης, (Φερνάντεζ, Αλλατίνι, Μορπούργο, Μοδιάνο, Τιάνο) άρχισαν να κατασκευάζουν τάφους μνημεία, συχνά πολύ δαπανηρά, συνήθως ιταλικής προέλευσης. Πλάι στην εβραϊκή επιγραφή υπήρχε και μια άλλη σε γαλλική ή ιταλική γλώσσα.

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

ΤΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΤΩΝ ΝΤΟΝΜΕΔΩΝ

Η αίρεση των Ντονμέδων (Εβραίων που ασπάστηκαν το Ισλάμ, αλλά στην πλειοψηφία τους παρέμεναν κρυπτοεβραίοι) ενταφίαζε τους νεκρούς της κοντά στο εβραϊκό νεκροταφείο. Το νεκροταφείο τους αποτελούσε μια σφήνα στο εβραϊκό. Οι Ντονμέδες ,που αποκαλούνταν και Καπανζί, ήταν εβραϊκή αίρεση που πίστευε στον «μεσσία» Σαμπετάϊ Σεβή. Ήταν μια πλούσια κοινωνική ομάδα της πόλης, επειδή είχε ασπαστεί το Ισλάμ και είχε έτσι κάθε ευκαιρία για να συμμετάσχει στην ανώτερη και ανώτατη οθωμανική διοίκηση. Ως μουσουλμάνοι ήταν και κυρίαρχη ομάδα και γι’ αυτό εξελίχθηκαν σε Οθωμανούς αξιωματούχους και πλούσιους έμπορους. Οι Ντονμέδες είχαν ανεγείρει στο πάνω μέρος της πόλης τη σχολή Τερεκί (Πρόοδος) και τα μέλη της κατοικούσαν στη συνοικία των Εξοχών, κοντά στο Γενί Τζαμί (το μετέπειτα Αρχαιολογικό Μουσείο), που οι ίδιοι είχαν κατασκευάσει. Αυτοί είχαν εξισλαμισθεί προς το τέλος του 17ου αιώνα, αλλά διατηρούσαν πολλές από τις εβραϊκές συνήθειες. Το νεκροταφείο τους ήταν στη βορινή άκρη της οδού Μιντάτ Πασά, (Αγίου Δημητρίου) στρίβοντας ανατολικά και μπαίνοντας στο δρόμο που οδηγούσε στο Μεβλανά, όπου ακριβώς απέναντι υπήρχε και ένα άλλο που ανήκε στην αίρεση των Ταραμπουχλούς. Στο ένα από αυτά είχε ενταφιαστεί ο Μπερούχιγα, γνωστός και με το όνομα Οσμάν Μπαμπά (1695-1740), αρχηγός των Ντονμέδων. Οι Ταραμπουχλούς είχαν το Λύκειό τους, που το ονόμαζαν Φεϋζιγιέ, κοντά στο Λύκειο των Καπανζί. Μετά την ανταλλαγή του τουρκικού (μουσουλμανικού) και ελληνικού (Ορθόδοξου) πληθυσμού, το 1923-1924, το νεκροταφείο των Ντονμέδων εγκαταλείφτηκε. Η παλιότερη επιτύμβια επιγραφή που ανακαλύφτηκε, όταν κατεδαφιζόταν οι τάφοι, έφερε τη χρονολογία 1115 της Εγίρας, δηλαδή 1737 κατά το χριστιανικό ημερολόγιο.

Σχετική εικόνα

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΚΑΙ ΑΠΑΛΛΟΤΡΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΒΡΑΪΚΟΥ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟΥ

Με την πάροδο του χρόνου το εβραϊκό νεκροταφείο δέχθηκε καταστροφές, βανδαλισμούς και πολλές απαλλοτριώσεις. Κατά την Ελληνική Επανάσταση (1821-1829), το τείχος προς το νότιο μέρος της πόλης επισκευάσθηκε με μάρμαρα του νεκροταφείου. Στην οθωμανική περίοδο, το 1890, τμήμα του νεκροταφείου κατά μήκους του τείχους της πόλης απαλλοτριώθηκε για να γίνει η διάνοιξη της οδού Χαμιντιέ, η σημερινή Εθνικής Αμύνης. Κατά μήκος της κατασκευάσθηκε το Λύκειο Χαμιντιέ,η σημερινή παλιά Φιλοσοφική Σχολή. Για τις βάσεις του κτηρίου χρησιμοποιήθηκαν πολλές επιτύμβιες πλάκες. Για να εμποδιστεί η ιεροσυλία της μεγάλης νεκρόπολης και για να προστατευτούν οι τάφοι συστάθηκε μια εταιρία, η Χεσσέδ-βε-Εμέθ, που ανέλαβε να περιβάλλει το νεκροταφείο με ένα πέτρινο τείχος. Οι εργασίες διάρκεσαν ένα χρόνο και στη συνέχεια το 1900, διεκόπησαν ελλείψει κεφαλαίων.

