Tag Archives: ΒΑΛΚΑΝΙΑ

Stećci, οι αινιγματικές Νεκροπόλεις της Βοσνίας

Stećci

Οι αινιγματικές νεκροπόλεις της Βοσνίας

Και τα παράξενα νεκρικά και ταφικά έθιμα της Βοσνίας

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η Βοσνία είτε βυθισμένη, για πάνω από τρεις αιώνες (12ος -15ος αιώνας), στην «αιρετική πλάνη» του Βογομιλισμού είτε απολαμβάνοντας την ανεξαρτησία της «σχισματικής» Βοσνιακής Εκκλησίας της, έγινε ο τόπος κατασκευής και φιλοξενίας εκτεταμένων νεκροταφείων και νεκροπόλεων με τα αινιγματικά Stećci, τα οποία και αυτά αποτέλεσαν αντικείμενο έντονων συζητήσεων μεταξύ ιστορικών, αρχαιολόγων, εθνολόγων και θρησκειολόγων. Από τις 60.000 επιτύμβιες στήλες που βρέθηκαν στη Βοσνία, κατασκευασμένες όλες από τον 12ο μέχρι τον 16ο αιώνα, το 90% είναι μονόλιθοι χωρίς διακόσμηση. Οι περισσότερες χρησίμευαν ως σαρκοφάγοι και «κιβώτια». Ωστόσο, ένα αξιοσέβαστο 10% φέρει ανάγλυφα σύμβολα, διάφορα διακοσμητικά στοιχεία, ανθρωπόμορφες παραστάσεις και επιγραφές στη σλαβική γλώσσα.

Βογομιλικές οι νεκροπόλεις της Βοσνίας;

Αρκετοί μελετητές και ερευνητές, μεταξύ των οποίων και η Μάριαν Γουένζελ, συνδέουν τα διακοσμητικά μοτίβα στα Stećci με αρχαίους ειδωλολατρικούς μύθους, που εξακολουθούσαν να είναι ζωντανοί στην περιοχή, κυρίως ανάμεσα στους Βλάχους, αλλά και στους Σλάβους. Άλλοι θεωρούν ότι πρόκειται απλώς για απεικονίσεις ανθρώπινων δραστηριοτήτων, χωρίς να έχουν σχέση με τους ανθρώπους στους οποίους ανήκαν οι τάφοι.

Οι ασυνήθιστες ανθρωπόμορφες παραστάσεις στα Stećci οδήγησαν πολλούς μελετητές να τα συνδέσουν με τους Βογόμιλους. Ίσως αυτή η νεογνωστική αίρεση να άφησε στη Βοσνία τα μοναδικά ίχνη της στο «μιαρό κόσμο της ύλης». Πρόκειται για τις περίφημες νεκροπόλεις στη Ραντίμλια, στο Τσίτσεβο, Όντοβο, Μπόλιουνι κ.α. Η βογομιλική νεκρόπολη Ραντίμλια (Radimlja), που βρίσκεται κοντά στο Στόλατς (Stolac) της Ερζεγοβίνης, είναι η σημαντικότερη και καλύτερα διατηρημένη νεκρόπολη, γεμάτη Stećci. Αποτελείται από 133 βογομιλικού τύπου επιτύμβιες πλάκες, που χρονολογούνται πριν από το 1480.

Τα αινιγματικά σύμβολα

Στις χιλιάδες, φθαρμένες από τον χρόνο, τους ανέμους, τις βροχές και την υγρασία, επιτύμβιες πλάκες της Βοσνίας, αποτυπώθηκαν σκηνές από την καθημερινή ζωή τους. Σκηνές από τη ζωή στα χωράφια, γυναίκες που χορεύουν, ιππότες που μονομαχούν, αγώνες τοξοβολίας, και πάντα χαραγμένα τα κοσμικά και παγανιστικά σύμβολα του Ήλιου και της Σελήνης…

Σε αρκετά Stećci υπάρχουν λοιπόν χαραγμένα ηλιακά και σεληνιακά σύμβολα, σβάστικες, ροζέτες, πεντάλφες και σταυροί. Υπάρχουν επίσης αναπαραστάσεις από σκηνές κυνηγιού, χορού, εργασίας κ.ά. Το πιο συνηθισμένα διακοσμητικά μοτίβα περιλαμβάνουν σκηνές από την κοινωνική ζωή, θρησκευτικά σύμβολα, εικόνες μεταθανάτιου χορού, διάφορα συμβολικά ή γεωμετρικά σχήματα. Αναπαριστώνται επίσης και πιο αινιγματικά μοτίβα, όπως σπείρες, στοές, ροζέτες, ελάφια, αμπελόφυλλα, αστέρια (συχνά εξάκτινα), και η ημισέληνος. Υπάρχουν εικόνες με πομπές ελαφιών, αλόγων, χορού, κυνηγιού, ιπποτικών αγώνων και, το πιο φημισμένο, η εικόνα του άνδρα με σηκωμένο το δεξί του χέρι του, πιθανότατα ως μια χειρονομία χαιρετισμού ή αφοσίωσης.

Ο βοσνιακός «Αστρικόςγάμος»

Γενικά η ημισέληνος, μαζί με τα άστρα, αποτελεί ένα πολύ κοινό μοτίβο στις επιτύμβιες στήλες των Stećci, οδηγώντας τους ερευνητές να υποθέσουν κάποια σχέση με τις προχριστιανικές και παγανιστικές δοξασίες που επιβίωσαν στα ορεινά της Βοσνίας μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα. Ο συμβολισμός της Σελήνης, του Ήλιου και των αστεριών, που συχνά βρίσκονται πάνω τους, μπορεί να αποδοθεί σε έναν συνδυασμό ειδωλολατρικών και χριστιανικών πεποιθήσεων. Το εξάκτινο αστέρι, το οποίο αντιπροσωπεύει τον πλανήτη Αφροδίτη (στη σλαβική μυθολογία ονομάζεται Ντάνιτσα), μαζί με τη Σελήνη, θα μπορούσαν να αναπαριστούν τον λεγόμενο «αστρικό γάμο». Σύμφωνα με τις αρχαίες πεποιθήσεις του Μιθραϊσμού και του παλαιότερου περσικού Μαζδακισμού, τις οποιες κληρονόμησαν οι Βογόμιλοι και οι άλλες δυϊστικές θρησκείες, το πτώμα του νεκρού πήγαινε στη Σελήνη, ενώ η ψυχή του στον Ήλιο.

Ορισμένοι άλλοι ερευνητές υποθέτουν ότι ίσως υπάρχει μια σύνδεση μεταξύ των αστρικών συμβόλων και τη θέση των ουράνιων σωμάτων (αστρολογία) τη στιγμή του θανάτου του νεκρού, στον τάφο του οποίου τοποθετήθηκε η συγκεκριμένη επιτύμβια στήλη.

Παλαιοβαλκανικοί και προχριστιανικοί συμβολισμοί;

Σε ένα Stećak εμφανίζεται ένα δεμένο λιοντάρι και πάνω του ένας φτερωτός δράκος. Ο ιστορικός Χατζιγιάχιτς σημείωσε το 1979, ότι οι ιππείς, αν δεν κυνηγούν, δεν καβαλούν τα αλόγα κρατώντας τα καπίστρια τους, αλλά τα χέρια τους είναι ελεύθερα και στραμμένα προς τον ουρανό, υπονοώντας μια πιθανή άγνωστη λατρεία. Το 1985, η Μάγια Μίλετιτς (Maja Miletić) επισήμανε τον συμβολικό και θρησκευτικό χαρακτήρα των «σκηνών της ζωής» των Stećci. Αρκετοί μελετητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι αυτά τα μοτίβα, καθώς και η παράδοση μιας μεταθανάτιας αυτόχθονης λατρείας, δείχνουν τη συνέχεια του παλαιοβαλκανικού, προχριστιανικού συμβολισμού από τους προϊστορικούς χρόνους και τις αυτόχθονες εκρωμαϊσμένες φυλές των Ιλλυριών μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα.

Από τη λατρεία του Θράκα Ιππέα στον Άγιο Γεώργιο

Ο Άλοϊζ Μπένατς σημείωσε ότι οι αναπαραστάσεις ενός αλόγου με ένα φίδι, καθώς και ενός ελαφιού με ένα πουλί, συμβολίζουν την ψυχή του νεκρού που πηγαίνει στον άλλον κόσμο, και μοιάζουν εκπληκτικά με αντίστοιχες που βρέθηκαν σε αρχαίους ιλλυρικούς τάφους. Υπόψιν, ο θεός των αρχαίων Ιλλυριών Medaurus απεικονιζόταν συχνά ως ιππέας με λόγχη. Αυτό μας παραπέμπει στην παλαιοβαλκανική λατρεία του Θράκα Ιππέα, συνήθως ως κυνηγού κρατώντας δόρυ ή κτυπώντας ένα άγριο ζώο. Αυτή η λατρεία εικάζεται πως πέρασε και στον Χριστιανισμό με τη μορφή του δρακοκτόνου έφιππου Αγίου Γεωργίου, που είναι και η πιο δημοφιλής χριστιανική εορτή σε όλα τα Βαλκάνια, και η οποία τιμάται και από τους μουσουλμάνους ως Εντερλέζι.

Ως γνωστόν οι περισσότεροι μουσουλμάνοι των Βαλκανίων είναι εξισλαμισμένοι πρώην Χριστιανοί, Βογόμιλοι κ.λ.π. που ήταν ήταν αυτόχθονες κάτοικοι της χερσονήσου μας. Η γιορτή του έφιππου Αγίου Γεωργίου (6 Μαΐου με το Παλαιό Ημερολόγιο) σηματοδοτεί την έναρξη της θερινής περιόδου, ενώ εκείνη του Αγίου Δημητρίου (9 Νοεμβρίου με το Παλαιό Ημερολόγιο) την έναρξη της χειμερινής περιόδου. Αυτές οι δύο θεωρούνται οι σημαντικότερες γιορτές αγίων σε όλα τα Βαλκάνια, που τιμώνται τόσο από τους χριστιανούς, όσο και από τους μουσουλμάνους, και θεωρείται πως έχουν αρχαίες καταβολές (Βλέπε Γ. Στάμκος, το βιβλίο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια).

Το ιερό ελάφι και ο «Χορός του Ελαφιού»

Επίσης, το ιερό μοτίβο των ελαφιών θεωρείται προχριστιανικής και παλαιοβαλκανικής προέλευσης. Το ελάφι λοιπόν εμφανίζεται συχνά χαραγμένο στις επιτύμβιες στήλες των Stećci της Ερζεγοβίνης. Σύμφωνα με τον Σέρβο αρχαιολόγο και πολιτισμικό ανθρωπολόγο Ντράγκοσλαβ Σρέγιοβιτς (1931-1996), οποίος ανάσκαψε και ερεύνησε και τον παράξενο μεσολιθικό πολιτισμό του Λεπένσκι Βιρ (Lepenski Vir) στον Δούναβη, η εξάπλωση του Χριστιανισμού δεν προκάλεσε την εξαφάνιση της παλιάς λατρείας και της πίστης στα ιερά ελάφια. Μελετητές, όπως η Γουένζελ, εικάζουν ότι οι κατασκευαστές αυτών των μνημείων ίσως πίστευαν πως το ελάφι οδηγούσε τον νεκρό στον Κάτω Κόσμο.

Στην ανατολική Βοσνία και Ερζεγοβίνη επιβιώνει ακόμη ο λεγόμενος «Χορός του Ελαφιού» (Ljeljenovo Kolo), ο οποίος αποτελεί στην ουσία μια ηχώ ενός αρχαίου τελετουργικού, που αποσκοπούσε να καθοδηγήσει την ψυχή του νεκρού στον άλλον κόσμο, αλλά και να συμβολίσει την αναγέννηση της ζωής.

Το «Μονοπάτι του Ήλιου»

Πρέπει να σημειωθεί πως οι περισσότερες απεικονίσεις του «κυνηγιού ελαφιών» βλέπουν προς τα δυτικά, εκεί που δύει ο ήλιος και είχε τη συμβολική σημασία του θανάτου και του άλλου κόσμου. Γενικώς, ακόμη και σήμερα, στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, και στο Μαυροβούνιο, οι χαρούμενοι χοροί είναι στραμμένοι προς τα ανατολικά, ενώ οι πένθιμοι προς τα δυτικά, προς το ηλιοβασίλεμα.

Παρότι κάποιες επιτύμβιες στήλες είχαν βάρος πάνω από 29 τόνους, και σύρθηκαν με πολλά βόδια και κάρα από το λατομείο μέχρι το νεκροταφείο, ήταν σημαντικό να τοποθετηθούν σωστά με κατεύθυνση από τη Δύση προς την Ανατολή, όπως και οι νεκροί. Αυτό φαίνεται πως σχετίζεται με το λεγόμενο «Μονοπάτι του Ήλιου», και ήταν σημαντικό οι νεκροί να παρακολουθούν τον ανατέλλοντα Ήλιο, ώστε να μη χάσουν τον δρόμο τους προς τον άλλον κόσμο, και γίνουν «πρόσγειοι», δηλαδή βρικόλακες.

Τα νεκρικά έθιμα, όπως η τοποθέτηση νομίσματος στο στόμα του νεκρού, για να πληρωθεί ο «Βαρκάρης», ο Χάροντας, που θα τον μεταφέρει στον άλλον κόσμο, και η τοποθέτηση δοχείου πόσιμου νερού κοντά στα κεφάλια των νεκρών, για να «ξεδιψούν» στον ξηρό και έρημο τόπο που πηγαίνουν, έλκουν την καταγωγή τους από την αρχαιότητα. Ενώ οι τάφοι κάτω από τα Stećci χρησιμοποιήθηκαν ως επί το πλείστον για μια ταφή, μερικές φορές φαίνεται πως χρησιμοποιήθηκαν ξανά. Με βάση μια επιγραφή ενός Stećak στο Μαυροβούνιο, φαίνεται πως υπήρχε ένα προχριστιανικό έθιμο της ταφής, κατά το οποίο τα οστά πλύθηκαν και μετά τα επέστρεψαν στον τάφο, κάτι που θυμίζει τα αντίστοιχα νεκρικά έθιμα που σώζονται στους Βλάχους της ανατολικής Σερβίας.

Οι επιγραφές των Stećci: «θα είσαι όπως εγώ και δεν μπορώ να είμαι σαν εσένα»

Διασώζονται 384 Stećci με επιγραφές, κυρίως στα Κυριλλικά, και μερικά σε γλαγολιτική και λατινική γραφή. Η γλώσσα έχει κάποιες αρχαϊκές φράσεις στις τοπικές σλαβικές διαλέκτους της Βοσνίας και της Δαλματίας. Οι επιγραφές περιέχουν θρησκευτικές φράσεις, περιγραφή κάποιου ηρωικού θανάτου, πληροφορίες του νεκρού, πληροφορίες σχετικά με τους συγγενείς του και τις περιστάσεις θανάτου του, ή μόνο το προσωπικό όνομα και ένα ηθικό ή θρησκευτικό δίδαγμα. Οι τελευταίες, που είναι ως επί το πλείστον αβλαβείς υπενθυμίσεις της σοφίας και της θνητότητας, μεταδίδουν ωστόσο έναν φόβο θανάτου. Εκπέμπουν περισσότερο άγχος παρά γαλήνη. Για παράδειγμα: «Γεννήθηκα σε μια μεγάλη χαρά και πέθανα σε μια μεγάλη θλίψη». Σε μια άλλη επιγραφή ο νεκρός φέρεται να λέει: «Δεν ήμουν τίποτα τότε, δεν είμαι τίποτα τώρα». Και σε μια άλλη προειδοποιεί τους ζωντανούς λέγοντας πως «θα είσαι όπως εγώ και δεν μπορώ να είμαι σαν εσένα», ενώ σε μια άλλη προειδοποιεί τους επίδοξους βέβηλους ευχόμενος: «είθε αυτός που θα ανατρέψει αυτήν την πέτρα να είναι καταραμένος». Οι ζωντανοί φαίνεται πως πίστευαν ότι οι νεκροί είχαν τη δύναμη της κατάρας, ακόμη κι αν βρίσκονται στον άλλον κόσμο.

Ξορκίζοντας το μυστήριο του αθέατου κόσμου

Η λαϊκή παράδοση της Βοσνίας διατήρησε μια μυθική αντίληψη γεμάτη δεισιδαιμονίες και θρύλους γύρω από τα Stećci και τους αινιγματικούς κατασκευαστές τους. Όμως το μυστήριο ίσως να βρίσκεται αλλού.

Όπως γράφει ο Γάλλος Ελληνιστής, φιλόσοφος και συγγραφέας Ζακ Λακαριέρ (Jacques Lacarrière, 1925-2005) στο βιβλίο του Οι Γνωστικοί: «Μια έντονη ατμόσφαιρα μυστηρίου ξεπηδάει απ’ αυτούς τους εκατοντάδες μονόλιθους, τους χαμένους μέσα στο δάσος, αλλά και φόβου, και ανασφάλειας μπροστά στον θάνατο. Αυτές οι επιγραφές έχουν σκοπό να προστατεύσουν το νεκρό από την βεβήλωση του τάφου του, αυτά τα σύμβολα που συνοδεύουν παντού την εικόνα του σαν ακοίμητοι φρουροί της ψυχής του, φέρουν ένα διττό μήνυμα, φτιαγμένο από σιγουριά αλλά και από έναν ακαθόριστο φόβο, και αυτές ακόμα οι κινήσεις του νεκρού, οι άκαμπτες και τελετουργικές στάσεις του, μοιάζουν σα να προσπαθούν να εξορκίσουν το μυστήριο του αθέατου κόσμου».