Μέχρι το τέλος του 1912, μετά την είσοδο των ελληνικών στρατευμάτων, έγιναν διάφοροι βανδαλισμοί, αλλά επρόκειτο για μεμονωμένες περιπτώσεις. Μετά την μεγάλη πυρκαγιά της πόλης, τον Αύγουστο του 1917, ο Γάλλος πολεοδόμος Ερνέστο Εμπράρ, που είχε αναλάβει την επεξεργασία του σχεδίου της πόλης, προτείνει, μεταξύ των άλλων μέτρων, την επέκταση των πανεπιστημιακών εγκαταστάσεων και τη δημιουργία ενός μεγάλου κοινοτικού πάρκου στη θέση της εβραϊκής νεκρόπολης. Κατά την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής, το 1922, νέα προάστια δημιουργήθηκαν ανατολικά της πόλης και οι κάτοικοι αυτών έπρεπε να ανοίξουν μια δίοδο ανάμεσα στους τάφους για να αποφεύγουν τις μεγάλες λοξοδρομήσεις. Το 1925 ξεκινούν κάποιες διαμαρτυρίες για την ύπαρξη του νεκροταφείου μέσα στην πόλη και τίθεται ξανά το ζήτημα της απαλλοτριώσεως σύμφωνα με το σχέδιο του Εμπράρ. Κάθε μέρα δημιουργούνταν καινούργια επεισόδια, επιτύμβιες πλάκες καταστρέφονταν με τσεκούρια, ενώ η ελληνική αστυνομία αδυνατούσε να καταστείλει τις πράξεις βανδαλισμού. Τη νύχτα της 12ης Ιανουαρίου 1930 καταστράφηκαν 70 τάφοι από δυσαρεστημένους πρόσφυγες, γιατί με απόφαση της Επιτροπής Νεκροταφείου της Ισραηλιτικής Κοινότητας, έκλειναν οι πόρτες στις 9 μ. μ. και δεν μπορούσαν να περνούν δια μέσου του νεκροταφείου, που ήταν ο συντομότερος δρόμος, προς τα σπίτια τους. Στις 4 Αύγουστου 1930, δημοσιεύεται το Νομοθετικό Διάταγμα απαλλοτρίωσης του νεκροταφείου προς όφελος του Πανεπιστημίου. Οι πρυτανικές αρχές του Πανεπιστημίου επισκέπτονται τον γενικό διοικητή Μακεδονίας Σ. Γονατά για να του ζητήσουν την άδεια να αρχίσουν οι εργασίες ανέγερσης του κτηρίου της Φυσικομαθηματικής Σχολής. Ο Γονατάς καλεί τον πρόεδρο της Ισραηλιτικής Κοινότητας, τους Ισραηλίτες γερουσιαστές και βουλευτές για να τους εξηγήσει την ανάγκη χρησιμοποίησης μέρους του νεκροταφείου για την επέκταση του Πανεπιστημίου.

Το 1931, μετά το πογκρόμ των κατοίκων του συνοικισμού Κάμπελ, από μέλη της Ένωσης «3Ε» (Εθνική Ένωση Ελλάδος», ξανάρχισαν οι βανδαλισμοί με κατεδαφίσεις και καταστροφές εκατοντάδων τάφων διαφόρων εποχών. Το Ισραηλιτικό Κοινοτικό Συμβούλιο με τη συνηγορία του τότε αστυνομικού διευθυντή Καλοχριστιανάκη, καταφέρνει τη δημιουργία μιας μόνιμης υπηρεσίας επίβλεψης και την εγκατάσταση ενός αστυνομικού σταθμού με δύναμη πέντε χωροφυλάκων, με έξοδα της Ισραηλιτικής Κοινότητας σε ένα ύψωμα απ’ όπου θα επέβλεπαν όλη την έκταση. Το 1934 επικυρώνεται η απαλλοτρίωση.

Η Αρχιραββινεία και το Ισραηλιτικό Κοινοτικό Συμβούλιο ξεκινά μια σειρά διαβημάτων στην Αθήνα, ώστε να αναβληθεί η εφαρμογή του μέτρου, αλλά οι προσπάθειες απέβησαν μάταιες. Με τον Α.Ν. 890/1937 άρθρο 1 (ΦΕΚ 394/13.10.1937 τεύχος Α΄) «περί τρόπου διάθεσης της εν πόλει Θεσσαλονίκης εκτάσεως της χρησιμοποιούμενης ως Ισραηλιτικού Νεκροταφείου», μετά από διαπραγματεύσεις του ελληνικού δημοσίου, του Δήμου Θεσσαλονίκης και της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, αφού ελήφθη υπ’ όψη η απαγόρευση εκταφής των νεκρών σύμφωνα με την εβραϊκή θρησκεία, επιτράπηκε η ταφή νεκρών για ένα ακόμα χρόνο, στο παλαιό νεκροταφείο. Το εβραϊκό νεκροταφείο της πόλης θα μετατρεπόταν σε άλσος και ο Δήμος υποχρεώθηκε να φυτέψει δένδρα και να διατηρεί το άλσος σε καλή κατάσταση, χωρίς να θίγει τους τάφους που βρισκόταν στην έκταση αυτή. Ο Δήμος παραχώρησε έκταση στην περιοχή της Σταυρούπολης για την εγκατάσταση νέου εβραϊκού νεκροταφείου. Το 1937 η Κοινότητα συγκατατίθεται να παραχωρήσει στο Πανεπιστήμιο για τις εργασίες επέκτασης μια ζώνη 12.399 τετραγωνικών μέτρων. Την επόμενη χρονιά αρχίζει η ανακομιδή των οστών που βρισκόταν σ’ αυτή τη ζώνη. Μεταξύ αυτών ήταν και του φημισμένου μυστικιστή ραβίνου Σαμουήλ Γκαόν (1610-1667).

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΝΕΚΡΟΠΟΛΗΣ ΕΠΙ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ

Τον Απρίλιο του 1941 οι Γερμανοί καταλαμβάνουν τη Θεσσαλονίκη. Το Σεπτέμβριο του 1942 ο περιώνυμος Δρ. Μέρτεν ζήτησε από την Ισραηλιτική Κοινότητα το ποσό των 3.5 δισεκατομμυρίων δραχμών ως λύτρα, για να απαλλάξει τους Εβραίους από την καταναγκαστική εργασία στα έργα κατασκευής δρόμων στο Σέδες, στο Λιανοκλάδι, στο Γιδά, στη Μεθώνη και σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Δυόμισι δισεκατομμύρια θα καταβάλλονταν σε μετρητά και ένα θα συμψηφιζόταν με την αποζημίωση της απαλλοτρίωσης του εβραϊκού νεκροταφείου, που ήθελαν, όπως έλεγαν, να το χρησιμοποιήσουν για τις ανάγκες του Γερμανικού Στρατού. Η Ισραηλιτική Κοινότητα δέχθηκε να δώσει 2 δισεκατομμύρια δραχμές (!) και δεν διαπραγματευόταν το θέμα του νεκροταφείου, γιατί δεν μπορούσε να γίνει αντικείμενο συναλλαγής. Η συμφωνία που υπογράφτηκε στις 17 Οκτωβρίου 1942, προέβλεπε ότι οι Θεσσαλονικείς Εβραίοι θα απαλλάσσονταν από τις εργασίας έναντι λύτρων 2,5 δισεκατομμυρίων δραχμών, που έπρεπε να πληρωθούν μέχρι τις 15 Δεκεμβρίου του ιδίου έτους. Στις αρχές Δεκεμβρίου ο γραμματέας της Γενικής Διοίκησης υπέβαλε το σχέδιο απαλλοτρίωσης. Στις 6 Δεκεμβρίου ο Μέρτεν επισκέφτηκε το χώρο του νεκροταφείου, μαζί με τον γενικό διοικητή Β. Σιμωνίδη, τον γενικό γραμματέα του, Αλμέϊδα, τον μηχανικό του Δήμου που επίσπευσε την διαδικασία απαλλοτρίωσης, τον αρχιραβίνο Κόρετς, τον μηχανικό Ελή Μοδιάνο και τον ραβίνο Μίκαελ Μόλχο, ο οποίος έδειξε τους τάφους που είχαν μεγάλη ιστορική αξία. Ο Μέρτεν αποφάσισε επιτόπου, να απαλλοτριωθεί τμήμα του νεκροταφείου, να μείνει ανέπαφο το υπόλοιπο και να μην καταστραφούν οι τάφοι των τελευταίων 30 χρόνων. Την ίδια μέρα, λίγο μετά την αποχώρηση του Μέρτεν, από το νεκροταφείο, άρχισε η καταστροφή των τάφων. Δεν έμεινε κανένας τάφος απείραχτος. Το εβραϊκό νεκροταφείο μετατράπηκε σε ένα χώρο από κατεστραμμένες ταφόπλακες και σκορπισμένα κόκαλα νεκρών… Βιαστικά Εβραίοι της πόλης προσπάθησαν να μεταφέρουν στο νέο νεκροταφείο τους τάφους των προσφιλών συγγενών τους. Η Αρχιραβινεία αποφασίζει και προγραμματίζει τη μεταφορά των οστών των διάσημων Ραβίνων, πνευματικών αρχηγών, δικαστών, συγγραφέων και των διάσημων πολιτικών ανδρών. Το εβραϊκό νεκροταφείο με 400.000 τάφους και ιστορία πάνω από πέντε αιώνες είχε καταστραφεί…