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια.

Πως μπορώ να αποκτήσω το βιβλίο σας

Balkan Gothic;

Το βιβλίο κοστίζει 25 ευρώ μαζί με τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ η Κούριερ (20 ευρώ χωρίς τα ταχυδρομικά έξοδα).

Καλέστε στο 2392.110215 ή στο 6945522050

και δώστε την παραγγελία σας ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS)με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Balkan Gothic”.

Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ● ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ●

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

«Ένα φάντασμα στοιχειώνει το δυτικό πολιτισμό: το φάντασμα των Βαλκανίων»

Μαρία Τοντόροβα, Imagining the Balkans

Ο «Μαύρος Γάμος» και νεκρικά έθιμα των Βλάχων της Σερβίας

Μαύρος Γάμος (Crna Svadba)

Παράξενα νεκρικά έθιμα των Βλάχων της ανατολικής Σερβίας

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Οι Βλάχοι της ανατολικής Σερβίας, που ζουν κυρίως στην κοιλάδα του ποταμού Τίμοκ, είναι φημισμένοι για την τρομερή μαγεία τους, τα παράξενα έθιμα και τελετουργικά τους τα οποία έχουν ως επίκεντρο τη «λατρεία των νεκρών».

Το πιο μακάβριο, αναμφίβολα, νεκρικό έθιμο των Βλάχων, το οποίο διατηρείται ως τις μέρες μας, είναι ο «Μαύρος Γάμος» (Crna Svadba στα Σέρβικα). Αυτός ξεκινά από το φόβο ότι ο άγαμος νεκρός δεν έχει κανέναν συντροφιά για να ζήσει στον άλλο κόσμο. Έτσι, όταν πεθαίνει ένας άγαμος νεαρός, ο «γάμος» του διοργανώνεται ταυτόχρονα με την κηδεία του. Ένα κορίτσι από το χωριό, αθώο, παριστάνει τη «νύφη» και η μητέρα/«πεθερά» πρέπει να οργανώσει έναν γαμήλιο κύκλο γύρω από το φέρετρο του γιου της και να τον αποχαιρετίσει «νυμφευμένο» στον άλλο κόσμο. Η χαρά, η μουσική και ο χορός αποτελούν μέρος των νεκρικών εθίμων των Βλάχων. Στον «Μαύρο Γάμο» η μουσική είναι πένθιμη και χαρούμενη ταυτόχρονα, κηδείας και γάμου, με τα σχετικά τραγούδια να εναλλάσσονται συνεχώς. Αυτά αποτελούν κατάλοιπα παγανιστικών τελετών κηδείας, στις οποίες ο χορός και τα δρώμενα αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος.

Ο τελευταίος καταγεγραμμένος «Μαύρος Γάμος» στη Σερβία

Το νεκρικό έθιμο του «Μαύρου Γάμου» στα βλαχοχώρια της ανατολικής Σερβίας δεν είναι απλώς μια ξεχασμένη ιστορία που διηγούνται οι παλαιότεροι και ασχολούνται μόνον οι λαογράφοι και οι ανθρωπολόγοι στις μελέτες τους. Είναι μια ζωντανή παράδοση η οποία συνεχίζεται ως τις μέρες μας. Η τελευταία γνωστή ιστορία τέλεσης του «Μαύρου Γάμου» έλαβε χώρα το 2004 στο Ντόνι Λούγκ, ένα χωριουδάκι στο δρόμο προς το Μάιντανπεκ (Majdanpek), οι κάτοικοι του οποίου μιλάνε Βλάχικα. Εκεί, σ’ ένα μικρό φτωχικό σπιτάκι, που κρύβεται πίσω από μια φθαρμένη ξύλινη αυλόπορτα, ζει ακόμη (το 2020) η Μίλιτσα Κούσλιτς (Milica Kušljić), η οποία ήταν και η τελευταία που τέλεσε την «μαύρη γαμήλια τελετή». Αυτή, φορώντας ένα μάλλινο γιλέκο παρότι η μέρα ήταν ζεστή, υποδέχθηκε, χαμογελώντας με δάκρυα. τη δημοσιογράφο Νέβενα Μιλόγιεβιτς, η οποία έκανε έρευνα και έγραψε το 2018 ένα εκτενές άρθρο για το σέρβικο περιοδικό Βρέμε (Vreme) σχετικό με τα νεκρικά έθιμα των Βλάχων της ανατολικής Σερβίας, καθώς και για την περιβόητη «Βλάχικη Μαγεία».

Μέσα στο, γεμάτο χαλιά, κουβέρτες, πολλές οικογενειακές φωτογραφίες και αναμνήσεις, αλλά και τη χαρακτηριστική μυρωδιά των γηρατειών, σπιτάκι της, η γιαγιά Μίλιτσα διηγήθηκε την δακρύβρεχτη ιστορία της. Μιλούσε αρκετή ώρα στα Σερβικά, ανακατεμένα συχνά με πολλές βλάχικες λέξεις και φράσεις, όταν την έπιανε η συγκίνηση. Φαινόταν σα να είχε διηγηθεί αυτή την πονεμένη ιστορία σε πολλούς, αλλά κάθε φορά υπέφερε σαν να ήταν και η πρώτη. 

Ο γιος της ήταν είκοσι τεσσάρων ετών και η αρραβωνιαστικιά του ήταν φοιτήτρια. «Ήταν όμορφος, ψηλός και αδύνατος και όλοι τον αγαπούσαν», διηγιότανε συγκινημένη η γιαγιά Μίλιτσα. Δούλεψε σκληρά για να μπορεί να προσφέρει τα πάντα σε αυτόν. Υπηρετούσε στο Σερβικό Στρατό, όταν μεταφέρθηκε επειγόντως στο Κλινικό Κέντρο του Βελιγραδίου. Ήταν απελπισμένη. «Έκανα ό, τι μπορούσα. Τον πήγα σε όλους τους γιατρούς και σε όλους βοτανοθεραπευτές. Τελικά, τον έστειλαν στο Βελιγράδι», είπε πικραμένη η Μίλιτσα. Δανείστηκε χρήματα για να τον φροντίσει, τον πήγαινε να φάει ό,τι του άρεσε. Την ημέρα που τον επισκέφτηκε στο νοσοκομείο, φαινόταν κάπως καλύτερα. Ήθελε να μείνει μαζί του, αλλά δεν είχε πουθενά να φιλοξενηθεί.
Ο γιος της πέθανε την επόμενη μέρα από καλπάζουσα λευχαιμία. Ήταν μόλις πέντε χρόνια μετά τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ κατά της Σερβίας, την άνοιξη του 1999, οι οποίοι και έριξαν στη χώρα εκατοντάδες τόνους βομβών, κατασκευασμένες από απεμπλουτισμένο ουράνιο, τοξικό για το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία. Καθόλου τυχαίο που τα κρούσματα λευχαιμίας, καρκίνων και άλλων ασθενειών, αυξήθηκαν αξιοσημείωτα ανάμεσα στον πληθυσμό της Σερβίας στα χρόνια που ακολούθησαν…

«Ήταν εκεί, ήταν εκεί, το ήξερα …»

Όταν έφερε τον νεκρό γιο της από το Βελιγράδι, έδεσε ένα κόκκινο νήμα στο τρακτέρ, έτσι ώστε η ψυχή του να μην χαθεί στο δρόμο της επιστροφής. Τον γέμισε με δώρα, τον έπλυνε και τον τραγούδησε. «Ήταν ακόμα τόσο όμορφος σαν κούκλος», συνέχισε να επαναλαμβάνει η Μίλιτσα Κούσλιτς. Την αυγή πριν από την κηδεία, τον άφησε για λίγο δίπλα στο ποταμάκι για «να πιει νερό». Η κηδεία του, που έγινε το 2004, ήταν ο τελευταίος καταγεγραμμένος «Μαύρος Γάμος». Από τότε έχουν γίνει βέβαια και άλλοι, όμως σε στενό κύκλο, χωρίς δημοσιοποίηση.

Για να μην είναι μόνος στον άλλο κόσμο, η αρραβωνιαστικιά του έγινε «νύφη» του στην κηδεία του, ώστε να μην πεθάνει ανύμφευτος. «Ήταν καλό κορίτσι, μου ζήτησε συγγνώμη όταν παντρεύτηκε αργότερα», είπε η Μίλιτσα. Στους «μαύρους γάμους», εκτός από προσευχές και  θρήνους, τελούνται και τα έθιμα γάμου, με ανάλογη μουσική, που κάποιες φορές είναι πένθιμη και κάποιες χαρωπή. «Όλοι κάναμε έναν κύκλο γύρω του, για την ψυχή του», θυμάται η Μίλιτσα.

Για τα επόμενα επτά χρόνια η Μίλιτσα τήρησε αυστηρά όλα τα μνημόσυνα του πρόωρα χαμένου γιου της, ξεκινώντας από την ημέρα της ταφής του και μέχρι το πρώτο Σάββατο, τις σαράντα ημέρες έως τα ετήσια μνημόσυνα. Οργάνωσε επίσης έναν «κύκλο για τους νεκρούς». όπου, ολόκληρο το χωριό ήρθε να συμμετάσχει σε έναν κύκλο που δεν σπάει, γύρω από τη φωτιά, την «privega». Αυτή, σύμφωνα με τις πανάρχαιες δοξασίες των Βλάχων, παρέχει φως και ζέστη στους νεκρούς στον άλλο κόσμο, στο λεγόμενο «σκοτεινό βιλαέτι», όπου βασιλεύει το κρύο, η ερημία και το σκοτάδι. Σε αυτόν τον κύκλο, ο νεκρός επιστρέφει για λίγο για να ζήσει μαζί με τους συγγενείς του. «Ήταν εκεί, ήταν εκεί, το ήξερα …», επανέλαβε η Μίλιτσα.

Στους εννέα μήνες μετά τον θάνατό του, έκανε την εκταφή του έτσι ώστε ο ήλιος, ως πομπός της αθανασίας, να τον ξαναζωντανεύει, σύμφωνα με τα νεκρικά έθιμα των Βλάχων. «Τον ξέθαψα το μεσημέρι. Ήταν ακόμη ολόκληρος. Ήταν ακόμα σαν κούκλος. Ο ήλιος μπορεί να τον μεταφέρει από αυτόν τον κόσμο. Ο ήλιος μπορεί να τον αναζωογονήσει», είπε η Μίλιτσα, που φαινόταν να πιστεύει ακράδαντα σε αυτό. «Αν έκανα τα πάντα σωστά, ίσως να είχε ζήσει. Πρέπει να έχω ξεχάσει κάτι σε αυτά τα έθιμα. Διαφορετικά θα ήταν μαζί μου σήμερα», απολογήθηκε γεμάτη τύψεις η μητέρα του νεκρού άνδρα. (Περισσότερα για τα νεκρικά έθιμα των Βλάχων των Βαλκανίων στο νέο βιβλίο του Γ. Στάμκου Balkan Gothic: Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια).

Black Wedding (Crna svadba): ένα μακάβριο έθιμο που έγινε τηλεοπτικό σίριαλ

Η φήμη του βλάχικου «Μαύρου Γάμου» ασκεί τρόμο αλλά και γοητεία στο φαντασιακό του σερβικού λαού. Το μυστήριο και η γοητεία του παράξενου, που αντιπροσωπεύει αυτό το έθιμο από έναν προγονολατρικό κόσμο που χάνεται, οδήγησε τον σεναριογράφο Στράχινια Ματζάρεβιτς (Strahinja Madžarević) και τον σκηνοθέτη Νέμανια Τσίπρανιτς (Nemanja Ćipranić), να δημιουργήσουν ένα θρίλερ ψυχολογικού μυστηρίου με τίτλο «Μαύρος Γάμος» (Black Wedding / Crna svadba). Αυτή η σέρβικη τηλεοπτική δραματική σειρά ξεκίνησε την παραγωγή της τον Ιούλιο του 2020, ενώ η χώρα  υπέφερε από τις επιπτώσεις της πανδημίας του νέου κορωνοϊού (Covid-19), που αύξησε τη θνησιμότητα του πληθυσμού και εξοικείωσε ακόμη περισσότερο τους ζωντανούς με τον κόσμο των νεκρών.

Η υπόθεση της σειράς περιστρέφεται γύρω από την έρευνα μιας αιματηρής σφαγής σε ένα απομακρυσμένο βλάχικο χωριό στην ανατολική Σερβία, κατά την οποία ο αστυνομικός επιθεωρητής Πέταρ βρίσκεται στο επίκεντρο μιας μοιραίας σύγκρουσης με τις δυνάμεις του σκότους. Ο τίτλος της σειράς προήλθε από τις αρχαίες λαϊκές δοξασίες και τα έθιμα, που επικρατούν σε αυτό το τμήμα της Σερβίας, σύμφωνα με τα οποία ένας άντρας που πέθανε σε νεαρή ηλικία θάβεται ντυμένος ως γαμπρός, ενώ η αρραβωνιαστικιά του ή μερικές άλλες νεαρές γυναίκες φορούν νυφικά στην τελετή της κηδείας.

Τα γυρίσματα, με γνωστούς Σέρβους ηθοποιούς, όπως ο Νίκολα Κόγιο (Nikola Kojo) πραγματοποιήθηκαν κυρίως στην ανατολική Σερβία, με σκηνικά τα πραγματικά χωριά των Βλάχων, και η προβολή της προγραμματίστηκε για την άνοιξη του 2021 για λογαριασμό ιδιωτικού καναλιού της Σερβίας. Δεν είναι διασταυρωμένο αν οι δημιουργοί της σειράς έχουν παραβρεθεί στην τέλεση ενός πραγματικού «Μαύρου Γάμου». Ωστόσο, όπως συνηθίζεται στην εποχή μας, το εικονικό εισβάλει στον πραγματικό κόσμο, διαμορφώνοντας το φαντασιακό των ανθρώπων έτσι ώστε όταν, από εδώ και στο εξής θα ακούμε τη φράση «Μαύρος Γάμος», το μυαλό μας θα πηγαίνει στη σέρβικη τηλεοπτική σειρά και όχι στο πανάρχαιο νεκρικό έθιμο των Βλάχων της ανατολικής Σερβίας.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια. Περισσότερα για τα νεκρικά έθιμα των Βλάχων των Βαλκανίων στο νέο βιβλίο του Γ. Στάμκου Balkan Gothic: Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια και ειδικά στο κεφάλαιο Ο «Χορός των Νεκρών».

Πως μπορώ να αποκτήσω το βιβλίο σας

Balkan Gothic;

Το βιβλίο κοστίζει 25 ευρώ μαζί με τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ η Κούριερ (20 ευρώ χωρίς τα ταχυδρομικά έξοδα).

Καλέστε στο 2392.110215 ή στο 6945522050

και δώστε την παραγγελία σας ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS)με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Balkan Gothic”.

Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ● ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ●

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

«Ένα φάντασμα στοιχειώνει το δυτικό πολιτισμό: το φάντασμα των Βαλκανίων»

Μαρία Τοντόροβα, Imagining the Balkans

Παρουσίαση βιβλίου

«Balkan Gothic – ταξίδι στα αλλοκοσμικά Βαλκάνια»

Γράφει η Αικατερίνη Τεμπέλη

Ανυπομονούσα να το διαβάσω κι αυτό το βιβλίο του Γιώργου Στάμκου, για να πω την αλήθεια. Για να ταξιδέψω πάλι νοερά στα Βαλκάνια που δε μπόρεσα να επισκεφθώ φέτος και τα βρίσκω, όπως έγραφα εδώ όταν κυκλοφόρησε, συναρπαστικά. Δεν έχω υπόψη μου άλλες «γειτονιές» τόσο ιδιαίτερες. Και βέβαια γνωρίζω -μην αμφιβάλλετε- ότι βρίθουν οι υποτιμητικοί χαρακτηρισμοί γι’ αυτό το κομμάτι του πλανήτη, αλλά προσωπικά δε μου λένε τίποτα τα διαδεδομένα στερεότυπα. Βγάζω πάντα τα δικά μου συμπεράσματα όχι μόνο λαμβάνοντας υπόψη τι έχω διαβάσει, αλλά και το τι έχω βιώσει. Κι η εμπειρία μου είναι κάτι παραπάνω από θετική.

Σαν χρονοκάψουλες λοιπόν, πολλές χώρες διατήρησαν έθιμα και παραδόσεις αιώνων, ιστορίες και τελετουργικά, που σ’ άλλες ξεχάστηκαν. Αυτό σκεφτόμουν για παράδειγμα όταν διάβαζα το κεφάλαιο για τα «Βαμπίρ στη σύγχρονη Ρουμανία» και το άλλο για τους «Νεκροζώντανους των Βαλκανίων». Γιατί εκτός απ’ τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, την Σερβία και στην Ελλάδα κατά το παρελθόν μας απασχολούσαν οι βρικόλακες, ναι οι βρικόλακες, παντοιοτρόπως. Αν στα ενδιαφέροντά σας είναι η λαογραφία κι έχετε διαβάσει ίσως όσα κατέγραψε ο Νικόλαος Γ. Πολίτης, θα το ξέρετε. Αν όχι -και για να είμαι ειλικρινής αυτό θεωρώ πιθανότερο-, θα σας γράψω λίγα πράγματα για να πάρετε μιαν ιδέα και να καταλάβετε κι απ’ αυτή την πλευρά, την αξία που έχει το βιβλίο του Γιώργου Στάμκου.

Η ελληνική λαϊκή παράδοση λοιπόν κάνει λόγο για «βρικόλακες», «βουρβουλάκους», «βρουκολάκους», «βουρδόλακους», «καταχανάδες» κ.α, που επιστρέφουν απ’ τη χώρα των νεκρών. Πολλές απ’ αυτές τις ιστορίες προέρχονται απ’ τα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου (Σάμος, Μύκονος, Θήρα, Ζάκυνθος, Μήλος, Σύμη, κ.α.), άλλες απ’ την Πελοπόννησο, την Κρήτη, αλλά και την Ηπειρωτική Ελλάδα. Η ονομασία των πλασμάτων αυτών έχει λίγο-πολύ ίδια ρίζα ή αποτελεί παραφθορά της ίδιας λέξης, αλλά διαφέρει εντελώς στην Κρήτη, όπου οι βρικόλακες αναφέρονται ως «καταχανάδες».

Βρήκα σημαντικές ομοιότητες αυτών των ιστοριών με όσες αναφέρει το βιβλίο που σήμερα παρουσιάζω, άρα επιβεβαιώνεται η κοινή βαλκανική τους ρίζα κι αξίζει να κάνετε κι εσείς την αντιπαραβολή. Έχει ενδιαφέρον το ότι κάποιοι βρικόλακες συνεχίζουν εντατικά την πρότερη εργασία τους και στον τάφο και προσωπικά ξεχώρισα μία αφήγηση απ’ τον Παγώνδα της Σάμου, που αναφέρεται σ’ έναν γητευτή βρικολάκων, του οποίου το τελετουργικό του όμως, είναι μοναδικό και διαφέρει απ’ τα άλλα καταγεγραμμένα. Αν λάβετε υπόψη ότι το βιβλίο «Παραδόσεις» του Νικόλαου Γ. Πολίτη κυκλοφόρησε το 1904, θα καταλάβετε γιατί δεν μας είναι πια οικείες αυτές οι ιστορίες.

Εκτός απ’ αυτές (κι εμένα πάντα μ’ ενδιαφέρουν οι ιστορίες των απλών ανθρώπων κι όχι μόνο των νικητών, των κατακτητών και των βασιλέων) και το πώς τις εκμεταλλεύονται σήμερα συγκεκριμένες χώρες για να προωθήσουν τον τουρισμό τους επιτυχώς (δε χαρίζει κάστανα ο Γιώργος Στάμκος), θα μάθετε απ’ το «Balkan Gothic» πολλά για το ποιος ήταν πραγματικά ο Δράκουλας, τι σήμαινε ιστορικά το μυστικό Τάγμα του Δράκου, ποια είναι τα πιο περίεργα ή και τα πιο όμορφα νεκροταφεία στα Βαλκάνια, σε ποιο απ’ όλα έχουν θαφτεί βιβλία και γιατί κ.ο.κ.

Του πιστώνω του συγγραφέα στα προτερήματά του και το εξής: «συστήνοντας» μας το διαφορετικό, το ανοίκειο, μας φέρνει με τον τρόπο του πιο κοντά με τους ανθρώπους άλλων χωρών και πάντα μόνο κέρδος φέρνει η γνώση. Έτσι πολεμιούνται οι προκαταλήψεις και διαπιστώνουν οι λαοί τα κοινά τους χνάρια που κανένα σύνορο στο χάρτη δε μπορεί να τ’ αγνοήσει. Όπου πρέπει να πάρει θέση και το πρόσεξα αυτό και σε παλιότερα βιβλία του, δεν είναι διπλωμάτης, είναι δίκαιος. Παίρνει τη θέση που θεωρεί σωστή, δεν κρύβεται πίσω απ’ το δάχτυλό του. Και μας ταξιδεύει πάνω απ’ όλα…

Θα ταξιδέψετε λοιπόν μ’ αυτό το βιβλίο, κυρίως στην Τρανσυλβανία, τη Βουλγαρία, τη Βοσνία, τη Σερβία. Θα μάθετε λεπτομέρειες για ξεχωριστά μέρη όπως η Κοιλάδα των Ρόδων και το Ιστορικό Μουσείο Ίνσκρα του Καζανλάκ (στο οποίο ο πολιτισμός των αρχαίων Θρακών έχει εξέχουσα θέση), θα δείτε φωτογραφίες, θα πληροφορηθείτε για αρχαιολογικά ευρήματα και γενικώς θα διαπιστώσετε ότι το βιβλίο του Γιώργου Στάμκου είναι ιδιαίτερα καλογραμμένο (όπως πάντα άλλωστε και τα κείμενά του στην εκπομπή Balkan Express), απόλυτα τεκμηριωμένο (πάμπολλες οι πηγές του κι οι χρήσιμες υποσημειώσεις του), σωστότατα επιμελημένο και φυσικά μ’ ένα πολύ ελκυστικό εξώφυλλο που μου άρεσε τρομερά και όπως διάβασα την ιδέα γι’ αυτό είχε η Μίλιτσα Κοσάνοβιτς.

Τι να πω εκτός από συγχαρητήρια κι ευχαριστώ για το «ταξίδι»; Υπέροχη δουλειά έχει γίνει. Μπράβο! Όσ@ θέλετε να το προμηθευτείτε, δείτε εδώ το πώς κι εμένα επιτρέψτε μου να ολοκληρώσω αυτή την ανάρτηση, την τελευταία του 2020, μ’ ένα μικρό απόσπασμα που μίλησε στην καρδιά μου, ευχόμενη κάθε επιτυχία στο Γιώργο Στάμκο και καλή χρονιά σε όλ@ σας:

«Τα Βαλκάνια είναι ένα δώρο που πρέπει να το ξετυλίξεις προσεκτικά. Το αμπαλάζ του δε σε προετοιμάζει γι’ αυτό που θα βρεις μέσα. Το περιεχόμενο σε ξαφνιάζει και σε συγκινεί. Οι εκπλήξεις είναι συνεχείς και μεγάλες. Υπάρχει κάτι που μας προσελκύει στα Βαλκάνια, ειδικά εμάς τους Έλληνες. Κάτι το αειφόρο και καταστροφικό συνάμα. Το στοιχειωμένο, το αδάμαστο και το όμορφο. Μια ρομαντική αντίληψη. Ένα συναίσθημα. Ναι, τα Βαλκάνια είναι συναίσθημα». –

Αικατερίνη Τεμπέλη, συγγραφέας

Ο “Φαντομάς του Βελιγραδίου”, ο αστικός θρύλος των 70ς που έγινε ταινία

Ο “Φαντομάς του Βελιγραδίου” (Beogradski Phantom)

Ένας αστικός θρύλος των ’70ς που έγινε κινηματογραφική ταινία


Ο «Φαντομάς του Βελιγραδίου» είναι ένας αστικός μύθος για έναν νεαρό που έκλεψε μια λευκή Porsche 911 f Targu, και επί νύχτες έκανε τρελές κούρσες στο κέντρο της πόλης, αψηφώντας την αστυνομία, για τη χαρά πολλών πολιτών που τον επευφημούσαν. Κατά τη διάρκεια ενός αυστηρού καθεστώτος, αυτό το αξιοθέατο ήταν ένα σημαντικό περιστατικό και οι αρχές έσπευσαν να απομακρύνουν τον «φαντομά» προτού ο Πρόεδρος Τίτο (Josip Broz Tito) επιστρέψει στη χώρα από μια σύνοδο κορυφής των αδέσμευτων στην Αβάνα.

Το παρατσούκλι «Φαντομάς” (Phantom) πιθανότατα δημιουργήθηκε, επειδή κανείς δεν ήξερε ποιος ήταν ο άνδρας, γιατί το έκανε αυτό και επειδή η αστυνομία δεν κατάφερε να τον πιάσει.


Όλα αυτά συνέβησαν το 1979, όταν ο Τίτο βρισκόταν στην Κούβα. Η κοινωνική ζωή στο Βελιγράδι ήταν κάπως βαρετή και όλα επιφανειακά φαινόταν τακτοποιημένα, αν και υπέβοσκε μια λαϊκή δυσαρέσκεια. Ο νεαρός ήταν αντίθετος με αυτό το σύστημα. Ήταν γνωστό, εξαιτίας των τηλεφωνημάτων του στο ραδιόφωνο, πότε ακριβώς θα έτρεχε ο Φαντομάς στο κέντρο της πόλης και ο κόσμος μαζευόταν κάθε βράδυ την ίδια ώρα και περίμενε να δει αυτόν τον ζωντανό μύθο. Κάθε βράδυ μετά τις δέκα, έπαιζε το ίδιο έργο. Με ιλιγγιώδη ταχύτητα, οδηγούσε μέσα από τις λεωφόρους μέχρι τη Σλάβια (Slavija), όπου έκανε τρεις γύρους, και μετά από μερικές στροφές κάτω από το μπράτσο του, εξαφανιζόταν μυστηριωδώς μέσα στη νύχτα. Έτρεχε τόσο γρήγορα που δεν προλάβαιναν να τον φωτογραφίσουν κι έτσι να τον αναγνωρίσουν…

Αυτή είναι η μόνη φωτογραφία στην οποία απαθανατίστηκε ο Φανατομάς. Την τράβηξε ο Ilija Bogdanović, αλλά δεν δημοσίευσε τη φωτογραφία για να προστατεύσει τον Vlado Vasiljević από την αστυνομία.


Επί δεκαπέντε μέρες, έκανε «επιδρομές» στους δρόμους της πόλης με την «δανεισμένη» Porsche του, καθώς κάποιοι πίστευαν ότι την είχε ο Γκόραν Μπρέγκοβιτς. Ωστόσο, το αυτοκίνητο ήταν ιδιοκτησία του τενίστα Ivko Plećević. Έπαιζε με την αστυνομία «σαν τον σκύλο και τη γάτα» κάθε μέρα. Μάλιστα Είπαν ότι είχε εκδοθεί εντολή να συλληφθεί ο Φαντομάς, ζωντανός ή νεκρός, επειγόντως. 

Βγαίνοντας τηλεφωνικά στο ραδιόφωνο προκάλεσε ανοιχτά την αστυνομία, αν μπορεί να τον πιάσει -κάτι που ήταν η πρώτη αντιπολιτευτική πράξη στη μεταπολεμική Γιουγκοσλαβία. Η αστυνομία έστησε δύο λεωφορεία και έκλεισε τον δρόμο, όπου τον παγίδευσαν. Ο νεαρός προσπάθησε να περάσει ένα από τα λεωφορεία, αλλά δεν τα κατάφερε. Τη στιγμή που οι αστυνομικοί προσπάθησαν να τον συλλάβουν, μεγάλος αριθμός θαυμαστών του Φαντομά έτρεξε και τους εμπόδισε να το πράξουν και έτσι κατάφερε να διαφύγει…


Τελικά, έπειτα από τρελή καταδίωξη, έπεσε με την πόρσε πάνω σε ένα λεωφορείο που έβαλε η αστυνομία για να τον σταματήσει, τράκαρε και συνελήφθη. Το όνομά του Βλάντα Βασίλιεβιτς (Vlada Vasiljević), που είχε δύο παρατσούκλια μεταξύ των φίλων του – «Vasa Opel», επειδή του άρεσε να «δανείζεται» Opel, και «Vasa Ključ», επειδή δεν υπήρχε αυτοκίνητο που να μην μπορούσε να ξεκλειδώσει και να ξεκινήσει χωρίς κλειδί. Το δικαστήριο τον καταδίκασε σε φυλάκιση δύο ετών και έξι μηνών για «κατάσχεση» δύο αυτοκινήτων και για κίνδυνο για την ασφάλεια της κυκλοφορίας. Συμπεριφερόταν αξιοπρεπώς στη φυλακή, σεβόταν τους κανόνες και τον σέβονταν οι εγκληματίες, αν και στην ουσία δεν ήταν ένας από αυτούς.

φάντασμα1

Μια μέρα, μετά την επίσκεψη της αδερφής του, ο Vlada Vasiljevic δραπέτευσε από το παράθυρο της φυλακης. Επέστρεψε τρεις μέρες αργότερα οικειοθελώς και τον έβαλαν γι’ αυτόν τον λόγο τριάντα μέρες στην απομόνωση.

Όταν αποφυλακίστηκε συνέχισε την έντονη ζωή και τελικά σκοτώθηκε οδηγώντας έναν παλιό Lada, που ξέφυγε λόγω ταχύτητας από τον δρόμο, πηγαίνοντας για το Ποζάρεβατς.  Σκοτώθηκε σε τροχαίο ατύχημα κάτω από πολύ μυστηριώδεις συνθήκες. Ήταν 32 ετών και ο αστυνομικός του φάκελος δεν βρέθηκε ποτέ...

Το 2009 κυκλοφόρησε τη ταινία ‘Ο Φαντομάς του Βελιγραδίου” (Belgrade Phantom) που είναι ιστορική, δράμα, θρίλερ, και ντοκιμαντέρ ταυτόχρονα, σε σκηνοθεσία του Jovan B. Todorović. Αυτή η ταινία συνδυάζει αρχειακό τηλεοπτικό υλικό, και τρέχουσες συνεντεύξεις με μάρτυρες και συμμετέχοντες των εκδηλώσεων από το 1979, καθώς και σκηνές δράσης.

Αυτή είναι μια αληθινή ιστορία για ένα πραγματικό urdan legend του Βελιγραδίου. Ο θρύλος του Φάντασμα του Βελιγραδίου γεννήθηκε ένα ανοιξιάτικο βράδυ όταν έκλεψε μια Porsche «Targa 911 F» από τον τενίστα Ivko Plećević. Έκτοτε, κάθε βράδυ μετά τις 22:00, μπροστά σε χιλιάδες Βελιγραδέζοι, έπαιζε το ίδιο έργο. Με μεγάλη ταχύτητα, οδηγούσε μέσα από τις λεωφόρους μέχρι τη Slavija, όπου έκανε τρεις γύρους και μετά από μερικές στροφές κάτω από το μπράτσο του, εξαφανιζόταν μέσα στη νύχτα. Η αστυνομία αντιλήφθηκε την οδήγησή του ως πρόκληση. Όχι χωρίς λόγο. Αυτός ο μαχητής ενάντια στο σύστημα, του οποίου η υπογραφή θα στέκεται για πάντα στην άσφαλτο του Βελιγραδίου, μπορεί να χρησιμεύσει ως οδήγηση στις νέες γενιές για το πώς να βγουν από την ανωνυμία με πονηρό τρόπο. 

Όλοι όσοι θυμούνται τα ακροβατικά του Φαντομά μέσα από αυτή την ταινία θυμήθηκαν τον περιπετειώδες και ατρόμητο χαρακτήρα του, και την επιδειξιομανία του. Για όσους δεν γνωρίζουν γι’ αυτόν, αυτή η ταινία περιέχει αυθεντικά αρχειακά πλάνα από τις θρυλικές κούρσες του. Το γεγονός ότι ο Φαντομάς επέστρεφε πάντα στον ιδιοκτήτη με γεμάτο ρεζερβουάρ, αφού «δανειζόταν» το αυτοκίνητο του άλλου, χωρίς μαλιστα γρατσουνιές, μιλάει από μόνο του για το ποιος ήταν, αφού δεν έκλεβε αλλά «δανείζοταν» το αυτοκίνητο! Όλοι θυμούνται ακόμα τα λόγια του: «Δεν ξέρω τι με τραβάει να κλέψω ένα αυτοκίνητο. Ξέρω ότι τιμωρείται και θα έχω συνέπειες, αλλά όταν είμαι στο αυτοκίνητο δεν βγαίνω».

Genex: Αστικός φάρος από μπετόν στο Βελιγράδι

Είναι πολιτιστικό μνημείο;

Πύργος Genex

Αστικός φάρος από μπετόν στο Βελιγράδι

Είναι πολιτιστικό μνημείο;

Το οικιστικό και επιχειρηματικό κέντρο «Genex», ένα αριστούργημα του αρχιτέκτονα Μιχαηλο Μίτροβιτς (Mihajlo Mitrovic) στο Block 33 του Νέου Βελιγραδίου, η κυβέρνηση της Σερβίας το έχει συμπεριλάβει στο μητρώο πολιτιστικών αγαθών.