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

Το νεκροταφείο μεταβλήθηκε σ’ ένα τεράστιο λατομείο μαρμάρου απ’ όπου οποιοσδήποτε μπορεί να προμηθευτεί τούβλα και μάρμαρο χωρίς κανένα κόστος. Ξαφνικά η τιμή του μαρμάρου πέφτει κατακόρυφα στην αγορά της πόλης. Οι μαρμαράδες πλουτίζουν το απόθεμά τους, σαν οικοδομικά υλικά μεταφέρονται εντός και εκτός της πόλης, χρησιμοποιούνται για επισκευές και στολίσματα σπιτιών. Εκκλησίες και σχολεία στρώνουν προαύλια και αυλές, ενώ οι Γερμανοί κατασκευάζουν μια πισίνα αποκλειστικά με ταφόπλακες. Χαρακτηριστικά αναφέρει ο λογοτέχνης της πόλης μας Γιώργος Ιωάννου στο βιβλίο του Για ένα Φιλότιμο στο κεφάλαιο Τα Εβραϊκά Μνήματα: «Με το μεγάλο γιάγμα της Κατοχής άρχισαν να ξηλώνουν για καλά τα εβραϊκά μνήματα. Τα περισσότερα τούβλα και τις πλάκες τις πήραν οι Εκκλησίες. Ξύσανε τα σύνεργα και τα γράμματα ή τις γυρίσαν ανάποδα και κάναν πλακοστρώσεις καλές για γονατίσματα, ακόμη και για γλυψίματα. Μόνο που πολλές απ’ αυτές έχουν ακόμα κάτι λεκέδες από λίπος. Ήταν στρουμπουλοί συνήθως οι Εβραίοι».

Λίγους μήνες μόνο μετά τον εκτοπισμό των 50.000 Εβραίων από τη Θεσσαλονίκη, με διαταγή του Υπουργείο Οικονομικών, καταλήφθηκε ο χώρος του παλαιού νεκροταφείου, ως ακίνητο εγκαταλελειμμένο από τους ιδιοκτήτες του. Το κτηματικό γραφείο Θεσσαλονίκης καταχώρησε στα βιβλία του ολόκληρη την περιοχή που θεωρήθηκε δημόσιο κτήμα. Το 1946 ένα διάταγμα έδινε στους Εβραίους το δικαίωμα να συγκεντρώσουν όσες επιτύμβιες πλάκες είχαν απομείνει. Η Ισραηλιτική Κοινότητα προσπάθησε να τις μαζέψει και να τις μεταφέρει στο καινούργιο νεκροταφείο στην περιοχή της Σταυρούπολης, ενώ ενδιαφέροντα δείγματα βρίσκονται σήμερα και στο Εβραϊκό Μουσείο της πόλης.

Σχετική εικόνα

ΤΟ ΝΕΟ ΕΒΡΑΪΚΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Το 1937 παραχωρήθηκε από το Δήμο Θεσσαλονίκης ο νέος χώρος για την εγκατάσταση εβραϊκού νεκροταφείου. Αυτός βρισκότανε στην ερημιά, μακριά από το κέντρο, δύσκολα προσβάσιμος, δίχως νερό και φως. Με τα σημερινά δεδομένα, βρίσκεται και πάλι μέσα στην πόλη και θεωρείται ανεπαρκής σε χωρητικότητα. Οι τάφοι στο νέο νεκροταφείο, προσανατολισμένοι όλοι προς την Ιερουσαλήμ, είναι λιτοί και σχεδόν ομοιόμορφοι. Δεν επιτρέπεται η ανάδειξη και η περίτεχνη διακόσμηση. Με την είσοδο στο χώρο του νέου νεκροταφείου δεσπόζει το μνημείο αφιερωμένο στη μνήμη των θεσσαλονικέων Εβραίων, που εκτοπίστηκαν και θανατώθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και δεν αξιώθηκαν να έχουν τάφο.