γράφει η Daliborka Mučibabić

Όταν ο Mihajlo Mitrović, ένας αρχιτέκτονας, κέρδισε τον διαγωνισμό για την κατασκευή ενός κτιρίου 12 ορόφων και μιας τοπικής κοινότητας στην “Οδό Λαϊκών Ηρώων” (Ulica narodnih heroja) στα τέλη της δεκαετίας του 1960, εγκατέλειψε το κτίριο και πρότεινε να ανεγερθούν δύο πύργοι στον ίδιο χώρο. που θα ήταν αναγνωρίσιμοι στο Βελιγράδι. Παρά τις πολυάριθμες διαφωνίες, κατάφερε, χάρη στον δικό του αγώνα, να επιμείνει στην υλοποίηση του έργου του. Sτη συνέχεια η πρωτεύουσα της Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας (SFRJ) και των Βαλκανίων, απέκτησε το ψηλότερο κτίριο από σκυρόδεμα.  Τα θεμέλια της Δυτικής Πύλης του Βελιγραδίου, δηλαδή του πύργου «Genex», μπήκαν το 1971.

– “Δεν συμφώνησα με την ιδέα ότι το 12όροφο κτίριο θα έπρεπε να είναι μισό επαγγελματικό, μισό οικιστικό, όπως ορίστηκε από τον διαγωνισμό. Στο ίδιο σημείο έφτιαξα αυθαίρετα δύο κτίρια, οικιστικά και επαγγελματικά, τα οποία συνδέονται στην κορυφή. Εξήγησα τις ιδέες μου στις επιτροπές σχεδιασμού για πολύ καιρό, πίστευα ότι ήταν μια καλή λύση και ότι αυτά τα σπίτια θα ήταν ένα αναγνωρίσιμο σημάδι του Βελιγραδίου, όπως είναι εδώ και δεκαετίες. Σε εκείνο το μεγάλο κυνηγητό εναντίον μου, είχα την υποστήριξη του Stojan Maksimović, του αρχιτέκτονα και σχεδιαστή του Sava Center.  Ακόμη και ο σκιτσογράφος των «Πολίτικα», Ίβο Κουσάνιτς, δημοσίευσε μια καρικατούρα, ένα σχέδιο κτιρίων και κρέμασε από κάτω τους το κείμενο: «Πότε κρεμάστηκαν;  Για τον σχεδιαστή «- αυτό είπε ο αρχιτέκτονας Μίτροβιτς στην εφημερίδα «Politika» πριν από οκτώ χρόνια.

Και σήμερα, το αριστούργημα του, ξεχωρίζει από εκατοντάδες κατασκευασμένα κτίρια του Νέου Βείγραδίου. Το οικιστικό και επιχειρηματικό κέντρο «Genex» μπήκε στην οικογένεια των πολιτιστικών αγαθών – πριν από δύο ημέρες, η κυβέρνηση της Σερβίας κήρυξε αυτό το κτίριο στο τετράγωνο 33 του Νέου Βελιγραδίου πολιτιστικό μνημείο. Ο Μίτροβιτς δεν το έζησε αυτό. Πέθανε σε ηλικία 97 ετών, τον Δεκέμβριο του 2018, και εκτός από το ότι έμεινε ικανοποιημένος με μια τέτοια απόφαση και ένα ακόμη «βραβείο» για αυτό το κτίριο, τώρα θα ήταν χρήσιμο να ακούσουμε τι λέει για την απώλεια του αγώνας ύψους σε ανταγωνισμό από νέους ουρανοξύστες που «σπέρνονται» σχεδόν όπως τους έρχεται στο μυαλό.

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, ο πύργος του Μίτροβιτς κατείχε το ρεκόρ σε ύψος (117 μέτρα), σε πολλούς δεν άρεσε ποτέ και ήταν στο εξώφυλλο του καταλόγου της έκθεσης «Towards a konkret utopia: Architecture in Yugoslavia from 1948 to 1980», που πραγματοποιήθηκε από τον Ιούλιο του 2018 έως τον Ιανουάριο 2019, στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης MOMA στη Νέα Υόρκη.

Το κτίριο αποτελείται από δύο πύργους, σκελετικές κατασκευές από οπλισμένο σκυρόδεμα που χωρίζονται λειτουργικά σε ένα κατοικημένο κτίριο 30 ορόφων και σε ένα επιχειρηματικό κτίριο 26 ορόφων – που συνδέονται στο σύνολό τους με μια δομή σε σχήμα γέφυρας στο ύψος του εικοστού έκτου ορόφου. Οι προσόψεις είναι κατασκευασμένες από φυσικό σκυρόδεμα. Κάθε πύργος έχει δύο σκάλες, οι οποίες είναι «κρυμμένες» σε τσιμεντένιες πλευρικά τοποθετημένες κάθετες κυκλικής βάσης.

– Όσον αφορά τον σχεδιασμό, η καινοτομία αντικατοπτρίζεται κυρίως στην εμφάνιση μιας ροτόντας με κινητό πάτωμα, στην κορυφή του διοικητικού πύργου που προορίζεται για ένα εστιατόριο-παρατηρητήριο, το πρώτο του είδους του στην Ευρώπη (το εστιατόριο δεν ξεκίνησε ποτέ) . Το μνημειακό κτίριο ανεγέρθηκε στην είσοδο της πρωτεύουσας από την κατεύθυνση του αεροδρομίου του Βελιγραδίου, ως αστικός «φάρος» και το πιο εντυπωσιακό μοτίβο του Νέου Βελιγραδίου, αλλά και οπτικό ορόσημο ολόκληρης της πόλης.

Γνωστή και ως «Δυτική Πύλη», την εποχή της κατασκευής της ήταν το ψηλότερο κτίριο στα Βαλκάνια. Χαρακτηρίζεται από την απλότητα της λύσης και την αναλογική τάξη του διπλού αμαξώματος που προεξέχει από την κυλινδρική ανωδομή της οροφής για την υποδοχή του εστιατορίου με έναν μηχανισμό που επέτρεπε την περιστροφή του γύρω από τον κεντρικό άξονα. Ένας συνδυασμός γιγαντιαίων μορφών βάθρου και ενός εκκεντρικού μοτίβου στην κορυφή, αντιπροσωπεύει μια συγκεκριμένη και τολμηρή αρχιτεκτονική δημιουργία. Μια ιδιαίτερα πρωτότυπη λεπτομέρεια της σύγχρονης αρχιτεκτονικής είναι η ζωγραφική των προσόψεων. Ο ζωγράφος Lazar Vujaklija έκανε τοιχογραφίες στις τσιμεντένιες προσόψεις του ισογείου του κτιρίου το 1979 – δήλωσε το Ινστιτούτο για την Προστασία των Πολιτιστικών Μνημείων του Βελιγραδίου, με πρόταση του οποίου η κυβέρνηση συμπεριέλαβε τον πύργο «Genex» στο μητρώο πολιτιστικών αγαθών.

Αυτό σημαίνει ότι οι ένοικοι, αλλά και οι ιδιοκτήτες, δηλαδή οι μελλοντικοί χρήστες του κάτω επαγγελματικού κτιρίου, που είναι άδειο εδώ και χρόνια, δεν θα μπορούν να αλλάξουν την εξωτερική όψη του κτιρίου, να το αναβαθμίσουν ή να το βάψουν. Οι διαφημιστικές πινακίδες που τυλίγονται γύρω από τον κάτω πύργο για χρόνια θα μπορούν να σταθούν εκεί μέχρι να επιτευχθεί ο σκοπός εκείνου του κτιρίου που ανήκε στην εταιρεία «Genex».

– Ο αρχιτέκτονας Μίτροβιτς συμφώνησε ότι μπορούν να τοποθετηθούν πινακίδες και διαφημίσεις στο έργο του, στο κάτω κτίριο, μέχρι να αποφασιστεί η τύχη του κτιρίου της επιχείρησης – λένε στο Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων του Βείγραδίου.

Σημείωση Γ. Στάμκου: Με ύψος 117 μέτρα ο πύργος Genex, η κατασκευή του οποίου ολοκληρώθηκε το 1979, αποτελεί ένα από τα εμβληματικά κτίρια του Βελιγραδίου της εποχής της Γιουγκοσλαβίας (SFRJ) και χαρακτηριστικό δείγμα της λεγόμενης “μπρουταλιστικης αρχιτεκτονικής”, όπως και πολλά άλλα κτίρια στο Νέο Βελιγράδι. Είναι ένα από τα αγαπημένα μου κτίρια στο μεταπολεμικό Βελιγράδι, δίπλα στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στο Usce και το Παλάτι της Σερβίας. Εξαιρετικά κομψό και στυλιζαρισμένο, παρότι δείγμα της λεγόμενης «βάναυσης αρχιτεκτονικής». Είναι ταυτόχρονα κι ένα ξεχωριστό σοσιαλρεαλιστικό μνημειο. Προσωπικά λατρεύω αυτόν τον πύργο, που για μένα συμβολίζει το Βελιγράδι ενός Ρετρό Φουτουρισμού, που χάθηκε…

Η Γερμανία στην Μετά-Μέρκελ Εποχή: ο νέος ρόλος της Γερμανίας σε Ευρώπη και Μεσόγειο

Η Γερμανία στην Μετά-Μέρκελ Εποχή

Ο νέος ρόλος της Γερμανίας σε Ευρώπη και Μεσόγειο

Από τη γεωοικονομία στη γεωπολιτική

γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Αν και η Γερμανία είναι η μεγαλύτερη πληθυσμιακά (82 εκ. κάτοικοι) χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αντιπροσωπεύοντας το 20% του ΑΕΠ και το 30% της βιομηχανικής παραγωγής της, και δεν απειλείται άμεσα και στρατιωτικά από κανένα, χάρη και στους Δυτικούς προστάτες της (ΗΠΑ, ΝΑΤΟ), εντούτοις δεν βλέπει πλέον το μέλλον της με την ίδια αισιοδοξία, όπως πριν δέκα ή είκοσι χρόνια.

Η αρχή του τέλους του “γερμανικού θαύματος”

Καταρχάς το περίφημο “γερμανικό οικονομικό θαύμα” φαίνεται πως έχει φτάσει στα όριά του και αρχίζει πλέον να ξεφουσκώνει. Τόσο οι εμπορικοί πόλεμοι, που κήρυξε ο Τραμπ, όσο και η πανδημία, και κυρίως οι απαρχαιωμένες βιομηχανικές προϋποθέσεις της γερμανικής οικονομίας, καθιστούν τη συνέχιση της πολιτικής των εμπορικών πλεονασμάτων προβληματική, αν όχι ανέφικτη. Το γερμανικό εξαγωγικό μοντέλο, που βασίζεται κυρίως στις αυτοκινητοβιομηχανίες, στην παραγωγή βιομηχανικών προϊόντων και εργαλείων, σε χημικά-φαρμακευτικά προϊόντα, καθώς και στην παραγωγή και εξαγωγή οπλικών συστημάτων, δεν αποτελεί εγγύηση για το μέλλον.

Η Γερμανία βρίσκεται ήδη πίσω σε μια σειρά από τομείς αιχμής και τεχνολογίες υψηλής προστιθέμενης αξίας: από κινητά τηλέφωνα, υπολογιστές και μπαταρίες, μέχρι ηλεκτροκίνητα οχήματα, ρομποτική, δίκτυα 5G, λογισμικό και Τεχνητές Νοημοσύνες (ΑΙ). Ακόμη κι αν προσπαθήσει, δύσκολα πλέον θα μπορέσει να γεφυρώσει το χάσμα απέναντι σε ανερχόμενες δυνάμεις, όπως η Κίνα, που καλπάζουν. Η Γερμανία καταβάλει σημαντικές προσπάθειες στον τομέα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, λόγω της κατάργησης όλων των πυρηνικών σταθμών τα επόμενα χρόνια, αλλά και πάλι δεν βρίσκεται στην πρωτοπορία.

Γήρανση και πληθυσμιακή συρρίκνωση της Γερμανίας

Ο οικονομικός ανταγωνισμός με την Κίνα δημιουργεί μεγάλα υπαρξιακά άγχη στο Βερολίνο. Από την άλλη ο γερμανικός πληθυσμός αργά αλλά σταθερά μειώνεται και γηράσκει δημογραφικά, μειώνοντας το εργασιακό δυναμικό της χώρας. Ακόμη και με την αθρόα έλευση προσφύγων και μεταναστών, που η Γερμανία προσπαθεί να ενσωματώσει οικονομικά και κοινωνικά, η χώρα δε θα αποφύγει να δει τον πληθυσμό της να μειώνεται το 2060 γύρω στα 70 εκατομμύρια από τα σημερινά 82 εκατομμύρια. Την ίδια περίοδο η γειτονική Γαλλία, έχοντας σαφέστατα πιο νεανικό δυναμικό, θα δει τον πληθυσμό της να αυξάνει από τα σημερινά 66 εκατομμύρια στα 77 εκατομμύρια κατοίκους το έτος 2060 και να καθίσταται έτσι η πολυπληθέστερη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το γεγονός αυτό, αν συνδυαστεί με καλύτερες οικονομικές επιδόσεις της Γαλλίας, ενδέχεται να μετατοπίσει το κέντρο βάρους της Ευρώπης προς το Παρίσι, για πρώτη φορά έπειτα από δύο αιώνες.

Χωρίς τον υπερατλαντικό προστάτη: κενό άμυνας και η πρόκληση του Ευρωστρατού

H σημερινή Γερμανία είναι αναγκασμένη από τις εξελίξεις να επαναπροσδιορίσει το ρόλο της, ως ήπιας υπερδύναμης, στην Ευρώπη και στον κόσμο. Εγκαταλείποντας βεβαιότητες δεκαετιών θα πρέπει να εγκαταλείψει και την ασφάλεια που της παρείχε επί δεκαετίες ο μεγάλος υπερατλαντικός προστάτης. Ο Τραμπ προκάλεσε πρόωρη ευθανασία στην όλη ιδέα, κλονίζοντας ταυτόχρονα και την ενότητα του ΝΑΤΟ. Έτσι η Γερμανία θα αναγκαστεί από εδώ και πέρα να αναλάβει νέες ευθύνες στους οργανισμούς στους οποίους μετέχει. Καταρχάς να προχωρήσει σε αύξηση των αμυντικών της δαπανών, και να προωθήσει το σχέδιο για έναν κοινό Ευρωστρατό, μαζί με τη Γαλλία, ειδικά τώρα που η Μεγάλη Βρετανία εγκαταλείπει την Ε.Ε. Όσο ο Τραμπ απειλεί με αποχώρηση από το ΝΑΤΟ ή με περαιτέρω σημαντική απόσυρση στρατευμάτων από την Ευρώπη, τόσο σημαντικότερη καθίσταται η ανάγκη ενός ισχυρότερου γαλλογερμανικού άξονα, ειδικά στον αμυντικό τομέα.

Μέρος από το κενό ασφάλειας στην Ευρώπη, από την ενδεχόμενη στρατιωτική αποχώρηση των ΗΠΑ, θα το καλύψει αρχικά η Γαλλία, που είναι πυρηνική δύναμη μεσαίου μεγέθους και διαθέτει τον ισχυρότερο συμβατικό στρατό στην Ευρώπη, μετά τη Ρωσία. Με την ανοχή της Γερμανίας η Γαλλία, μέχρι τουλάχιστον τη μελλοντική συγκρότηση ενός κοινού Ευρωστρατού, θα προσπαθήσει να θέσει υπό την αμυντική της ομπρέλα το χώρο της Ε.Ε. και κυρίως περιφερειακές χώρες, που έχουν προκλήσεις ασφάλειας, όπως η Ελλάδα και η Κύπρος λόγω του τουρκικού επεκτατισμού.

Προνομιακές σχέσεις με τη Ρωσία

Το Βερολίνο θεωρεί τον εαυτό του, προνομιακό εταίρο της Ρωσίας, στον οικονομικό και ενεργειακό τομέα, όπως έδειξε και η κατασκευή των δύο υποθαλάσσιων αγωγών (Nord Stream) φυσικού αερίου στη Βαλτική Θάλασσα. Οι μεγάλες γερμανικές επενδύσεις στην απέραντη Ρωσία, αλλά και η ενεργητική διπλωματική εμπλοκή της στο Ουκρανικό, δίνουν στη Γερμανία την αίσθηση ότι μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο πέρα από τα ανατολικά της σύνορα, από όπου ιστορικά προέρχονται οι απειλές εναντίον της. Ωστόσο δεν μπορεί να χειριστεί και να αντιμετωπίσει μόνη της τη Ρωσία χωρίς και τη συνδρομή της υπόλοιπης Ευρώπης.

Ο ανατολικοευρωπαϊκός γεωοικονομικός χώρος

Η Γερμανία βλέπει την κεντρική και ανατολική Ευρώπη, όχι απλά ως ζώνη διαπεριφερειακής ανάπτυξης, αλλά ως τον δικό της γεωοικονομικό “ζωτικό χώρο”, και περιοχή ανάθεσης υπεργολαβιών και φτηνού εργατικού κόστους, προκαλώντας αναπόφευκτα αντιδράσεις ανερχόμενων βιομηχανικά χωρών, όπως η Πολωνία, που έχει δυσάρεστα ιστορικά βιώματα από τη γερμανική επιθετικότητα. Αναμφίβολα η Ανατολική Ευρώπη διαδραμάτιζε κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου σημαντικό ρόλο στα ζητήματα ασφάλειας της Γερμανίας. Στην εποχή μας όμως τον ρόλο αυτό τον έχει η Μεσόγειος ως ζώνη προκλήσεων, απειλών και αποσταθεροποίησης.