Ένας τάφος που ξεχωρίζει είναι αυτός του μεγάλου ιστοριογράφου της πόλης, του Γιοσέφ Νεχαμά. Ο Νεχαμά υπήρξε ο διευθυντής της εν Θεσσαλονίκη Alliance Israelite Universalle (ένας οργανισμός Γαλλικών Εβραϊκών σχολείων), και γενικός επιθεωρητής αυτών των σχολείων της Εγγύς Ανατολής. Σ’ αυτόν οφείλεται και το μνημειώδες επτάτομο έργο για τους Εβραίους της πόλης, που διηγείται όλη την Ιστορία ακόμα πριν την εγκατάστασή τους το 1492 από την Ισπανία στη Θεσσαλονίκη. Οι πρώτοι τόμοι αναφέρονται στην ιστορία της Θεσσαλονίκης από την ίδρυση της πόλης έως και την εγκατάσταση των πρώτων Ρωμανιωτών εβραίων από την Αλεξάνδρεια, που ήρθαν να δουλέψουν σαν τεχνίτες στην πόλη. Ακολουθεί η βυζαντινή περίοδος, μέχρι και αυτή της άφιξης στην πόλη μας των 20.000 περίπου πρώτων Εβραίων από την Ισπανία. Και φυσικά διηγείται –στους υπόλοιπους πέντε τόμους– την ιστορία των σεφραδιτών Εβραίων και το πως ανέπτυξαν το εμπόριο της πόλης και συνέβαλαν γενικότερα στην ανάπτυξη της πνευματικής και εμπορικής ζωής της πόλης, στις διασυνδέσεις με τα Βαλκάνια και πολλές χώρες της Δύσης και Ανατολής.

Είναι ο μοναδικός τάφος που ξεχωρίζει, διότι φέρει δύο σύμβολα –μια πυραμίδα στην κορυφή της οποίας επικάθεται μια σφαίρα. Οι συμβολισμοί αφορούν τόσο στην προσωπικότητα του ανθρώπου αυτού, αφού η ακτινοβολία του υπήρξε διεθνής, ξεπερνούσε τα όρια της χώρας, αλλά και τη δυναμική που είχε η Θεσσαλονίκη εκείνη την περίοδο λόγω των διασυνδέσεών της με όλη τον κόσμο. Έδειχνε το παγκόσμιο πνεύμα και το χαρακτήρα της πολυπολιτισμικής αυτής πόλης, με τις τρεις μεγάλες θρησκευτικές κοινότητες: την Εβραϊκή, τη Χριστιανική και τη Μουσουλμανική, να ζουν ειρηνικά η μία δίπλα στην άλλη σ’ αυτή την πανάρχαια πόλη.

Η Θεσσαλονίκη προείχε την περίοδο εκείνη, από άποψη πληθυσμιακή αλλά και εμπορικών και πνευματικών σχέσεων, λόγω των μεγάλων σχολών που υπήρχαν στην πόλη. Υπερτερούσε του Μιλάνου, της Ανκόνας, της Βιέννης και πολλών ακόμα μεγάλων σήμερα οικονομικών και πνευματικών Ευρωπαϊκών κέντρων. Αριστερά και δεξιά της εισόδου του νεκροταφείου βρίσκονται τα κενοτάφια και οι ομαδικοί τάφοι των οστών που έχουν μεταφερθεί από το παλιό νεκροταφείο, καθώς και μερικοί πλινθόκτιστοι πίσω ακριβώς του μνημείου των εκτελεσθέντων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Διάσπαρτες μαρμάρινες και πέτρινες ταφόπλακες υπάρχουν κατά μήκος των περιφράξεων καθώς και στους κήπους του χώρου. Όλες αυτές περισυλλέγησαν, τόσο από το χώρο του πανεπιστημίου αλλά και από διάφορα άλλα σημεία της παλιάς εβραϊκής νεκρόπολης. Ακόμα και σήμερα, όταν βρίσκονται διάφορες τέτοιες πλάκες σε σημεία της πόλης αλλά και έξω από αυτήν, μεταφέρονται με ευθύνη της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης στο σημερινό νεκροταφείο. Λίγες βέβαια είναι αυτές που έχουν διασωθεί και περισυλλεχθεί μπροστά στον όγκο των μνημείων που αποτελούσαν το παλιό νεκροταφείο. Αυτές με τη μεγαλύτερη ιστορική αξία βρίσκονται στο εβραϊκό μουσείο της πόλης. Δεξιά της εισόδου επίσης, βρίσκονται οι τάφοι των Ραβίνων και των ιεροδιδασκάλων που μεταφέρθηκαν στον χώρο μετά από ειδική τελετή.

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

ΟΙ ΕΒΡΑΪΚΕΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η τεχνοτροπία όλων των παλιών επιτύμβιων επιγραφών. Επάνω αναγράφεται στα εβραϊκά και στα Λαντίνο, με εβραϊκούς ή ακόμα και με λατινικούς χαρακτήρες, η ημερομηνία γέννησης και θανάτου στο Ιουδαϊκό και στο Γρηγοριανό ημερολόγιο, το όνομα του θανόντος και μερικά ακόμα νεκρώσιμα λόγια, ή ακόμα μικρά κείμενα με ομοιοκαταληξία. Λαντίνο είναι τα Ισπανικά που μιλούσαν οι Εβραίοι που ήλθαν το 1492 από την Ισπανία. Η γλώσσα αυτή διατηρείται ακόμα και σήμερα από αρκετούς Σεφαραδίτες της Θεσσαλονίκης και της Κωνσταντινούπολης. Υπάρχουν επίσης επιγραφές στα Πορτογαλικά, Τουρκικά, Ιταλικά, Γαλλικά και Ελληνικά. Μετά την απελευθέρωση της πόλης, το 1912, συναντάμε συχνότερα και ελληνικές επιγραφές εκτός των εβραϊκών. Στον τάφο του Δαβίδ Ματαλόν για παράδειγμα, που πέθανε το 1931, οι επιγραφές αναγράφονται στα εβραϊκά, γαλλικά και λαντίνο με εβραϊκούς χαρακτήρες, και στα ελληνικά. Το κείμενο της ελληνικής επιγραφής έχει ως εξής: «Ένθάδε κείται Δαβίδ Ιακώβ Ματαλόν. Απεβίωσε 7 Οκτωβρίου 1931, ετών 57. Διετέλεσεν επί τρεις περιόδους βουλευτής του Ελληνικού Κοινοβουλίου, ηγωνίσθη υπέρ της Ελληνικής και Σιωνιστικής ιδέας. Υπήρξεν πρότυπον ανδρός φιλάνθρωπου και καλού πολίτου».

Συνήθιζαν να γράφουν επίσης το επάγγελμα του θανόντος ή γεγονότα της εποχής, αν πέθαναν π.χ. από χολέρα, από μεγάλη πυρκαγιά ή σε περίοδο άλλων καταστροφών. Ενδιαφέρον επίσης έχουν και τα σκαλισμένα εικονογραφήματα σε πολλούς από αυτούς που αφορούν στο επάγγελμα του θανόντος. Μπορεί να δει κανείς, λεπίδα και χτένα για κάποιον κουρέα της εποχής. Ραπτομηχανή και μεζούρα για κάποιον ράπτη ή σκεπάρνι για κάποιον κτίστη…

Γράφει ο συγγραφέας Γιώργος Ιωάννου: «Η πλάκα είχε σκαλισμένα σχέδια σχετικά με το επάγγελμα του πεθαμένου: παπούτσια, καπέλα, μασέλες, πιρούνια, φουρναρόξυλα, βαρέλια, πόδια και χέρια, πολλές φορές και γυμνούς ανθρώπους. Πολλά σχέδια τα καταλάβαινα αμέσως, τότε που έπαιζα μικρός. Άλλα όμως ήταν τόσο συμβολικά που δεν μπορούσα να τα εξηγήσω».

Σχετική εικόνα

ΦΟΡΟΣ ΤΙΜΗΣ ΜΕ ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΤΕΛΕΤΗ

Τα τελευταία χρόνια μεταφέρθηκαν με άγημα του 3ου Σώματος Στρατού τα οστά του συνταγματάρχη Μαρδοχαίου Φριζή, που αναγνωρίστηκαν στην Αλβανία και ενταφιάστηκαν στις 24 Οκτωβρίου 2002 στο νεκροταφείο. Ο Συνταγματάρχης Φριζής, ήταν ο πρώτος ανώτερος Έλληνας αξιωματικός που έπεσε στο πεδίο της μάχης στον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940. Εβραίος στο θρήσκευμα, γεννήθηκε το 1893 στη Χαλκίδα και σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1916 κατατάχθηκε εθελοντικά στο στρατό και αποφοίτησε από τη Σχολή Ουλαμού με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού. Έλαβε μέρος στις επιχειρήσεις του Μακεδονικού μετώπου, στην εκστρατεία της Ουκρανίας και της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος τον βρήκε διοικητή του υποτομέα Δελβινακίου της 8ης μεραρχίας. Είναι αυτός που ανέκοψε την προέλαση των Ιταλών, συνέλαβε τους πρώτους αιχμαλώτους και, επιτυγχάνοντας αναστροφή του μετώπου, προχώρησε στο αλβανικό έδαφος. Στις 5 Δεκεμβρίου του 1940 σκοτώθηκε πολεμώντας έφιππος στην περιοχή Πρεμετής από βολή Ιταλικού αεροπλάνου. Στον πόλεμο του 1940-41 συμμετείχαν 12.898 Έλληνες Εβραίοι, που αγωνίσθηκαν υπερασπιζόμενοι την πατρίδα τους από το φασιστικό εισβολέα. Οι περισσότεροι ανήκαν στο 50ο Σύνταγμα Πεζικού, και από αυτούς 513 άφησαν τη ζωή τους στα αλβανικά βουνά. Ένας από αυτούς ήταν ο Μαρδοχαίος Φριζής…

Η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης πρότεινε στο γιο του Συνταγματάρχη ο ενταφιασμός των οστών του πατέρα του να γίνει στη Θεσσαλονίκη. Τα οστά του Συνταγματάρχη αφίχθησαν στο αεροδρόμιο Θεσσαλονίκης με στρατιωτικό αεροπλάνο. Ο γιος του, Ιάκωβος Φριζής, ευχαρίστησε τις στρατιωτικές αρχές, που συνέβαλαν στην ανεύρεση των οστών του πατέρα του, καθώς και την Ισραηλιτική Κοινότητα της πόλης για την πρότασή της για να ταφούν στο νεκροταφείο της. Ανέφερε επίσης ότι αποδέχθηκε την πρόταση, διότι οι περισσότεροι Εβραίοι Έλληνες πολεμιστές του 1940-41 ήταν Θεσσαλονικείς, ακόμα πως η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης πλήρωσε βαρύτατο φόρο αίματος στο Ολοκαύτωμα, χάνοντας το 96% του πληθυσμού της, που ανερχόταν τότε στις 50.000 ψυχές. Όλες οι ληξιαρχικές πράξεις θανάτου της Ισραηλιτικής Κοινότητας βρίσκονται σήμερα στο Δήμο Σταυρούπολης μιας και ο χώρος του νεκροταφείου υπάγεται στην περιοχή.

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

ΟΙ ΣΗΜΕΡΙΝΕΣ ΝΕΚΡΙΚΕΣ ΤΕΛΕΤΕΣ ΤΩΝ ΣΑΛΟΝΙΚIΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ

Η διαδικασία της ταφής που ακολουθείται σήμερα από τους Εβραίους Θεσσαλονικείς, που αριθμούν περίπου 2.000, διαφέρει από την χριστιανική που ξέρουμε. Το σώμα του νεκρού μεταφέρεται σε ειδικό χώρο του νεκροταφείου όπου και πλένεται, και κατόπιν γυμνό τυλίγεται με σάβανο –δεν ντύνεται ο νεκρός– και μεταφέρεται με φέρετρο σε ευκτήριο του νεκροταφείου, όπου ακολουθεί η νεκρώσιμος τελετή. Αυτή περιλαμβάνει επτά κύκλους γύρω από το φέρετρο που παραπέμπουν στην καταστροφή της Ιερουσαλήμ, ψάλλονται κάποιοι από τους θρησκευτικούς ψαλμούς του Δαβίδ, ακολουθούν οι προσευχές και στη συνέχεια το φέρετρο μεταφέρεται στον τάφο, όπου τοποθετείται το σώμα του νεκρού χωρίς το φέρετρο. Το φέρετρο χρησιμοποιείται μόνο για τη μεταφορά του νεκρού μέχρι το μνήμα, η οποία γίνεται συνήθως από μέλη της οικογένειας του νεκρού. Ακολουθούν τρεις μνημονικοί κύκλοι. Είναι ο κύκλος των επτά ημερών, του μήνα και του έτους. Σύμφωνα με την Ιουδαϊκή παράδοση οι συγγενείς έρχονται στο νεκροταφείο εκτός του ετήσιου μνημόσυνου και στη διάρκεια των μεγάλων εορτών του έτους, δηλαδή πριν την πρωτοχρονιά, (Ρος Ασανά) αρχή του Εβραϊκού ημερολογίου, και την παραμονή του Πάσχα, όπου προσκυνούν στους τάφους των προσφιλών νεκρών καθώς και των Ραβίνων ζητώντας απ’ αυτούς δύναμη και προστασία. Όταν κάποιος συγγενής επισκέπτεται τον τάφο του νεκρού, εναποθέτει επάνω σε αυτόν μια πέτρα, είναι μια συμβολική χειρονομία, που δηλώνει την επίσκεψη κάποιου στο χώρο. Και στην Εβραϊκή παράδοση όπως και στη Χριστιανική, πιστεύεται πως μόνο το σώμα πεθαίνει και όχι η ψυχή.