Η ανάγκη για μεσογειακή πολιτική του Βερολίνου

Το Βερολίνο γνωρίζει πολύ καλά πως οι μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές, οι απειλές της τρομοκρατίας, το ζήτημα του ενεργειακού ανεφοδιασμού της Ευρώπης, αλλά και οι κίνδυνοι πολέμων, ανάφλεξης και αποσταθεροποίησης, προέρχονται πλέον από τις νότιες και ανατολικές ακτές της Μεσογείου, και όχι από την Ανατολική Ευρώπη. Αν και η Γερμανία δεν έχει μια συνεκτική μεσογειακή πολιτική, όπως η Γαλλία, χρησιμοποιεί κυρίως τις οικονομικές σχέσεις, αλλά και την Ε.Ε. ως όχημα προώθησης των συμφερόντων της στον μεσογειακό χώρο.

Οι γερμανικές επενδύσεις σε Τουρκία και Ελλάδα, ταυτόχρονα με τις αθρόες πωλήσεις γερμανικών όπλων, ακόμη και η μαζική διοχέτευση Γερμανών τουριστών, προσδίδουν στο Βερολίνο έναν σημαντικό ρόλο στα μεσογειακά ζητήματα. Η πολυεπίπεδη ανάμειξη της Γερμανίας στα Βαλκάνια και στα ανοικτά ζητήματά τους, η παρέμβαση της στην λιβυκή κρίση, από τη διάσκεψη στο Βερολίνο μέχρι τη συμμετοχή της φρεγάτας «Αμβούργο» στην Επιχείρηση Ειρήνη, και βεβαίως η ενεργή διαμεσολάβησή της στην ελληνοτουρκική διαμάχη σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο, δεν της προσφέρουν απλά το γόητρο της μεγάλης ευρωπαϊκής δύναμης, αλλά και της επιτρέπουν να έχει ένα σημαντικό ειδικό βάρος στις εξελίξεις του 21ου αιώνα.

Η Γερμανία, αυτός ο «exemplary global citizen» (υποδειγματικός πολίτης του κόσμου), η οποία είναι μια ευρωπαϊκή Handelsmacht («εμπορική δύναμη») με παγκόσμια συμφέροντα, που βλέπει την Ευρώπη ως πρωταρχικό «χώρο συσσώρευσης», θα πρέπει να αναλάβει πλέον νέες ευθύνες, λιγότερο γερμανοκεντρικές και περισσότερο ευρωκεντρικές, σε συνεργασία με τη Γαλλία και άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, τοποθετώντας αυτή τη φορά στο επίκεντρο, όχι την Ανατολική Ευρώπη, αλλά τη Μεσόγειο. Στη Μεσόγειο θα κριθεί άλλωστε και το μέλλον της Ευρώπης στον 21ο αιώνα.

Στοιχειωμένη Θεσσαλονίκη: Τα φαντάσματα του κοσμοπολιτισμού

Στοιχειωμένη Θεσσαλονίκη

Τα φαντάσματα του κοσμοπολιτισμού

γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η Θεσσαλονίκη είναι μία από τις αρχαιότερες πόλεις της Ευρώπης, με σχεδόν 24 αιώνες αδιάκοπης αστικής ιστορίας. Ο ένας πολιτισμός επικαθόταν πάνω στον άλλο αφήνοντας στην πόλη, εκτός από τα μνημεία του, και τα φαντάσματά του. Έτσι η Θεσσαλονίκη είναι στοιχειωμένη με φαντάσματα ενός πλούσιου παρελθόντος και φορτωμένη με σκιές και αναμνήσεις, που αποπνέουν μελαγχολία αλλά και πυροδοτούν τις αισθήσεις κατοίκων και επισκεπτών. Την αισθάνεσαι να σέρνεται ανάμεσα στις γκρίζες πολυκατοικίες της δεκαετίας του 1960, να γλιστράει στα πανάρχαια μεσαιωνικά τείχη και τις κοκκινότουβλες βυζαντινές εκκλησίες, στα εγκαταλελειμμένα τζαμιά, στις οθωμανικές κρήνες και στις εμπορικές στοές των Εβραίων, και να τρυπώνει ακόμη και μέσα στα παραλιακά καφέ, όπου οι θαμώνες απολαμβάνουν τον φραπέ τους, χαζεύοντας τα ηλιοβασιλέματα στο Θερμαϊκό κόλπο.

Πριν από 2.340 χρόνια, όταν ο βασιλιάς της Μακεδονίας Κάσσανδρος ένωσε 17 μικρές κωμοπόλεις της περιοχής σε μια μεγάλη πόλη που της έδωσε το όνομα της γυναίκας του, της Θεσσαλονίκης, που ήταν η αδελφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, δεν γνώριζε πως η γεωγραφία και η ιστορία θα «συνωμοτούσαν» ώστε αυτή η νέα πόλη-λιμάνι να εξελιχθεί σε «γεωστρατηγικό κλειδί» της βαλκανικής χερσονήσου για τους αιώνες που θα ακολουθούσαν. Από τότε η Θεσσαλονίκη εξελίχτηκε δυναμικά, πέρασε πολλές ιστορικές φάσεις, κι έγινε σταυροδρόμι πολιτισμών, που άφησαν εδώ τα σημάδια τους. Σήμερα η Θεσσαλονίκη, του άνω του ενός εκατομμυρίου κατοίκων, ανακτά σιγά-σιγά τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της, φιλοδοξώντας ν’ αναδειχθεί σε βαλκανική και μεσογειακή μητρόπολη, όπως και κατά τους προηγούμενους αιώνες. Προσπαθεί να συμφιλιωθεί με το πολυπολιτισμικό της παρελθόν και να εξευμενίσει τα πολλά και ανήσυχα «φαντάσματά» της.

Οι ταραγμένες δεκαετίες

«Αυτή η πόλη είναι γεμάτη φαντάσματα», έγραψε στα απομνημονεύματα του ένας Σαλονικιός Εβραίος, επιζήσαντας του Άουσβιτς, όταν επέστρεψε το 1945 σε μια πόλη, αγνώριστη σε σχέση με πριν τον πόλεμο. Μια πόλη που μέσα λίγες βδομάδες το 1943 έχασε το 93% της μεγάλης εβραϊκής της κοινότητας, περίπου 45.000 άτομα, που κατοικούσαν στη Θεσσαλονίκη από το 1492, όταν οι ισπανοεβραίοι Σεφαρντίμ εκδιώχθηκαν μαζικά από τον Φερδινάνδο και την Ισαβέλλα και κατέφυγαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Μέσα σε λιγότερο από σαράντα χρόνια (1912-1945) η Θεσσαλονίκη μεταμορφώθηκε. Αφού απελευθερώθηκε από την οθωμανική κατοχή με τους Βαλκανικούς Πολέμους και ενσωματώθηκε στην Ελλάδα, κάηκε (η μεγάλη πυρκαγιά του 1917) και αναγεννήθηκε από τις στάχτες της, άλλαξε τον πληθυσμό της και τη φυσιογνωμία της κι από ανατολίτικη, οθωμανική πόλη, απέκτησε τα σύγχρονα χαρακτηριστικά της. Οι περίπου 50.000 μουσουλμάνοι (Τούρκοι) έφυγαν από την πόλη το 1923, με τη Συνθήκη της Λωζάνης που προέβλεπε υποχρεωτική «ανταλλαγή πληθυσμών«» μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Οι μιναρέδες και τα μουσουλμανικά νεκροταφεία καταστράφηκαν για να μην θυμίζουν τους αιώνες της οθωμανική κυριαρχίας. Στη θέση τους εγκαταστάθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες Ελληνορθόδοξοι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τη Σμύρνη, τη Μαύρη Θάλασσα, την Κωνσταντινούπολη, την Ανατολική Θράκη και τη Βουλγαρία, δίνοντας στην πόλη το χαρακτηρισμό της «προσφυγομάνας» ή της «πρωτεύουσας των προσφύγων». Παλιές βυζαντινές εκκλησίες που οι Τούρκοι κατακτητές μετέτρεψαν σε τζαμιά, ξανάγιναν εκκλησίες.

Οι πολυάριθμοι Εβραίοι, οι οποίοι ως τα τέλη του 19ου αιώνα αποτελούσαν την πλειοψηφία του πληθυσμού της, εκτοπίστηκαν το 1943 από τους Ναζί και εξοντώθηκαν στα στρατόπεδα θανάτου της Πολωνίας. Μετά τον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμου (1945-1949) εγκαταστάθηκαν εδώ και δεκάδες χιλιάδες Έλληνες από τα χωριά που κάηκαν, πληγωμένοι από τα εμφύλια μαχαιρώματα, κουβαλώντας στην πόλη τον πόνο, τα όνειρά, αλλά και τον επαρχιωτισμό τους. Μετά από εκείνη τη δεκαετία του πολέμου και του αίματος και για το μεγάλο διάστημα που διαρκούσε ο Ψυχρός Πόλεμος (1945-1990) η πόλη είχε γίνει εντελώς ελληνική εθνολογικά, αλλά κάπως εσωστρεφής και χαμηλών οριζόντων. Είχε ξαφνικά γίνει «συνοριακή πόλη» καθώς, 70 μόλις χιλιόμετρα βορειότερα ξεκινούσε ένας άλλος «εχθρικός» κόσμος, εκείνος του λεγόμενου «κομμουνιστικού μπλοκ».

Η επιστροφή του κοσμοπολιτισμού

Όλα αυτά όμως άλλαξαν μετά το 1990 και τα κοσμοϊστορικά γεγονότα που ακολούθησαν την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ και των πολέμων στη πρώην Γιουγκοσλαβία. Νέο αίμα άρχισε να κυλά και πάλι στις φλέβες της Θεσσαλονίκης. Αρχικά κατέφθασαν εδώ δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, αρκετοί εκ των οποίων είχαν ελληνική καταγωγή. Μαζί τους ήρθαν ως μετανάστες πολυάριθμοι Γεωργιανοί, Αρμένιοι, Ρώσοι και Ουκρανοί, δημιουργώντας μια «μετα-σοβιετική» ορθόδοξη κοινότητα στην πόλη. Δεκάδες χιλιάδες Αλβανοί και Έλληνες μειονοτικοί της νότιας Αλβανίας, ήρθαν κι αυτοί ως μετανάστες στο φιλόξενο λιμάνι της Θεσσαλονίκης.

Από τη δεκαετία του 1990 άρχισαν να καταφθάνουν κι άλλοι Βαλκάνιοι μετανάστες, κυρίως από τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, αλλά κι εκατοντάδες Σέρβοι, τόσο από Σερβία όσο κι από Βοσνία εξ αιτίας των γιουγκοσλαβικών πολέμων, χρωματίζοντας πιο έντονα τον βαλκανικό χαρακτήρα της πόλης. Την τελευταία δεκαετία άρχισαν να έρχονται και πρόσφυγες από τη Συρία και άλλες αποσταθεροποιημένες και εμπόλεμες χώρες της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής, ενώ η πόλη έχει γίνει ήδη καταφύγιο και για εκατοντάδες «πολιτικούς πρόσφυγες» από την Τουρκία του Ερντογάν. Οι Κινέζοι, βλέποντας τη στρατηγική θέση του λιμανιού της Θεσσαλονίκης, εγκατέστησαν ήδη μια μικρή Chinatown στα δυτικά της πόλης. Ισραηλινοί αγοράζουν παλιές πολυκατοικίες και κτίρια στο κέντρο της πόλης και τα ανακαινίζουν, ενώ Ρώσοι επιχειρηματίες αγοράζουν ξενοδοχεία στις γύρω περιοχές της για τουριστική εκμετάλλευση.

Η πολυπολιτισμικότητα επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και η δυσανεξία προς το διαφορετικό αμβλύνεται, παρά τις κατά καιρούς εθνικιστικές εξάρσεις ορισμένων παλαιάς και νέας κοπής «Μακεδονομάχων». Διαφορετικοί πολιτισμοί, κουλτούρες, μουσικές και κουζίνες, μυρωδιές μπαχαρικών και ανθρώπινες φυσιογνωμίες, που κουβαλούν αρχαίες μνήμες, αναμειγνύονται και πάλι εδώ. Άρχισαν να σιγοβράζουν στο πανάρχαιο πολυπολιτισμικό «καζάνι» της Θεσσαλονίκης, δημιουργώντας νέες νοστιμιές και γεύσεις, πολιτισμικές συνθέσεις και μια ιδιαίτερη τοπική κουλτούρα που είναι μεσογειακή, βαλκανική, ευρωπαϊκή, ανατολίτικη και οικουμενική ταυτόχρονα. Όλοι αυτοί, που ανακατεύονται με τους ντόπιους Έλληνες Θεσσαλοικείς και με τα απομεινάρια της κάποτε ανθηρής εβραϊκής κοινότητας, συμβάλλουν στη νέα ταυτότητα της Θεσσαλονίκης ως μητρόπολης των Βαλκανίων.

Μυστική Θεσσαλονίκη

Αγνοούν όμως οι περισσότεροι, όχι μόνον οι νεοφερμένοι, τα παλιά «φαντάσματα» της πόλης, αν και ίσως τα διαισθάνονται. Εκείνα των Εβραίων, των Ντονμέδων (εξισλαμισμένοι Εβραίοι) και των μουσουλμάνων, που επί πέντε αιώνες αποτελούσαν την πλειοψηφία στην οθωμανική τότε Θεσσαλονίκη, που την έλεγαν Σελανίκ. Αυτά έχουν περάσει πλέον στη σφαίρα των «αστικών θρύλων» (Urban Legends), ψιθυρίζοντας τις δικές τους μυστικές ιστορίες. Γι’ αυτό και η Θεσσαλονίκη διαθέτει μια πληθώρα θρύλων, που όλοι μαζί συγκροτούν το λαβύρινθο μιας «μυστικής» πόλης, η οποία κρύβεται περίτεχνα πίσω από την καθημερινή, πουδραρισμένη όψη της σύγχρονης πόλης. Σημαντικό κομμάτι αυτής της «μυστικής Θεσσαλονίκης» αποτελούν τα μνημεία και οι θρύλοι της οθωμανικής περιόδου (1430-1912), όταν στη Θεσσαλονίκη ζούσαν, εκτός από χριστιανούς Έλληνες, και μουσουλμάνοι και, κυρίως, Εβραίοι, που ήταν και η πλειοψηφία. Για την ακρίβεια η Θεσσαλονίκη ήταν επί πέντε περίπου αιώνας η μοναδική πόλη στον κόσμο, όπου οι Εβραίοι δεν ήταν μειονότητα, αλλά πλειονότητα -και η νεκρόπολή τους η μεγαλύτερη στην Ευρώπη!- γι’ αυτό και ονομάστηκε «μητέρα του Ισραήλ» –καταφύγιο των διωκόμενων Εβραίων της Ευρώπης.

Γι’ αυτή τη μυστική Θεσσαλονίκη, τη γεμάτη πολλαπλές στρώσεις του παρελθόντος, έχουν κατά καιρού γραφτεί διάφορα κείμενα και βιβλία, ενώ ακόμη και ο έγκριτος Βρετανός ιστορικός Mark Mazower έχει γράψει για τους αστικούς θρύλους της πόλης στο βραβευμένο βιβλίο του Θεσσαλονίκη: Πόλη των Φαντασμάτων: «Τη δεκαετία του 1930 το πνεύμα του αγίου των Σούφι Μουσά Μπαμπά εθεάθη κατά καιρούς να περιφέρεται κοντά στον τάφο του, στην άνω πόλη. Ακόμη και σήμερα, ιδιοκτήτες σπιτιών ονειρεύονται καμιά φορά πως κάτω από το υπόγειό τους κείτονται Τούρκοι γενίτσαροι και βυζαντινές νεκροπόλεις. Γράφονται ιστορίες για ρωμαϊκές κατακόμβες, για τραγικές ιστορίες αγάπης και γι’ ανήσυχες ψυχές που στοιχειώνουν ξεχαρβαλωμένες βίλες κοντά στη θάλασσα. Ακούγονται φήμες για θαμμένους εβραϊκούς θησαυρούς, που τους φυλούν πνεύματα που ξεγελάνε τους εξορκιστές και νικάνε τους πράκτορες της Μοσάντ, τους πρώην Ναζί και οποιονδήποτε άλλον έχει προσπαθήσει να εντοπίσει τα κρυμμένα κοσμήματα και το χρυσάφι που προστατεύουν».

Με μια διάθεση ποιητικής έξαρσης, αναμφίβολα, ο αείμνηστος ποιητής της μυστικής Θεσσαλονίκης Μάριος Μαρίνος Χαραλάμπους (1937-2007), έγραψε στο δυσεύρετο βιβλίο του Η Μυστική Ιστορία της Θεσσαλονίκης ότι στην πόλη υπάρχουν 500.000 «πρόσγειοι», δηλαδή βρικόλακες. Αυτοί, οι λεγόμενοι «πρόσγειοι», είναι, σύμφωνα με τον συγγραφέα και ποιητή, ψυχές Θεσσαλονικέων που έζησαν ανά τους αιώνες στην πόλη και, αφού πέθαναν, δεν μπόρεσαν να αποχωριστούν τα όσα αγάπησαν σ’ αυτήν. Έτσι, ακόμη και μετά θάνατον συνεχίζουν να είναι δεμένοι με τη Θεσσαλονίκη. Να σέρνονται σιγομουρμουρίζοντας στους δρόμους της, έχοντας ως αγαπημένα στέκια τους τα παραδοσιακά ζαχαροπλαστεία, όπου συναντώνται οι γλυκύτερες γεύσεις από Ανατολή και Δύση…

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Φωτογραφίες Γ. Στάμκος

Περισσότερα στο κεφάλαιο «Η Θεσσαλονίκη των Μυστηρίων: Οι αστικοί θρύλοι της μυστικής πρωτεύουσας των Βαλκανίων» του βιβλίου μας ΣΤΟΙΧΕΙΩΜΕΝΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ.

ΕΔΩ: https://zenithmag.wordpress.com/stixiomenabalkaniabook/

Σύροι έποικοι στα Βαλκάνια: Μια άγνωστη μεσαιωνική ιστορία

Σύροι έποικοι στα Βαλκάνια

Μια άγνωστη μεσαιωνική ιστορία

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Καθώς κύματα εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων από τη Συρία καταφθάνουν ακατάπαυστα εδώ και χρόνια στα ελληνικά νησιά, με σκοπό να βρουν ένα “ασφαλές καταφύγιο” στην Ευρώπη για να ξεκινήσουν μια νέα ζωή, τόσο η εγχώρια, όσο και η βαλκανική αλλά και η ευρωπαϊκή ακροδεξιά ευρύτερα, έχει στοχοποιήσει τους Σύρους πρόσφυγες και μετανάστες, κατηγορώντας τους ως “λαθροεισβολείς” που έχουν δήθεν σχέδιο να “εποικίσουν μαζικά” την Ελλάδα, τα Βαλκάνια και την Ευρώπη. Φυσικά αυτό απέχει πολύ από την αλήθεια. Ωστόσο, το γεγονός ότι η Ελλάδα και τα Βαλκάνια γίνονται στην εποχή μας τόπος φιλοξενίας και μόνιμης εγκατάστασης προσφύγων από τη Συρία, δεν πρέπει να μας παραξενεύει καθώς κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει για πρώτη φορά στην ιστορία. Κύματα Σύρων μεταναστών έχουν εγκατασταθεί αρκετές φορές στα Βαλκάνια κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα και μάλιστα με τις ευλογίες και την υποστήριξη της Κωνσταντινούπολης και του εκάστοτε Βυζαντινού Αυτοκράτορα, που παραχωρούσε στους Σύριους πρόσφυγες εύφορες εκτάσεις και προνόμια ώστε να γίνουν νομιμόφρονες Ρωμαίοι πολίτες και υπερασπιστές της Αυτοκρατορίας, και μάλιστα σε ιδιαίτερα δύσκολες περιόδους. Τα ίχνη των μεσαιωνικών συριακών εποικισμών στα Βαλκάνια δεν έχουν εξαφανιστεί εντελώς, ενώ οι Σύριοι έχουν συμβάλει κι αυτοί από την πλευρά τους στη συγκρότηση του σφριγηλού αμαλγάματος των σύγχρονων βαλκανικών λαών…

Υποχρεωτικές μετοικεσίες: μια πάγια πολιτική του Βυζαντίου

H πάγια στρατηγική της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν η ανάμειξη των πληθυσμών της επικράτειας της σ’ ένα μεγάλο “χωνευτήρι” (melting pot), με κύρια ομογενοποιητικά στοιχεία την υπακοή στους νόμους και στην Αυτοκρατορική εξουσία, την πίστη στο Ορθόδοξο δόγμα και την υιοθέτηση αρχικά της Λατινικής και στη συνέχεια της Ελληνικής γλώσσας, που ήταν και η Lingua Franca” της Ανατολής. Στόχος ήταν η ομογενοποίηση των ετερόκλητων πληθυσμών της Αυτοκρατορίας, ο εκρωμαϊσμός/εξελληνισμός τους κι εν τέλει ο έλεγχός τους, μέσω της πειθαρχίας και της τήρησης της βυζαντινής Ευταξίας. Το όλο εγχείρημα δεν ήταν καθόλου εύκολο, ειδικά όσον αφορούσε συμπαγείς ετερόφυλους και ετερόδοξους πληθυσμούς, που ζούσαν σε απομακρυσμένες επαρχίες στην περιφέρεια της Αυτοκρατορίας. Και ειδικά όταν αυτοί οι πληθυσμοί ήταν ανυπάκουοι, αντιστέκονταν κι εξεγείρονταν με το παραμικρό, όπως για παράδειγμα οι αιρετικοί Παυλικιανοί της Μικρά Ασίας.

Σ’ αυτή την περίπτωση η πιο αποτελεσματική αντιμετώπιση, πέρα από τη στρατιωτική συντριβή και υποταγή τους, ήταν η υποχρεωτική μετοικεσία τους σε άλλες περιοχές της Αυτοκρατορίας. Αυτή η τακτική έγινε αρκετά συνήθης μετά την περίοδο του Ιουστινιανού, όταν οι εισβολές, διεισδύσεις και εγκαταστάσεις ξένων φυλών στα αυτοκρατορικά εδάφη υποχρέωσαν την Κωνσταντινούπολη να επεξεργαστεί και να εφαρμόσει μεθοδικά μια πληθυσμιακή και δημογραφική πολιτική, η οποία θα μπορούσε να της εξασφαλίσει τον έλεγχο στις κλονιζόμενες περιοχές, την ασφάλεια των υπηκόων της και σε τελευταία ανάλυση τη δυνατότητα προσάρτησης και ένταξης στη ζώνη επιρροής της άλλότριων εθνικών και θρησκευτικών στοιχείων, με απώτερο στόχο την ενσωμάτωσή τους στον κόσμο της ρωμαϊκής Ευταξίας.

Η μαζική διείσδυση κι εγκατάσταση των σλαβικών πληθυσμών στη βαλκανική χερσόνησο στα τέλη του 6ου μ.Χ. αιώνα, από το Δούναβη μέχρι την Πελοπόννησο, προκάλεσε συχνές αναταραχές, αλλά και ανασφάλεια στους ντόπιους πληθυσμούς, ακόμη κι όταν οι νεοφερμένοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα και σχημάτισαν Σκλαβηνίες υποτελείς στην Κωνσταντινούπολη. Οι συχνά επαναλαμβανόμενες στάσεις και αποστασίες των Σκαλβηνιών και γενικά ή αμφιταλαντευόμενη στάση των νεοφερμένων πληθυσμών της βαλκανικής ενδοχώρας, και ειδικά της μεθορίου, απέναντι στην Αυτοκρατορία και τα ζωτικά συμφέροντά της, ώθησαν τους Αυτοκράτορες να μετοικίσουν υποχρεωτικά τους πληθυσμούς αυτούς και να εγκαταστήσουν στη θέση τους επήλυδες πού ήταν, για λόγους εθνικής ταύτισης με τους Ρωμαίους ή συμφερόντων, πρόθυμοι να υπηρετήσουν την Αυτοκρατορική επίσημη πολιτική και να εδραιώσουν τη Ρωμαϊκή παρουσία σε ανομοιογενείς επαρχίες.

Από τα Βαλκάνια στη Μικρά Ασία: η περίπτωση των Σλάβων

Έτσι δεκάδες χιλιάδες, φιλικά προσκείμενοι προς τους Βούλγαρους, Σλάβοι της Μακεδονίας, μετακινήθηκαν υποχρεωτικά μακριά από τη “βουλγαρική μεθόριο” προς τα ενδότερα τής Μικράς Ασίας, ώστε να συνεισφέρουν στην ασφάλεια και στην άμυνα των στρατηγικών μεθοριακών περιοχών των αρμενικών βυζαντινών Θεμάτων τής Ανατολής απέναντι στους Άραβες. Στα χρόνια του Ιουστινιανού Β’ αυτοί οι Σλάβοι μέτοικοι τοποθετούνται κυρίως στην Αρμενο-συριακή μεθόριο κι αργότερα στο Θέμα του Οψικίου, στη Βιθυνία. Ωστόσο η νομιμοφροσύνη των Σλάβων μετοίκων της Μικράς Ασίας προς την Κωνσταντινούπολη δεν ήταν πάντα δεδομένη και συχνά επαναστατούσαν ή αποστατούσαν.

Τέτοια ήταν και η αποστασία το 692 μ.Χ. 5.000 Σλάβων της Βιθυνίας (από τους τουλάχιστον 30.000 χιλιάδες περίπου που είχαν μετεγκατασταθεί εκεί), που όπως περιγράφει ο Θεοφάνης, πέρασαν στους Σαρακηνούς (Άραβες) όταν εκείνοι εισέβαλαν στη Μικρά Ασία. Αυτό όμως δεν εμπόδιζε τους Βυζαντινούς Αυτοκράτορες να συνεχίσουν την ίδια πολιτική με αποκορύφωμα το 765 μ.Χ. όταν, σύμφωνα με τον Πατριάρχη Νικόλαο, ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ’ έδωσε εντολή να μεταφερθούν 208.000 Σλάβοι των Βαλκανίων στη Μικρά Ασία και ειδικά στη Βιθυνία, όπου και σώζονται ως σήμερα πληθώρα σλαβικών τοπωνυμίων, όπως για παράδειγμα η Γιάλοβα, Παμούκοβα, Ακτσάοβα κ.α. (Charanis P. The Slavic Element in Byzantine Asia Minor, 1972, σελ. 70.)

Δύσκολα μπορεί να αποτιμήσει κανείς αν αυτή η πολιτική της υποχρεωτικής μετεγκατάστασης πληθυσμών είχε περισσότερα θετικά παρά αρνητικά αποτελέσματα στα γενικότερα συμφέροντα της Αυτοκρατορίας. Το γεγονός ωστόσο πως η Κωνσταντινούπολη εφάρμοζε συστηματικά την πολιτική της υποχρεωτικής μετοικεσίας επί σχεδόν πέντε αιώνες σημαίνει πως είχε συμφέρον να το κάνει και ότι το τελικό αποτέλεσμα απέβαινε συνήθως προς όφελος της.

Μετεγκατάσταση Σύρων Μονοφυσίτων στη Θράκη

Προκειμένου να ενισχυθούν τα βόρεια σύνορα της Αυτοκρατορίας από την Βουλγαροσλαβική απειλή ο Αυτοκράτορας Λέοντας Δ (775-780), μετέφερε το 777 και εγκατέστησε στη Θράκη πλήθος Σύρων Ιακωβιτών Μονοφυσίτων. Το ίδιο έκανε και ο Αυτοκράτορας Νικηφόρος Α’ (802-811). Ο στόχος ήταν από τη μία να “αραιώσουν” οι ανατολικές ακριτικές επαρχίες της Αυτοκρατορίας από δυσκολοκυβέρνητους αιρετικούς πληθυσμούς, κι από την άλλη, εγκατεστημένοι πλέον στην άμεση ενδοχώρα (Θράκη) της πρωτεύουσας, να ελέγχονται καλύτερα, αλλά και να χρησιμοποιούνται και ως ανθρώπινη ασπίδα κατά των βουλγαρικών και άλλων επιδρομών από το βορρά. Ωστόσο αυτή η πολιτική αναγκαστικών μετοικήσεων κάθε άλλο παρά πετυχημένη αποδείχθηκε.

Την περίοδο πάντως που οι Ρωμαίοι Αυτοκράτορες μετέφεραν διαδοχικά κύματα από ανυπάκουους σλαβικούς πληθυσμούς από τα κεντρικά και νότια Βαλκάνια, και ειδικά από τη Μακεδονία και τη Θράκη, για να τους εγκαταστήσουν στη Μικρά Ασία, δηλαδή από τον 6ο μ.Χ. αιώνα ως τον 11ο μ.Χ. αιώνα, οι ίδιοι υποχρέωναν ανυπάκουους μικρασιατικούς πληθυσμούς και κυρίως Αρμένιους, Σύριους, αποστάτες μουσουλμάνους (Κιαφήρ), Μανιχαίους, αιρετικούς Μεσσαλιανούς και Παυλικιανούς, να μετεγκατασταθούν στα Βαλκάνια και κυρίως σε “μεθοριακές” περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης όπου, εκτός από Ρωμαίους (Έλληνες) ζούσαν και Σλάβοι, Βούλγαροι, Κουμάνοι κ.α. Σ’ αυτές τις περιοχές υπήρχε η διαβρωτική επίδραση του ενδοβυζαντινού σλαβικού στοιχείου, πού στάθηκε συχνά ατίθασο απέναντι στη βυζαντινή διοίκηση, και φάνηκε πρόθυμο και έτοιμο να προσφέρει βοήθεια και συνεργασία στους εξωτερικούς γειτονικούς ομόγλωσσους του, πάντοτε φανατικούς πολεμίους και εχθρούς τού Βυζαντίου: τους Βουλγάρους.

Η υποχρεωτική μετοικεσία, στην ουσία ο ξεριζωμός των Σύρων, αλλά ειδικά των ατίθασων και αιρετικών Παυλικιανών, και η εγκατάστασή τους στη Θράκη, είχε διπλό στόχο: από τη μία να τους διασπάσει, να τους κατακερματίσει και να τους αποδυναμώσει στην κοιτίδα τους (ανατολική Μικρά Ασία), κι από την άλλη να τους χρησιμοποιήσει ως ασπίδα και στρατιωτική εφεδρεία απέναντι στη βουλγαρική απειλή. Αυτό ήθελε να κάνει και ο αρμενικής καταγωγής αυτοκράτορας Ιωάννης Τσιμισκής (969-976), που μετακίνησε μαζικά ένα δεύτερο κύμα από αιρετικούς Παυλικιανούς της Μικράς Ασίας στη Φιλιππούπολη και στα περίχωρά της, ώστε να προστατέψει τη Θράκη από τους Βουλγάρους, τρέφοντας ενδόμυχα και την ελπίδα να τους επαναφέρει στον “ορθό δρόμο” (Ορθοδοξία) και να τους εκρωμαϊσει. Ωστόσο, τίποτε απ’ όλα αυτά δεν συνέβη.

Εν οις οικίζειν Σύρους και Αρμενίους”: Αρμενοσύριοι στα Βαλκάνια με αυτοκρατορική βούλα

Για να αποδυναμώσουν λοιπόν το δυιστικό αντιεξουσιαστικό κίνημα των Παυλικιανών στη Μικρά Ασία, οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες, αφού τους νίκησαν στρατιωτικά, μετέφεραν δεκάδες χιλιάδες οικογένειες Παυλικιανών στα Βαλκάνια, κυρίως στην περιοχή της Θράκης. Έτσι, αντί το κίνημα να σβήσει μεταλαμπαδεύτηκε στα Βαλκάνια, και ειδικά στη Θράκη με επίκεντρο τη Φιλιππούπολη.Είναι μάλιστα σχεδόν βέβαιο πως το μετέπειτα αιρετικό κίνημα των Βογόμιλων, που απλώθηκε σ’ ολόκληρα τα Βαλκάνια και διέδωσε τη δυιστική θρησκεία στη Δύση, μέσω της αίρεσης των Παταρένων και των Καθαρών, ξεπήδησε υπό την ισχυρή επίδραση του Παυλικιανισμού, του Συριακού Μεσσαλιανισμού και του Μανιχαϊσμού, στους κατοίκους των Βαλκανίων (Βλ. Οι Πρόδρομοι των Βογόμιλων: Στη Σκιά του Άλλου Θεού, Γιώργος Στάμκος, Πύρινος Κόσμος, 2017).

Η πρώτη αναγκαστική μετοίκηση Παυλικιανών, αρμενοσυριακής καταγωγής, στη Θράκη έλαβε χώρα το 751 μ.Χ., όταν δεκάδες χιλιάδες αιρετικοί υποχρεώθηκαν από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε’τον Κοπρώνυμο, που ήταν και ο ίδιος αρμενοσυριακής καταγωγής, να εγκατασταθούν στη σημερινή νότια Βουλγαρία και στην ανατολική Θράκη. Όπως αναφέρεται στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (1981, Τόμος ΣΤ, Εκδοτική Αθηνών, σελ. 33): “Ο Κωνσταντίνος Ε’… πραγματοποίησε το 746 εκστρατεία στη Συρία και το 752 στην Αρμενία και στη Μεσοποταμία. Κατά την πρώτη κατέλαβε τη Γερμανικεία και τη Δολίχη από τις οποίες μετέφερε συριακούς μονοφυσιτικούς πληθυσμούς στη Θράκη, και κατά τη Δεύτερη μετοίκισε πάλι στη Θράκη Αρμένιους και Σύριους από τη Μελιτινή και τη Θεοδοσούπολη, τις οποίες επίσης κατέλαβε”. Στη σελίδα 183 του ίδιου τόμου (ΣΤ) της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους αναφέρεται επίσης πως “Ο Κωνσταντίνος Ε’ μεταφέρει από τις περιοχές της Καμάχου, Μελετινή και Θεοδοσιουπόλεως Παυλικιανούς Αρμένιους και τους εγκαθιστά στα ‘ανιδρυόμενα πολίχνια’ της Θράκης.