Εντύπωση προκαλεί μια πινακίδα στο χώρο της θρησκευτικής τελετής που απαγορεύει τις γυναίκες να συνοδεύσουν το νεκρό στο χώρο ταφής. Υποστηρίζεται πως ο μόνος λόγος ύπαρξής της, είναι πως πολλές φορές οι γυναίκες, με τον σπαραγμό και την προσωπική τους οδύνη, δυσχεραίνουν το έργο της ταφής. Κανείς σήμερα δεν εμποδίζει τις γυναίκες να παραστούν στη διαδικασία ταφής. Δεν υπάρχει κανένας γραπτός εβραϊκός κανόνας που να αναφέρει κάτι τέτοιο και η παρουσία των γυναικών δε δηλώνει καμιά ιεροσυλία. Το να ακολουθούν μόνο οι άντρες την ταφή, μάλλον πρόκειται για τοπική συνήθεια των Θεσσαλονικέων Εβραίων. Σήμερα διατηρείται και το έθιμο της εναπόθεσης λουλουδιών και στεφανιών, που δεν υπήρχε παλιότερα και ίσως προέκυψε από φίλους και συγγενείς Χριστιανούς, που ερχόταν και έρχονται σε εβραϊκές κηδείες. Αυτά είναι μερικά απ’ τα βασικά στοιχεία εβραϊκών τελετών που ίσως για πολλούς από εμάς να είναι παντελώς άγνωστα…

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης


Βιβλιογραφία

Μίκαελ Μόλχο, InMemorian, Έκδοσης Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης.

Στέλλα Σαλέμ, Το Παλαιό Εβραϊκό Νεκροταφείο, «Θεσσαλονικέων Πόλις» Τεύχος 6

Χρονικά, Τόμος ΚΕ Αρ. Φύλλου 181

Γιώργος Ιωάννου, Για ένα Φιλότιμο, Εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ

Αποτέλεσμα εικόνας για Εβραϊκο νεκροταφείο Θεσσαλονίκης

Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ

Η Νεκροπολιτική των Βαλκανίων

γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ο Γάλλος Γεωγράφος JeanBrunhes έγραφε το 1922 στο βιβλίο του La Geographie de L iHistoire, για τους λαούς των Βαλκανίων που μόλις είχαν βγει από τη δίνη μιας δεκαετίας συνεχόμενων πολυαίμακτων πολέμων με εκατομμύρια νεκρούς [Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-13), Α’  Π.Πόλεμος (1914-1918) και Ελληνο-τουρκικός Πόλεμος (1919-1922)]: «Το παρελθόν αναβιώνει ολόκληρο λες και οι νεκροί ξαφνικά ανασταίνονται και αναγεννούν στους ζώντες τα προπατορικά πάθη –ανασυντάσσουν την πλέον επιθετική ή ιστορική αλληλεγγύη και εγείρουν τις αιώνες έχθρες–, καταλύουν τις πρόσφατες συμμαχίες, τις οποίες συγκρότησαν οι ευφυείς πολιτικές προσπάθειες»…

Η Επιστροφή των νεκρών

Οι νεκροί είναι παρόντες. Ειδικά στις μεταπολεμικές περιόδους. Συμμετέχουν στο μεταπολεμικό πολιτικό παιχνίδι, συμβάλλοντας έτσι στον μεταφυσικό εκτροχιασμό της πολιτικής. Αυτό ακριβώς συνέβη μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, την επέτειο της100ετούςς λήξης του οποίου θα εορτάσει η Ευρώπη στις 11 Νοεμβρίου του 2018. Κατά τη διάρκειά του δεκάδες εκατομμύρια Ευρωπαίοι κατέβηκαν στην κόλαση των λασπωμένων χαρακωμάτων για να υπερασπιστούν με την ίδια τους της ζωή την «αξιοπρέπεια του Έθνους». Εκατομμύρια άνθρωποι σκοτώθηκαν στα σφαγεία των χαρακωμάτων για κερδίσουν, και να ξαναχάσουν στη συνέχεια, λίγα τετραγωνικά μέτρα λάσπης. Πέθαναν σ’ έναν παράλογο πόλεμο, όχι για τα δικά τους συμφέροντα, ούτε και για το καλό της ανθρωπότητας, αλλά θυσιάστηκαν ως ασήμαντα πιόνια των αντιμαχόμενων εθνικισμών και των εξουσιαστικών ελίτ της Ευρώπης. Σ’ έναν πόλεμο, χωρίς πραγματικούς νικητές και ηττημένους, στον οποίο στο τέλος όλοι έχασαν. Ωστόσο, μετά το τέλος του πολέμου οι εθνικιστές και οι δημαγωγοί πολιτικοί της Ευρώπης, επικαλούνταν συχνά τους πολυάριθμους νεκρούς του Α’΄Π. Πολέμου, λες και ήταν ακόμη ζωντανοί και υπαγόρευαν τις επιθυμίες τους σ’ αυτούς που παρέμειναν ζωντανοί, και είχαν τύψεις γιατί επιβίωσαν ενώ εκατομμύρια άλλοι σκοτώθηκαν. Οι εθνικιστές πολιτικοί και ειδικά οι Φασίστες και οι Ναζιστές (εθνικοσοσιαλιστές), μιλούσαν εξ ονόματος των νεκρών -αυτής της “ουράνιας πλειοψηφίας”- λες και οι νεκροί τους έδωσαν με κάποιο πληρεξούσιο την εξουσία για να εκφράζουν τις θελήσεις τους. Στόχος τους ήταν φυσικά να καταλύσουν τη Δημοκρατία, που είναι ένα πολίτευμα που βασίζεται στην πολιτική βούληση της πλειοψηφίας των ζωντανών, βάζοντας στο πολιτικό παιχνίδι την “ουράνια πλειοψηφία” των νεκρών, εισάγοντας δηλαδή τη Νεκροπολιτική (Necropolitics).