Οι ανατολικές πηγές ανεβάζουν σε 150.000 τους κατοίκους της Κιλικίας και της Συρίας που ο Λέων Δ’ μετέφερε στην ίδια περιοχή. Σύμφωνα με τις πηγές “Κωνσταντίνος ήρξε δομείσθαι τα επί Θράκης πολίσματα, εν οις οικίζειν Σύρους και Αρμενίους, ους εκ τε Μελετηναίων πόλεως και Θεοδοσιοπόλεως ως μετανάστας πεποίηκε, τα εις την χρείαν αυτοίς ανήοντα, φιλοτίμως δωρησάμενος”. Όπως γράφει και ο Θεοφάνης: “ο δε Βασιλεύς Κωνσταντίνος Σύρους τε και Αρμενίους, ους ήγαγεν από Θεοδοσιουπόλεως και Μελετινής, εις την Θράκην μετώκισαν, εξ ων επλατύνθη η αίρεσις των Παυλικιανών” (Theophanes G.S.H.B. Vol 1. σελ. 66).

Η δεύτερη ιστορικά τεκμηριωμένη μετοίκηση συμπαγών πληθυσμών Παυλιακιανών και Μανιχαίων από την ανατολική Μικρά Ασία, βόρεια Συρία και την Καππαδοκία στη βυζαντινή Θράκη και συγκεκριμένα στην περιοχή της Φιλιππούπολης, έγινε το 974 μ.Χ. από τον αρμενικής καταγωγής στρατηγό και κατόπιν Αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή, που κατανίκησε τους Άραβες και απελευθέρωσε την Κιλικία και πολλά εδάφη της Αρμενίας και της βόρειας Συρίας, που κατοικούνταν από Αρμένιους, Μανιχαίους, Παυλικιανούς κ.α. Μάλιστα ο τότε Πατριάρχης Αντιοχείας Θεόδωρος, ανησυχώντας για τον έντονο προσηλυτισμό που διενεργούσαν οι Παυλικιανοί στις περιοχές της δικαιοδοσίας του, απευθύνθηκε προσωπικά προς το Αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή: “αξιώσιν εθέτο προς τον Ιωάννην τους Μανιχαίους εκ της εωάς μετοικίσαι προς τα εσπέρια, πολλούς τη αυτών μυσαρά αιρέσει διαφθείροντας”.

O διωγμός των Παυλικιανών από τη Μικρά Ασία στα Βαλκάνια

O Τσιμισκής επιθυμούσε να χρησιμοποιήσει τους εγκατεστημένους στη Φιλιππούπολη Παυλικιανούς ως προμάχους κατά των βουλγαρικών και άλλων επιδρομών από το βορρά: “Ιωάννης ο Τζιμισκής πολέμω νικήσας, εξανδραποδισάμενος εκ της Ασίας… εις την Θράκην μετήνεγκε. Και τα περί την Φιλιππούπολιν αυλίζεσθαι κατηνάγκασεν, άμα μεν των ερυμνοτάτων πόλεων και φρουρίων, α κατείχον τυρρανιώντες, απαγαγών, άμα δε και φύλακας επιστήσας ασφαλεστάτους των σκυθικών εκείνων διεκδρομών, ας υποσύχνως υπό βαρβάρων ταπί Θράκης επεπόνθει χωρία”. Οι νεοφερμένοι Παυλικιανοί συνάντησαν στην περιοχή αυτή απογόνους ομοθρήσκων τους, καθώς και Σύριους Ιακωβίτες Μονοφυσίτες, αλλά και Βογόμιλους, μια νέα αίρεση που εμφανίστηκε στη Θράκη την εποχή της αναταραχής και της κρίσης που προέκυψε από τους μακροχρόνιους πολέμους του βασιλιά Πέτρου της Βουλγαρίας (927-969). Ωστόσο οι Παυλικιανοί αποδείχθηκαν ανυπότακτοι, κακομεταχειρίζονταν τους ορθόδοξους κατοίκους της περιοχής, αρπάζοντας ακόμη και τις περιουσίες τους, ενώ δε δίστασαν να συμμαχήσουν με τους Πετσενέγκους και τους Κουμάνους κατά της Κωνσταντινούπολης.

Η τρίτη και τελευταία εγκατάσταση Μικρασιατών Παυλικιανών στη Θράκη έλαβε χώρα το 1020 μ.Χ. με εντολή του αυτοκράτορα Βασίλειου Β’ Βουλγαροκτόνου, ο οποίος, αφού προηγουμένως είχε καταστείλει τις επαναστάσεις του Βάρδα Σκληρού και Βάρδα Φωκά, ανάγκασε τους χιλιάδες αιχμάλωτους, που ήταν στην πλειοψηφία τους Παυλικιανοί και μονοφυσίτες Σύροι, να μετοικήσουν στα Βαλκάνια, κοντά στις βουλγαρικές περιοχές που μόλις είχε επανακτήσει. Μέσα στα σχέδια του βυζαντινού αυτοκράτορα ήταν, εκτός από το να αποδυναμώσει τους αιρετικούς της ανατολικής Μικρά Ασίας και της Αρμενίας, να τους χρησιμοποιήσει στα Βαλκάνια ως “στρατιωτική εφεδρεία”, εμφυτεύοντας τους ανάμεσα σε ανυπότακτους πληθυσμούς, όπως οι Βούλγαροι και οι Σλάβοι, για να τους ελέγχει καλύτερα και τελικά να τους προσηλυτίσει στην Ορθοδοξία.

Αντίσταση στον εκρωμαϊσμό επί πέντε αιώνες

Ωστόσο ο φανατισμός αυτών των Μανιχαίων και των Παυλικιανών ήταν τόσο ισχυρός, όπως και το μίσος τους για την Ορθοδοξία, που στάθηκε αδύνατον να προσηλυτιστούν στο Ορθόδοξο δόγμα, αλλά και να εξελληνιστούν γλωσσικά. Διατήρησαν έτσι, επί σχεδόν πέντε αιώνες ακόμη, την ιδιαίτερη ταυτότητά τους, μαζί με την αρμενική γλώσσα τους και τον φανατικό μανιχαϊσμό τους. Με επίκεντρο τους τη Φιλιππούπολη, τα γύρω χωριά της και κάποια ακόμη χωριά τους στην Αξιούπολη ή Νεόκαστρο του Έβρου (Μαρίτσα), διέδιδαν τον Μανιχαϊσμό με ζέση και στους υπόλοιπους κατοίκους των Βαλκανίων που δεν είχαν ακόμη περάσει οριστικά στην Ορθοδοξία, ενώ επαναστατούσαν με την πρώτη ευκαιρία κατά της Κωνσταντινούπολης.

Επί Νικηφόρου Βοτανειάτη (1078-1081), σε συνεργασία με Κουμάνους και Πετσενέγκους, επαναστάτησαν και κατέλαβαν τη Σερδική (τη σημερινή Σόφια). Δεν επιθυμούσαν επαφή με Ορθοδόξους κι έλεγαν πως δεν άντεχαν ούτε τη θέα τους. Τα αισθήματα βέβαια ήταν αμοιβαία καθώς και οι Ορθόδοξοι περιφρονούσαν τους Παυλικιανούς, θεωρώντας τους μιάσματα, αποτρόπαιους αιρετικούς που δήθεν έτρωγαν χελώνες και σαύρες. Αυτό βέβαια δεν εμπόδιζε τους Ρωμαίους αυτοκράτορες να τους αξιοποιήσουν ως πηγή άντλησης στρατιωτών, καθώς ήταν γνωστοί για τη μαχητικότητα και τις στρατιωτικές τους δεξιότητες.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός για τα Βαλκανια. Στο βιβλίο του Οι Πρόδρομοι των Βογόμιλων: στη Σκιά του Άλλου Θεού, αναπτύσσει εκτενώς και το ζήτημα των βυζαντινών μετοικισιών πληθυσμών από τη Μικρά Ασία στα Βαλκάνια και το αντίστροφο.

ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ COVER

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΩ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ”;

Το βιβλίο του Γιώργου Στάμκου

ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ

ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ

στη Σκιά του Άλλου Θεού

Γνωστικοί ● Ζωροάστρες ● Μιθραϊστές ● Μανιχαίοι ● Μεσσσαλιανοί ●Αλαουίτες ● Γεζίντι ● Μπεκτασήδες● Παυλικιανοί

Το βιβλίο κοστίζει 22 ευρώ, συν τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ ή Κούριερ,

για να σας έρθει Άμεσα στο σπίτι σας !

Επικοινωνήστε στο

2392.110215

ή στο 6945522050

ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS) με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Πρόδρομοι των Βογόμιλων”.
Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΑΠΟ ΤΙΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ»

                        Για περισσσότερες πληροφορίες

ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ – Βιβλία, Εκδόσεις 

Ιπποκράτους 16, 106 80, Αθήνα
Τηλ: +30 210 3602883
Fax: +30 210 3611234
e-mail:info@pyrinoskosmos.gr

Πανούκλα στα μεσαιωνικά Βαλκάνια

Πανούκλα στα μεσαιωνικά Βαλκάνια

Η πανδημία ως δοκιμασία αλλά και ως ευκαιρία

Πως βοήθησε στην κάθοδο και εγκατάσταση των Σλάβων (6ος αιώνας) αλλά και στην οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων (14ος αιώνας);

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ιστορικά οι επιδημίες και οι πανδημίες υπήρξαν καταλύτες ευρύτερων εξελίξεων. Αυτές οι μάστιγες πυροδοτούσαν εξελίξεις και γεωπολιτικές τεκτονικές μεταβολές, αλλάζοντας τον ρου της Ιστορίας. Δημιουργούσαν στρατιές ηττημένων, αλλά και πολλούς νικητές, αναδιαμορφώνοντας το κοινωνικό γίγνεσθαι και το γεωπολιτικό σκηνικό. Πάντα υπάρχουν λαοί και χώρες που αξιοποιούν καλύτερα την συγκυρία μιας πανδημίας, όπως συμβαίνει στην εποχή μας με την Κίνα. Περνούν από τις κοινές δοκιμασίες και καταφέρνουν να επιβληθούν στους υπόλοιπους είτε επειδή διατήρησαν τις δυνάμεις τους είτε επειδή κάλυψαν το κενό της υποχώρησης των υπολοίπων.

Πως η Ιουστινιάνεια Πανώλη κατέστρεψε τον ρωμαϊκό κόσμο

Η λέξη «επιδημία» (από το επί + δήμος) σημαίνει «πάνω από τον λαό» ενώ η «πανδημία» αφορά «όλους τους λαούς». Κατά την λεγόμενη Πανώλη του Ιουστινιανού στα μέσα του 6ου αιώνα, η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ερημώθηκε. Ήταν μια πανδημία. Ο ιστορικός Προκόπιος που έζησε τα χρόνια εκείνα, την περιγράφει ως εξής: «…το 535-536 συνέβη ένα μεγάλο θαύμα: όλο το χρόνο ο ήλιος έλαμπε σαν ένα φεγγάρι χωρίς ακτίνες, σαν να είχε χάσει τη δύναμή του και έπαψε να είναι όπως πριν, καθαρός και λαμπερός. Από την αρχή όλων αυτών, δεν σταμάτησαν οι πόλεμοι μεταξύ των ανθρώπων, ούτε η νόσος, ούτε καθετί άλλο που φέρνει θάνατο».

Στις αρχές του 542, η πανώλη χτύπησε την Κωνσταντινούπολη, την πρωτεύουσα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός, που αποκαλείται ως «ένας από τους πιο λαμπρούς ηγέτες που έζησαν ποτέ», δεν μπόρεσε να κάνει και πολλά πράγματα για να προστατεύσει τους υπηκόους του. Δεκαπέντε χρόνια πριν έρθει η πανώλη στην Βασιλεύουσα, ο Ιουστινιανός κωδικοποίησε το Ρωμαϊκό δίκαιο, έκανε ειρήνη με τους Πέρσες, αναδιαμόρφωσε την δημοσιονομική διοίκηση της Αυτοκρατορίας και έχτισε την Αγία Σοφία. Όσο η πανώλη μαινόταν, και σύμφωνα με τον Προκόπιο, έτυχε στο Ιουστινιανό να πρέπει να «προβλέψει για το πρόβλημα». Ο Αυτοκράτορας πλήρωσε για την ταφή των εγκαταλειμμένων και των άπορων. Ακόμη και έτσι όμως, ήταν αδύνατον να τα καταφέρει. Ο φόρος θανάτου ήταν πολύ υψηλός.

Ο Προκόπιος πίστευε ότι οι νεκροί ήταν πάνω από δέκα χιλιάδες την ημέρα, ενώ ο Ιωάννης ο Εφέσιος, ένας σύγχρονος του Ιουστινιανού, έγραψε ότι «κανείς δεν έβγαινε έξω από τα τείχη χωρίς ετικέτα με γραμμένο το όνομά του» σε περίπτωση ξαφνικής προσβολής του από τη θανατηφόρα . Τελικά, τα πτώματα απλά ρίχνονταν σε τάφρους στην άκρη της πόλης…

Στην εποχή του διαδόχου του αυτοκράτορα, του Ιουστινιανού Β’ υπήρξε μια δεύτερη έκλειψη ηλίου, που αποδίδεται επίσης σε έκρηξη ηφαιστείων. Για ένα ολόκληρο χρόνο παρατηρήθηκε και ένα συνεχές Βόρειο Σέλας, που διατάραξε το κλίμα, μείωσε την αγροτική παραγωγή, έφερε πείνα και αναζωπύρωσε παλιές και νέες ασθένειες, με αποτέλεσμα την εκτόξευση της θνησιμότητας, ειδικά στις πόλεις.

Η πανούκλα ευνόησε την εγκατάσταση των Σλάβων στα Βαλκάνια

Η πανώλη του Ιουστινιανού συνεχίστηκε σε 18 κύματα έως το 750. Οι Σλάβοι και οι Βούλγαροι επωφελήθηκαν από την αναταραχή και εγκαταστάθηκαν μόνιμα στα Βαλκάνια. Οι προσδοκίες για το τέλος του κόσμου εκείνη την εποχή απεικονίζονται σε θραύσματα κεραμικών εικόνων στη Βίνιτσα (σήμερα μια πόλη στη Βόρεια Μακεδονία), στα οποία ένας Βούλγαρος και ένας Σλάβος ζωγραφίστηκαν ως ένας από τους τέσσερις Καβαλάρηδες της Αποκάλυψης!

Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δέχθηκε σοβαρά πλήγματα, λύγισε αλλά δεν έσπασε, διότι ήταν ακόμη ισχυρή και είχε αντοχές. Άλλαξε όμως τόσο πολύ ώστε, για να επιβιώσει, αναγκάστηκε να επιτρέψει την μόνιμη εγκατάσταση των Σλάβων στα Βαλκάνια και να εισαγάγει τμήμα από τη νομοθεσία του νέου σλαβικού πληθυσμού της στη νομική και οικονομική τάξη της π.χ. Σλαβηνίες, να τους εντάξει δηλαδή στην περίφημη «ρωμαϊκή Ευταξία», μια διαδικασία όμως που κράτησε σχεδόν δύο αιώνες.

Αλλά και την κατακτητική επέλαση του Ισλάμ

Στο μεταξύ, ενώ τα αλλεπάλληλα κύματα της πανώλης κτυπούσαν επί δύο αιώνες την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, εμφανίστηκε μια νέα θρησκεία, το Ισλάμ, και οι φανατικοί πιστοί της κατέκτησαν εδάφη που περιλάμβαναν μεγάλο μέρος της άλλοτε αυτοκρατορίας του Ιουστινιανού, που είχε πλέον αποδυναμωθεί: την Αίγυπτο, την Παλαιστίνη και τη Συρία, μαζί με την Αραβική Χερσόνησο.

Από την άλλη το μεγαλύτερο τμήμα της Δυτικής Ευρώπης είχε περιέλθει υπό τον έλεγχο των Φράγκων, αλλοτινών γερμανικής καταγωγής βαρβάρων που εκχριστιανίστηκαν. Στην ιταλική χερσόνησο η Ρώμη παρήκμασε δημογραφικά και έγινε μια μικρή πόλη. Αυτή τη φορά τα μικρόβια έγραφαν την ιστορία και οι άνθρωποι απλά ακολουθούσαν…

Καραντίνα Vs Μαύρος Θάνατος

Το 14ο αιώνα σε διάφορες περιοχές της ευρωπαϊκής ηπείρου ο Μαύρος Θάνατος επηρέασε έως και πάνω από το ήμισυ του πληθυσμού της. Οι πρώτες καραντίνες τέθηκαν ως απόκριση στον Μαύρο Θάνατο, ο οποίος μεταξύ 1347 και 1351 σκότωσε περίπου το ένα τρίτο της Ευρώπης και συγκαταλέγεται ανάμεσα σε όσα είναι γνωστά ως «δεύτερη πανδημία πανώλης». Όπως και την πρώτη φορά, την εποχή του Ιουστινιανού, η δεύτερη πανδημία επέφερε το χάος διακοπτόμενα και κατά κύματα. Η πανώλη θα εξαπλωνόταν, θα καταλάγιαζε, για να αναζωπυρωθεί ξανά…

Η λέξη «καραντίνα» προέρχεται από την ιταλική quaranta, που σημαίνει «σαράντα», δηλαδή σαράντα ημέρες υποχρεωτικής απομόνωσης. Βέβαια η πρακτική της καραντίνας προέρχεται πολύ πριν οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν ότι τους προστάτευε από μολυσματικές ασθένειες. Η περίοδος των σαράντα ημερών επιλέχθηκε αρχικά για θρησκευτικούς και όχι για ιατρικούς λόγους. Οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν τον αριθμό σαράντα στο πλαίσιο του εξαγνισμού. Για παράδειγμα οι σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες της πλημμύρας στη Γένεση, τα σαράντα χρόνια των περιπλανώμενων Ισραηλιτών στην άγρια φύση, αλλά και οι σαράντα ημέρες νηστείας της Σαρακοστής.


Η πανούκλα ως «πέμπτη φάλαγγα» των Τούρκων στα Βαλκάνια

Μετά το 1347 η πανώλη στην Ευρώπη ήταν κι ένας από τους λόγους για την μεγάλη επιτυχία των Οθωμανών σουλτάνων στην κατάκτηση των Βαλκανίων. Η ίδια πανώλη είχε προηγουμένως περάσει από την Κίνα στην Ευρώπη με τη βοήθεια των Μογγόλων κατακτητών μέσω της Κριμαίας. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι κάθε επιδημία είναι εχθρός τόσο για τους υπερασπιστές όσο και για τους κατακτητές. Οι λόγοι για την επιτυχία των Οθωμανών ως κατακτητών είναι άλλοι. Την εποχή του Ιουστινιανού, η υπεράσπιση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας προσπαθούσε και κατάφερνε να απορροφήσει μερικούς από τους εισβολείς.

Τον 14ο αιώνα, όμως, η εικόνα ήταν διαφορετική. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (Βυζάντιο) ήταν ήδη χρεοκοπημένη και διαλυμένη κυρίως ως αποτέλεσμα της καταστροφικής Τέταρτης Σταυροφορίας (1204). Όλοι γύρω του ανταγωνίζονταν για να την κληρονομήσουν. Όλοι ονειρεύονταν να χτίσουν τις δικές τους πολυεθνικές αυτοκρατορίες. Στα Βαλκάνια ο πιθανότερος υποψήφιος τότε ήταν η αυτοκρατορία των Σέρβων του Στέφανου Ντουσάν. Η πιο επιτυχημένη όμως ήταν η προσπάθεια των Οθωμανών. Χωρίς διακρίσεις στην πίστη και στην εθνικότητα, αντέγραψαν και αναδημιούργησαν επιδέξια τις επιτυχημένες πολιτικές του βυζαντινού-ρωμαϊκού μοντέλου για την κινητοποίηση ανθρώπων και πόρων στην επέκτασή τους. Μέσα σε έναν αιώνα όλα τα Βαλκάνια είχαν γίνει οθωμανικές κτήσεις.

Η πανδημία της Covid-19 ως επιταχυντής εξελίξεων

Οι ιστορικοί ισχυρίζονται ότι υπήρξαν διάφορες αντιδράσεις στην πανώλη από τον 14ο αιώνα στη Δυτική και Ανατολική Ευρώπη. Όχι χωρίς τη βοήθεια επαναστάσεων, οι επιζώντες αγρότες στη Δύση απαλλάχτηκαν από πολλές υποχρεώσεις του ς απέναντι στους στυγνούς φεουδάρχες και στους καταπιεστές τους. Αρχίζουν πλέον να πληρώνονται για την δουλειά τους, γιατί απλά δεν υπάρχει εργατικό δυναμικό.

Όσο επικίνδυνες και αν είναι οι ιστορικές αναλογίες με την τρέχουσα πανδημία της Covid-19, υπάρχουν μερικές κοινές συνέπειες από τις πανδημίες όλων των εποχών. Τα χρήματα πάντοτε υποτιμούνται, η παραγωγή πέφτει, οι τιμές ανεβαίνουν μέχρι να βρεθεί μια νέα ισορροπία. Κάποιες χώρες και οικονομίες αποδυναμώνονται αξιοσημείωτα, και λίγες καταφέρνουν να ενισχυθούν αναλαμβάνοντας πρωταγωνιστικό ρόλο. Η δημογραφική αναταραχή και οι κατεστραμμένες επιχειρηματικές αλυσίδες αυξάνουν το κόστος της ανθρώπινης εργασίας. Νέες διεκδικήσεις αναζωπυρώνονται για να ανακατέψουν και πάλι την κοινωνικο-πολιτική τράπουλα. Το νεοφιλελεύθερο μοντέλο της καπιταλιστικής Παγκοσμιοποίησης κλονίζεται.

Η πανδημία είναι και πάλι καταλύτης στη «χημική αντίδραση» της σύγχρονης ιστορίας. Νέες μορφές οικονομίας και εργασίας, που βασίζονται λιγότερο στην ανθρώπινη φυσική παρουσία, αποκτούν δυναμική: τηλε-εργασία, τηλε-εκπαίδευση, τηλε-ιατρική. Στο τέλος μπορεί να προκύψει και τηλε-δημοκρατία, την οποία βέβαια θα σπεύσουν να εκμεταλλευτούν οι ελίτ για να εξαλείψουν την άβολη εμπλοκή του λαού στο σχεδιασμό κομβικών θεσμών και δημόσιων χώρων –μια χρυσή ευκαιρία για να συρρικνώσουν τη λαϊκή και δημοκρατική παρέμβαση στα ανομολόγητα σχέδια τους. Ακόμη και με αυτόν τον τρόπο όμως η πανδημία θα γεννήσει έναν νέο, διαφορετικό κόσμο.

Εξερευνήστε τα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια

Πως μπορώ να αποκτήσω το βιβλίο σας

Balkan Gothic;

Το βιβλίο κοστίζει 25 ευρώ μαζί με τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ η Κούριερ (20 ευρώ χωρίς τα ταχυδρομικά έξοδα).

Καλέστε στο 2392.110215 ή στο 6945522050

και δώστε την παραγγελία σας ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS)με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Balkan Gothic”.

Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ● ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ●

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

«Ένα φάντασμα στοιχειώνει το δυτικό πολιτισμό: το φάντασμα των Βαλκανίων»

Μαρία Τοντόροβα, Imagining the Balkans

Σιγκισοάρα, η «Νυρεμβέργη της Τρανσυλβανίας»

Σιγκισοάρα, η «Νυρεμβέργη της Τρανσυλβανίας»

Και το παράξενο σαξονικό νεκροταφείο της

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η Σιγκισοάρα (Sighișoara), μια παλιά σαξονική πόλη της Τρανσυλβανίας, η οποία έφερε επί αιώνες το γερμανικό όνομα Σάσμπουργκ (Schazburg, δηλαδή «Έκτος Πύργος»), αλλά και το ουγγρικό όνομα Σεγεκσβάρ, είναι και η γενέτειρα του Βλάχου ηγεμόνα Βλάντ Γ’ Τέπες, γνωστού και ως μυθιστορηματικού Δράκουλα.

Λίγο πριν τα μεσάνυχτα, όλες οι σκιές, οι πρόσγειοι, και τα φαντάσματα της πόλης, αφήνουν για λίγο τα ομιχλώδη νεκροταφεία τους και τα οικόσιτα τους στοιχειώματα, και περιδιαβαίνουν στα παλιά καντούνια γύρω από τον μεσαιωνικό Πύργο του Ρολογιού, όπου αντηχούν οι μηχανικοί ήχοι της αλλαγής της ώρας, ελπίζοντας πως στον δρόμο τους θα συναντήσουν κάποιον ευφάνταστο κι αλαφροΐσκιωτο για να του πάρουν εντελώς τα μυαλά!

Balkan Gothic: το παλιό σαξονικό νεκροταφείο της Σιγκισοάρα

Το παλιό σαξονικό νεκροταφείο της Σιγκισοάρα, όμορφο και στοιχειωμένο, κείται έξω από μια μεσαιωνική ακρόπολη, και είναι γεμάτο από στριφογυριστά μονοπάτια και τάφους που καλύπτονται από κισσούς. Μοιάζει σαν να βγήκε από γκόθικ ιστορία μυστηρίου. Είναι παλιό, αλλά όχι κατεστραμμένο, ευκολοδιάβατο, με όμορφα γλυπτά του 19ου αιώνα και μονοπατάκια. Αυτό το παλιό σαξονικό νεκροταφείο καταλαμβάνει ολόκληρη τη δυτική πλαγιά του λόφου όπου βρίσκεται η μεσαιωνική ακρόπολη. Η κατασκευή της εκκλησίας, που βρίσκεται πάνω στον λόφο, ξεκίνησε το 1345 και το 1350 κτίστηκε το πρώτο αμυντικό τείχος γύρω από τη Σιγκισοάρα.

Αρχικά, οι νεκροί θάβονταν γύρω από την εκκλησία για να έχουν «μεταθάνατον ηρεμία», οι λειτουργίες και οι ήχοι της καμπάνας να τους καθησυχάζουν ώστε και να μη σηκωθούν από τους τάφους τους. Καθώς όμως αυξανόταν ο πληθυσμός και περνούσαν τα χρόνια, ο χώρος ακριβώς έξω από την πάνω πύλη της οχύρωσης μετατράπηκε στο νεκροταφείο που υπάρχει μέχρι σήμερα. Όταν, λόγω απουσίας επιδρομών, οι πύργοι έπαψαν να επιτελούν αμυντικό έργο, ο Πύργος του Ρομπεμέρ, ο οποίος φυλάει την έξοδο προς το νεκροταφείο, παροπλίστηκε και δόθηκε σε μια φτωχή σαξονική οικογένεια για να χρησιμοποιηθεί ως κατοικία της. Ως αντάλλαγμα, τα μέλη αυτής της οικογένειας έπρεπε να χτυπάνε την καμπάνα στις 7:00 το πρωί, το μεσημέρι, και στις 7:00 το απόγευμα -με γερμανική, δηλαδή, ακρίβεια- και να διατηρούν τα καντούνια καθαρά. Όταν ήρθε η Μεταρρύθμιση (16ος αιώνας), ο σαξονικός πληθυσμός της πόλης, καθώς και μερικοί από τους Ούγγρους, μεταστράφηκαν στον Λουθηρανισμό.

Οι Προτεστάντες του Ζίμπενμπουργκεν

Αυτό το νεκροταφείο αφηγείται εντυπωσιακές ιστορίες για τη θρυλική πίστη, την εργασιακή ηθική και τις οικογενειακές αξίες των Προτεσταντών της Τρανσυλβανίας, η οποία λεγόταν Ζίμπενμπουργκεν, δηλαδή Επταπύργιο στα Γερμανικά. Κάποιες από τις παλαιότερες διατηρημένες προτεσταντικές ταφόπετρες είναι από τις αρχές του 1700 και φέρουν όχι μόνο τα ονόματα, αλλά και τα επαγγέλματα εκείνων που θάφτηκαν εκεί και άνηκαν σε συγκεκριμένες συντεχνίες της πόλης. Σιδεράδες, οικοδόμοι, τσαγκαράδες, ραφτάδες, βυρσοδέψες, χαλκουργοί, ωρολογοποιοί και άλλοι, είχαν τη δική τους περιοχή ταφής, λες και ο θάνατος δεν έπρεπε να διασπάσει την άρρηκτη ενότητα της κάθε συντεχνίας.

Οι Σάξονες του «Έκτου Πύργου» ήταν πολύ περήφανοι για τα επιτεύγματά τους και δεν είναι ασυνήθιστο να διαβάστε τίτλους, όπως «Master Carpenter», που προστέθηκαν δίπλα στα επαγγέλματά τους. Άλλες ταφόπλακες χρησιμοποιήθηκαν για τη σταθεροποίηση των πλαγιών του νεκροταφείου και τώρα είναι δυσανάγνωστες, υπομένουν τη βροχή και τον άνεμο και καλύπτονται από κισσό και βρύα.

Οι τάφοι διηγούνται τις δικές τους ιστορίες

Η λουθηρανική Εκκλησία στον Λόφο φιλοξενεί τις πιο όμορφα διακοσμημένες ταφόπλακες των πιο σημαντικών ανθρώπων της πόλης, όπως δημάρχους, εμπόρους και πλούσιους τεχνίτες, που εντοπίζονται χρονολογικά μεταξύ 1600 και 1700. Πάντως, ένα από τα πιο εντυπωσιακά ταφικά μνημεία ανήκει σε έναν πλούσιο βιομήχανο που γεννήθηκε το 1860. Η επιτύμβια πλάκα του αποκαλύπτει το γεγονός ότι τέσσερα από τα παιδιά του πέθαναν πριν φτάσουν στην ηλικία των πέντε ετών, πιθανώς λόγω επιδημίας! Ήταν μια εποχή που η παιδική θνησιμότητα, λόγω επιδημιών, θέριζε πολλές ζωές και μόνο το ένα στα δύο παιδιά είχε την πιθανότητα να φθάσει ζωντανό ως την ενηλικίωσή του.

Πιο κατηφορικά και βγαίνοντας από τη δευτερεύουσα πύλη, υπάρχει ένα όμορφο, στενό μονοπάτι με δέντρα και θάμνους τριγύρω. Στην αριστερή πλευρά βρίσκεται το καθολικό νεκροταφείο της πόλης, και στη συνέχεια το ορθόδοξο ρουμανικό. Εκεί, ανάμεσα στους θάμνους, βρίσκεται και το μνημείο των Γερμανών στρατιωτών, που πολέμησαν και πέθαναν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο μέτωπο της Τρανσυλβανίας. Πρόκειται για μια μικρή ομάδα πανομοιότυπων σταυρών με έναν ψηλό «γερμανικό αετό».

Η «Νυρεμβέργη της Τρανσυλβανίας»

Γνωστή και ως «Νυρεμβέργη της Τρανσυλβανίας», η Σιγκισοάρα, με τα γοτθικού ρυθμού σπίτια της, τους πύργους που ανήκαν σε διάφορες συντεχνίες, τις μεσαιωνικές της εκκλησίες, και το σαξονικό της νεκροταφείο, αναδίδει μυστήριο, μια εραλδική χάρη, και μια μεταφυσική ατμόσφαιρα, σαν να πρόκειται για μια μυστική πύλη που οδηγεί σε αλλοκοσμικά πεδία. Εδώ αισθάνεσαι τη ζωοποιό ενέργεια της αρχιτεκτονικής που αντιστέκεται στη φθορά του χρόνου. Οι κορυφές των μεσαιωνικών πύργων της Σιγκισοάρα διαγράφονται ασάλευτες, άφοβες στην αρένα της κονταρομαχίας με το άγνωστο πεπρωμένο τους. Οι πύλες, τα δρομάκια, τα παλαιά σπίτια, καθώς και κάθε πέτρα αυτής της μεσαιωνικής σαξονικής πόλης, αναδίδουν μυστήριο. Οι πύλες της σα να ανοίγονται σε έναν άλλο, μυστηριακό κόσμο, που δύσκολα σε αφήνει ασυγκίνητο. (Βλέπε το νεοεκδοθέν βιβλίο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια, Γ. Στάμκος)

Αισθάνεσαι πως αυτή η πόλη είναι στοιχειωμένη. Όχι μόνο από τα φαντάσματα των Σαξόνων οικιστών της, αλλά και του μακάβριου Βλαντ Τέπες, γνωστού και ως Δράκουλα. Άλλωστε, ο τρομερός ηγέτης της Βλαχίας γεννήθηκε το 1431 εδώ, στη Σιγκισοάρα, σ’ ένα πέτρινο τριώροφο σπίτι που σήμερα είναι μουσείο. Καθόλου παράξενο λοιπόν που ο μύθος του Δράκουλα αποτελεί σήμερα και το τουριστικό σύμβολο της πόλης…

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια.

Περισσότερα στο νέο βιβλίο: https://zenithmag.wordpress.com/balkangothic/

BALKAN GOTHIC, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια

Πως μπορώ να αποκτήσω το βιβλίο σας

Balkan Gothic;

Το βιβλίο κοστίζει 25 ευρώ μαζί με τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ η Κούριερ (20 ευρώ χωρίς τα ταχυδρομικά έξοδα).

Καλέστε στο 2392.110215 ή στο 6945522050

και δώστε την παραγγελία σας ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS)με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Balkan Gothic”.

Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ● ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ●

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

«Ένα φάντασμα στοιχειώνει το δυτικό πολιτισμό: το φάντασμα των Βαλκανίων»

Μαρία Τοντόροβα, Imagining the Balkans