Οι αδικοχαμένοι νεκροί του πρώτου Μεγάλου Πολέμου, όπως αποτυπώθηκαν στο χώρο κατά το Μεσοπόλεμο, με τις απέραντες στρατιωτικές νεκροπόλεις,τα πολυάριθμα μνημεία του “Αγνώστου Στρατιώτη”, με τύμβους και αγάλματα, έμοιαζαν να κοιτούν επικριτικά τους ζωντανούς σα να τους ζήλευαν γεμάτοι έξαψη κάτω από τις κρύες πλάκες των τάφων τους. Από τη πλευρά τους οι ζωντανοί ένιωθαν ενοχές, αλλά και μια νεκροφιλία προς τους αδικοχαμένους συγγενείς και φίλους τους, η οποία αποτυπώθηκε τόσο στην πολιτική, στην τέχνη, στη λογοτεχνία, όσο και στις μεταφυσικές τους πεποιθήσεις.

Η τέχνη του Μεσοπολέμου είναι νεκρόφιλη. Στα τέλη της δεκαετίαςτου 1920, περίοδο μεγάλης οικονομικής κρίσης στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, οι φόβοι των θυμάτων της κρίσης και των επιζήσαντων του Πολέμου, εξορκίστηκαν στα κινηματογραφικά πρόσωπα του Δράκουλα, του Φρανκεστάιν, του Κινγκ Κονγκ, της Μούμιας κ.α. Το Χόλιγουντ κατάφερε να παρουσιάσει τις καταστροφολογικές ταινίες του ως «σύγχρονα ομοιώματα των εξαφανισμένων μας τελετουργιών» (Ιγνάσιο Ραμονέ), στις οποίες λαμβάνουν χώρα συλλογικές τελετουργικές μάχες κατά των δυνάμεων του σκότους κι εξορκίζονται έτσι οι κίνδυνοι που απειλούν τον κόσμο μας. Θέλοντας να ξεφύγουν από ένα ζοφερό παρόν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής προτίμησαν να βυθιστούν σ’ ένα κόσμο ψευδαισθήσεων όπως ήταν ο νεοεμφανιζόμενος κινηματογράφος που είχε έντονες τάσεις νεκροφιλίας. Άλλωστε ο ίδιος ο Κινηματογράφος είναιφύσει νεκρόφιλος διότι αποθανατίζει ανθρώπους που έπειτα από κάποια χρόνια θα είναι κι αυτοί νεκροί, αλλά εμείς θα τους βλέπουμε πάντα “παγωμένους” ως ζωντανούς μέσα από τις κινηματογραφικές σκηνές που συμμετείχαν.

Τα Νεκρόφιλα Βαλκάνια

Απ’ όλες τις περιοχές της Ευρώπης τα Βαλκάνια είναι ίσως η περισσότερο νεκρόφιλη. Από τα παράξενα προϊστορικά ταφικά μνημεία του Lepenski Vir στο Δούναβη ως ταΝεκρομαντεία και τις δοξασίες περί Άδη των αρχαίων Ελλήνων, από τους μεσαιωνικούς θρύλους για τα βαμπίρ, τους βούκοντλακ ,τους νεκροζώντανους και τις βογομιλικές νεκροπόλεις, μέχρι τα απέραντα νεκροταφεία και παράξενα ταφικά έθιμα, που επιβιώνουνως τις μέρες μας, τα Βαλκάνια είναι νεκρόφιλα ως το μεδούλι τους. Γι’ αυτό είναι και στοιχειωμένα. Είμαι σίγουρος γι’ αυτό: “Μπαίνοντας υπεροπτικά από τη Νότια Ευρώπη στη Μεσόγειο, είναι ένα απέραντο κοιμητήριο άταφων, ανήσυχων αναμνήσεων ανείπωτων ωμοτήτων και αδικαίωτης Ιστορίας”. (Άρνολντ Σέρμαν, Στο Κατώφλι του Χάους).

Οι νεκροί είναι πανταχού παρόντες στα Βαλκάνια. Όχι μόνον στα νεκροταφεία και στις απέραντες νεκροπόλεις τους. Τους θυμόμαστε στα εκκλησάκια στις άκρες των δρόμων, στα σέρβικα Κραϊπουτάσι (πέτρινοι οδοδείκτες-τάφοι αφιερωμένοι στη μνήμη κάποιου αδικοχαμένου), στους τάφους των αγίων, που συχνά το σκήνωματους είναι μουμιοποιημένο και λατρεύεται ως θαυματουργό, αλλά και στα πολυάριθμα μνημεία πεσόντων και μαχών. Οι ζωντανοί στα Βαλκάνια ζουν κάτω από την επικυριαρχία των νεκρών τους. Τα “Ψυχοσάββατα” πιστεύουν πως οι ψυχές των νεκρών περιπλανώνται γύρω από τους τάφους τους και προσπαθούν να τους κατευνάσουν. Στη Σερβία έχουν τη συνήθεια να τρώνε και να πίνουν πάνω από τους τάφους των συγγενών τους, να τους ρίχνουν λίγο ρακί στο χώμα, να τους ανάβουν ένα τσιγάρο, θαρρείς πως είναι ζωντανοί και τους κάνουν παρέα. Στο “Χαρούμενο Νεκροταφείο” στο χωριό Σαπάντζα στη Μαρά Μούρες της Ρουμανίας οι νεκροί αναπαύονται μέσα σε μια κοσμογονία χρωμάτων και αστείων ποιημάτων, που αποτελεί τη συνέχεια μιας μακραίωνης παγανιστικής παράδοσης των βαλκανικών λαών, προερχόμενη κυρίως από τους αρχαίους Θράκες, η οποία μπολιάστηκε με τον Χριστιανισμό. Προωθώντας την ιδέα της μετά θάνατον ζωής ο Χριστιανισμός κατέστησε την επίγεια ζωή ένα είδος “φροντιστηρίου”, που προετοιμάζει τις ανθρώπινες ψυχές για το Επέκεινα. Στην κοιλάδα του Τίμοκ, στη ανατολική Σερβία, όπου ζουν κυρίως Βλάχοι και είναι διαδεδομένη η λεγόμενη “βλάχικη μαγεία”, υπάρχει το πολύ παράξενο έθιμο του λεγόμενου “Μαύρου Γάμου” (Orade Pomana), όπου ένας ζωντανός μπορεί να παντρευτεί μια νεκρή νύφη και το αντίστροφο.

Ο αιμοδιψής Βλαντ Τέπες, το αρχέτυπο των Βαλκάνιων βαμπίρ, με τους χιλιάδες παλουκωμένους και σταυρωμένους που άφηνε στο διάβα του, συνεχίζει να προκαλεί τρόμο, ακόμη και σε όσους διαβάζουν την ιστορία του, ενώ ο λογοτεχνικός πύργος του (από τον οποίο εμπνεύστηκε ο συγγραφέας του Δράκουλα Μπραμ Στόκερ), στο Μπραν της Τρανσυλβανίας είναι “τόπος προσκυνήματος” για τους βαμπιρολάγνους ανά τον κόσμο.

Στο χωριό Ρούπιτε της Βουλγαρίας, δίπλα στα ελληνικά σύνορα, χιλιάδες άνθρωποι προσέρχονται στον τάφο της Μπάμπα Βάνγκας, της τυφλής προφήτισσας των Βαλκανίων, πιστεύοντας πως, ακόμη και μετά θάνατο, μπορεί να τους θεραπεύσει και να τους βοηθήσει να βρουν το δρόμο τους, τον έρωτά τους ,την τύχη και την ευτυχία τους.

Γιατί όμως τα Βαλκάνια είναι τόσο πολύ στοιχειωμένα από φαντάσματα νεκρών και Νεκρόφιλα; Ευθύνεται άραγε η μακραίωνηκαι αιματοβαμμένη ιστορία τους,  με τους αλλεπάλληλους πολέμους, τις υποδουλώσεις,τις σφαγές και τις πολυαίμακτες μάχες, που έχουν δημιουργήσει στους ζωντανούς μια μόνιμη αίσθηση ανασφάλειας, που φαίνεται ακόμη κι από λαϊκές φράσεις όπως “σήμερα είμαστε, αύριο δεν είμαστε”. Στα Βαλκάνια οι νεκροί δεν είναι ασφαλείς ούτε στα νεκροταφεία τους, που συχνά ξεθάβονται και καταστρέφονται όταν, έπειτα από κάποια αλλαγή συνόρων, βρεθούν σε “λάθος” χώρα.  Ακόμη και οι ιστορίες των νεκρών συχνά διαστρεβλώνονται και αλλάζουν από τους ζωντανούς για λόγους συμφέροντος ή εθνικιστικής προπαγάνδας.

Στρατιές “Νεκροζωντανων” στοιχειώνουν τα Βαλκάνια

Μεταξύ Ανατολής και Δύσης, μεταφυσικής και ορθολογισμού, τα Βαλκάνια έχουν μια δική τους ιδιαίτερη ταυτότητα και μια μεταφυσική νοοτροπία στην οποία κυριαρχεί όχι τόσο ο φόβος του θανάτου, όσο η εδραιωμένη πεποίθηση για το εφήμερο της ζωής και της ιστορικής πραγματικότητας,που είναι συνεχώς ρευστή. Υπάρχει ένα πρόβλημα στη σχέση των βαλκανικών λαών με το Χρόνο και την Ιστορία. Στα Βαλκάνια ζούμε μονίμως στο παρελθόν, που είναι και το “βασίλειο των νεκρών”. Όχι για το παρόν ή για το μέλλον, που είναι η πατρίδα των επόμενων γενεών. Η ορθοδοξία άλλωστε, που είναι και η κυρίαρχη θρησκεία στα Βαλκάνια, θεωρεί τη ζωή και το παρόν ως “φροντιστήριο” για τη μεταθάνατον ζωή. Οι Βαλκάνιοι δεν πιστεύουν στην “προκαθορισμένη σωτηρία”, όπως οι Δυτικοί Προτεστάντες, ούτε στις μετεμψυχώσεις κι ενσαρκώσεις που πιστεύουν στην Ανατολή. Στη Δύση η λεγόμενη Προτεσταντική Ηθική της Εργασίας,όπως εύστοχα την περιέγραψε ο Μαξ Βέμπερ στις μελέτες του, επιτρέπει την επικέντρωση στο Εδώ και Τώρα, δημιουργώντας προϋποθέσεις οικονομικής επιτυχίας και βάζοντας τα θεμέλια ενός καπιταλιστικού συστήματος με επίκεντρο το κέρδος. Στα Βαλκάνια αντίθετα το κέντρο βάρους της ύπαρξης μετατίθεται στο Επέκεινα, στο “βασίλειο των νεκρών”, παραμελώντας συχνά τις υποχρεώσεις του Εδώ και Τώρα για χάρη μιας μεταθάνατον “αποζημίωσης”.

Στα Βαλκάνια είναι γνωστό πως δεν υπάρχει εμπιστοσύνη στο κράτος και στην εκάστοτε κυβέρνηση, παρά μόνον στους “μεγάλους άνδρες”, διότι από την Ιστορία , απ’ τη “Στρατιά των Νεκρών”, θυμόμαστε και ξεχωρίσουμε μόνον τους “μεγάλους άνδρες” και τους ηρωοποιούμε. Γι’ αυτό και στην περιοχή μας επικρατεί μια νεοεθνικιστική νοσταλγία για “ένδοξες εποχές”, για “εποχές ηρώων”, που εκφράζεται ως μια επικίνδυνη επιθυμία αναβίωσης των πολεμικών οραμάτων του παρελθόντος. Έτσι τα φαντάσματα και οι εφιάλτες του βαλκανικού παρελθόντος, όλοι οι αιμοδιψείς δαίμονες, έμοιαζαν να ξαναζωντανεύουν με τους πολέμους της διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας, όπου η κάθε πλευρά μαχόταν για τη “τιμή και την αξιοπρέπεια” των αδικοχαμένων νεκρών της, προσπαθώντας να “αποδώσει δικαιοσύνη” με αίμα, δημιουργώντας έτσι μια νέα στρατιά αδικαίωτων νεκρών, έναν φαύλο κύκλο αίματος που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά…

Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός για βαλκανικά ζητήματα.

Σημείωση: το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 8.12.2018.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΤΑ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΒΙΒΛΙΑ: