Category Archives: ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ, ΑΝΤΙΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ -NATIONALISM, ΑΝΤΙΝΑΤΙΟΝΑLISM

  ΜΙΚΡΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΟΜΜΕΝΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΜΙΚΡΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΟΜΜΕΝΗ ΓΛΩΣΣΑ

 Γράφει ο Θανάσης Τριαρίδης

Σε ένα από τα ωραιότερα ποιήματά του ο Μάρκος Μέσκος (στο υπ’ αριθμ. ΙΙ από τον Ίσκιο της Γης του 1986) ξεκινάει με μια προμετωπίδα από εκείνες που συχνά (:ή έστω: κάποτε) είναι πιο κρίσιμες από αλάθητα μανιφέστα και αναγγελίες θριάμβων. Την αντιγράφω: «Ξανά δεν θα ανταμώσουμε πάρεξ στη στάχτη· / μακεδονίτικα πουλιά λαλούν μακεδονίτικα!».

Δεν θα σας μιλήσω στα στενά όρια μιας επιφυλλίδας για τον ποιητικό λόγο του Μέσκου (ωστόσο μπαίνω στον πειρασμό να σημειώσω πως σε πείσμα των λογής φιλολογικών ιερατείων, ο Μέσκος, για τη δική μου οπτική, είναι πράγματι ένας από τους πιο σημαντικούς μεταπολεμικούς ποιητές της γλώσσας μας, θρησκευόμενος όχι με τρομερούς Παντοκράτορες αλλά αποκλειστικά με ίσκιους της γης, με σώματα και δέντρα, με μυρουδιές κι ανέμους, ματωμένα χώματα και αχαλίνωτα νερά). Θα σας μιλήσω για κάποιους συμπολίτες μας (μεταφορικά: για κάποια πουλιά στο δάσος του κόσμου), στους οποίους, εδώ και κάμποσες δεκαετίες, απαγορεύτηκε να μιλήσουν τη γλώσσα της μάνας τους, να τραγουδήσουν τα νανουρίσματα και τα μοιρολόγια ετούτης της γλώσσας, να δηλώσουν μεγαλόφωνα την ταυτότητα τους – να αυτοπροσδιοριστούν. Είναι οι Μακεδόνες: οι πολίτες της χώρας μας που ονομάστηκαν από τον κυρίαρχο εθνοφασισμό «νεζνάμηδες», (δηλαδή οι άνθρωποι που απαντούν «νε ζναμ» – που σημαίνει δεν ξέρω), πληρώνοντας τα λύτρα του ολέθριου μύθου περί «ομοιογενούς έθνους-κράτους». Είναι οι άνθρωποι που στο πρόσωπό τους βλέπουμε (ή πιο σωστά: πρέπει να αναζητήσουμε) τον καθρέφτη της θεσμικής βίας μας, την κτηνωδία του εθνικισμού μας.

Γνώρισα στη ζωή μου κάμποσους τέτοιους ανθρώπους, πολίτες της Ελλάδας, που μιλούν τη μακεδονική γλώσσα –ανθρώπους που υποχρεώθηκαν να αυτοακρωτηριαστούν για να επιβιώσουν, να αποκρύψουν τη γλώσσα της μάνας τους πληρώνοντας τα ακατανόητα λύτρα του εθνοφασισμού που έγινε στην Ελλάδα κυρίαρχη ιδεολογία. Κι όση προπαγάνδα κι αν μας γεμίζει η εκπαίδευση του τρόμου μας, η θρησκεία της απάνθρωπης αυτοκατάφασης, τα μαζικά μέσα της ιδεολογικοποιημένης φενάκης και η πολιτική δημαγωγία, δύσκολα μπορεί να κρυφτεί η μουγγή αλήθεια: ο κυρίαρχος ελληνικός εθνικισμός έθεσε έναν πληθυσμό και μια γλώσσα υπό διωγμόν – μια γλώσσα με την οποία ερωτεύονταν, αγαπιούνταν και ονειρεύονταν χιλιάδες άνθρωποι. Για δεκαετίες κανείς δεν μπορούσε να αντιδράσει – και όταν κάποιοι λιγοστοί που όρθωσαν το ανάστημά τους στις αρχές της δεκαετίας του 1980 (ήταν οι ίδιοι που αργότερα συγκρότησαν την πολιτική κίνηση του Ουρανίου Τόξου) χαρακτηρίστηκαν μονομιάς από τους λογής εθνοφασίστες ως «προδότες» και «πράκτορες» -απέκτησαν δηλαδή έναν τίτλο τιμής…

Να μιλάμε καθαρά: Κάποιοι από τους αναγνώστες ετούτης της στήλης πιστεύουν πως υπάρχουν έθνη και αυτοπροσδιορίζονται ως εθνικά Έλληνες. Λογαριάζω τα έθνη ως φονική κατασκευή βίας και θανάτου (όπως άλλωστε και τις θρησκείες), μα θα κατέβαινα ευχαρίστως στον δρόμο για να υπερασπιστώ το δικαίωμα ετούτων των αναγνωστών να αυτοπροσδιορίζονται ως εθνικά Έλληνες -ακριβώς γιατί ο αυτοπροσδιορισμός της ταυτότητάς τους είναι σημαντικότερος από την άποψή μου. Παρόμοια υπάρχουν πολίτες της χώρας μας (λίγοι ή πολλοί, αυτό είναι αδιάφορο) που αυτοπροσδιορίζονται ως εθνικά Μακεδόνες ή εθνικά Τούρκοι: αν πιστεύουμε, έστω και ελάχιστα, στα ανθρώπινα δικαιώματα οφείλουμε να κατεβούμε με την ίδια ζέση στον δρόμο και να διεκδικήσουμε το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού τους, το δικαίωμα τους να είναι εθνικά Τούρκοι ή εθνικά Μακεδόνες ή ό,τι άλλο επιθυμούν. Κάθε περιστολή ετούτου του δικαιώματος (όπως ο άθλιος ισχύων νόμος του 1982 που, κόντρα σε κάθε αρχή δικαίου, στους «μη εθνικά Έλληνες» πολιτικούς πρόσφυγες να γυρίσουν στην Ελλάδα και να διεκδικήσουν τις περιουσίες τους) είναι μια προσχώρηση στον φασισμό – μια προσχώρηση στην τελετουργία της βίας και του φόβου.

Κι αν τα έθνη είναι φονικές κατασκευές οι ανθρώπινες γλώσσες είναι το όργανο του ανθρώπινου λόγου, αυτό που μας επιτρέπει να εκφράζομαστε και εν τέλει να ζούμε. Όποιος, στο όνομα του εθνοφασισμού του ή της πολιτικής του, ακρωτηριάζει μια γλώσσα ή εμποδίζει την ελεύθερη ομιλία της διαπράττει ένα έγκλημα κατά ολόκληρης της ανθρωπότητας – παρόμοια με αυτόν που ξεραίνει έναν ποταμό ή νεκρώνει μια λίμνη. Και αυτό το έγκλημα το έκαναν όλα τα εθνικά κράτη τα τελευταία διακόσια χρόνια σε βάρος των «μειονοτικών» γλωσσών (κι ας μην υπάρχει «λάθος» γλώσσα όπως δεν υπάρχει «λανθασμένη θάλασσα»). Η εθνικιστική Ελλάδα δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση: το ελληνικό κράτος από το 1913 και μετά και για ολόκληρο τον 20ο αιώνα κυνήγησε, ενοχοποίησε, απαγόρευσε, κατέστειλε και ταπείνωσε όσους μιλούσαν τα μακεδονικά, όσους ένιωθαν πως έχουν μια άλλη ταυτότητα από αυτήν που επέβαλε η κυρίαρχη πλειοψηφία. Οι αδιάκοπες απειλές, τα μουρουνόλαδα, οι αποκλεισμοί, το ξύλο, οι εκτοπίσεις, οι φυλακίσεις, η χρήση του φόβου ως μεθόδου πειθαναγκασμού συνιστούν τον ορισμό της θεσμικής εθνικιστικής βίας πάνω στην ανθρώπινη έκφραση (δηλαδή: πάνω στο ανθρώπινο σώμα). Και τούτη η αθλιότητα συνεχίζεται μέσα στις μέρες μας, ως κηλίδα ντροπής αυτού που με ευκολία περισσή ονομάζουμε «στέρεη δημοκρατία»· γιατί δημοκρατία δίχως αυτοπροσδιορισμό δεν υπάρχει – με την ίδιο τρόπο που δεν υπάρχουν άνθρωποι δίχως όνομα ή άνθρωποι δίχως γλώσσα.

Ξεκίνησα την μικρή μου σημείωση με ένα στίχο του Μάρκου Μέσκου – εξάλλου Κομμένη Γλώσσα ονομάζεται η πρώτη συλλογή των διηγημάτων του που κυκλοφόρησε το 1979. Πριν από δεκαπέντε χρόνια ένας φίλος μου πρωτομίλησε για τούτη την κομμένη μακεδονική γλώσσα – κι από τότε μαζεύω σκόρπιες λέξεις προσπαθώντας να βυθομετρήσω τις ενοχές μου. Η τελευταία μου ανακάλυψη είναι η ζέλμπα (που προφέρεται με παχύ z): στα μακεδονικά σημαίνει την έντονη λαχτάρα, την πεθυμιά. Δεν είναι εύκολο να προσπεράσεις μια τέτοια λέξη. Και τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές προσπαθώντας να περιγράψω μια ακόμη κτηνωδία του ελληνικού εθνοφασισμού, σκέφτομαι πως είναι καθήκον (ναι, ανθρώπινο καθήκον) όλων μας να πάψει η μακεδονική γλώσσα να είναι μια «κομμένη γλώσσα» και να διδαχτεί επιτέλους (μαζί με τα τραγούδια της και τα λογοτεχνήματά της) στα σχολεία των περιοχών όπου μιλιέται. Για να μπορούν όσοι μιλούν μακεδονίτικα να τα λαλούν και να τα γράφουν ελεύθερα – δίχως τις απειλές, τα σκαμπίλια, τα μουρουνόλαδα και τα κυνηγητά, δίχως την θεσμική βία και τον σπαρμένο φόβο του κυρίαρχου εθνοφασισμού μας. Αξίζει να γυρέψουμε ετούτη τη ζέλμπα.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το Ιστορικό ενός Κομμένου Κειμένου

 Το κείμενο «Μικρή σημείωση για μια κομμένη γλώσσα» στάλθηκε ηλεκτρονικά στην εφημερίδα Μακεδονία της Κυριακής στις 09.08.2005 προκειμένου να δημοσιευτεί στο κυριακάτικο φύλλο της 14ης Αυγούστου 2005. Στις 11.08.2005 μου ανακοινώθηκε από την «Μακεδονία» πως η εφημερίδα δεν μπορούσε να δημοσιεύσει το συγκεκριμένο άρθρο για λόγους αρχής και μου ζητήθηκε ένα άλλο. Φυσικά αρνήθηκα – και ανακοίνωσα με την σειρά μου πως η 18μηνη συνεργασία μου με την εφημερίδα Μακεδονία τέλειωνε αυτόματα. Το κομμένο κείμενο, με ένα εκτενές επίμετρο όπου καταγράφεται αναλυτικά το ιστορικό της αποχώρησής μου από την Μακεδονία αλλά και οι λόγοι της αποχώρησής μου δημοσιεύτηκε stiw 14-8-2005 στην ιστοσελίδα μου (www.triaridis.gr) και πιο συγκεκριμένα στην ηλεκτρονική διεύθυνση http://www.triaridis.gr/keimena/keimD046.htm .

Φυσικά δέχτηκα τις αναμενόμενες ύβρεις και απειλές (γνωστές από την επί 65 Κυριακές συνεργασία μου με την Μακεδονία («Τώρα που τέλειωσες από την εφημερίδα θα λογαριαστούμε», «είσαι τελειωμένος», «στους προδότες αξίζει κρέμασμα» κλπ). Η πιο εντυπωσιακή από αυτές τις απειλές ήταν ένα mail που μου ήρθε καμιά 80αριά φορές μέσα σε δύο μέρες από διαφορετικούς αποστολείς (ή από τον ίδιο που άλλαζε ηλεκτρονική διεύθυνση): «όποιος μιλάει για κομμένες γλώσσες, του κόβεται η γλώσσα» έγραφε με μεγάλα γοτθικά γράμματα ενώ από κάτω υπήρχαν παρατεταγμένες κρεμάλες…

Υπήρξαν, βέβαια, και αρκετοί που θέλησαν να με υποστηρίξουν δημόσια εκδίδοντας ανακοινώσεις – είτε γιατί αυτός είναι ο ρόλος τους, είτε γιατί γνωρίζουν από πρώτο χέρι τι θα πει να βρίσκεσαι μονάχος στη «σέντρα» του εθνοφασισμού. Ήταν η Διεθνής Ένωση για την Ελευθερία της Έκφρασης (InternationalFreedomofExpressionExchangeIFEX), το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι, η Ελληνική Επιτροπή του Ευρωπαϊκού Γραφείου για τις Ολιγότερο Χρησιμοποιουμένων Γλωσσών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι Δημοσιογράφοι χωρίς Σύνορα (ReportersSansFrontieres), καθώς και δεκάδες ακτιβιστές, συγγραφείς, δημοσιογράφοι και blogers από τις ηλεκτρονικές σελίδες τους. Τους ευχαριστώ όλους – όχι για την συμφωνία της άποψης μα για το νεύμα της υποστήριξης. Επίσης ευχαριστώ και τους (πολύ περισσότερους από όσους περίμενα) αναγνώστες που μάθαν την μακεδονική γλώσσα από την μάνα τους και από όλο τον κόσμο μου έστειλαν συγκινητικά mail σπάζοντας τη μονοτονία των ύβρεων. Κι αυτή είναι η δύναμη του Ίντερνετ: το κομμένο κείμενο διαβάστηκε, συζητήθηκε, σχολιάστηκε, μεταφράστηκε στα αγγλικά, και αναπαράχθηκε στον υπερθετικό βαθμό (πολύ πιο πέρα από τη δική μου εμβέλεια), φτάνοντας σε τουλάχιστον 30 φορές περισσότερους αναγνώστες από τους αναγνώστες της Μακεδονίας. Αναμφίβολα είναι παρήγορο: στον καιρό του Ίντερνετ δεν υπάρχουν (εν τέλει) κομμένα κείμενα…

Όλες αυτές τις αντιδράσεις, καθώς και τον προβληματισμό μου για την σιωπή των φορέων της Θεσσαλονίκης (της πόλης μου) τις κατέγραψα αναλυτικά στο κείμενο «Μια επιστολή για μια κομμένη γλώσσα», που δημοσιεύτηκε επίσης στην ιστοσελίδα μου στις 25.08.2005 (http://www.triaridis.gr/keimena/keimD047.htm). Σε αυτό το κείμενο δημοσίευσα, μετά την άδεια του βέβαια, και την επιστολή που έστειλε στην Μακεδονία ο Κοσμήτορας της Παιδαγωγικής Σχολής του Α.Π.Θ. Γιώργος Τσιάκαλος: ήταν ο μοναδικός συμπολίτης μου που θέλησε να με στηρίξει άμεσα και δημόσια. Η επιστολή του πολύ σύντομα αναπαράχθηκε και από το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι και από άλλους φορείς: το ότι ο Κοσμήτορας της Παιδαγωγικής Σχολής του Α.Π.Θ. στηρίζει δημόσια ένα κείμενο για μια κομμένη γλώσσα ήταν κάτι περισσότερο από προσωπική υποστήριξη – ήταν πολιτική πράξη…

Ο ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΡΙΑΡΙΔΗΣ έχει εκδώσει 10 πεζογραφικά βιβλία και έχει δημοσιεύσει περισσότερα από 100 άρθρα και δοκίμια τα οποία βρίσκονται συγκεντρωμένα στην ιστοσελίδα του (www.triaridis.gr).

 

ΓΛΩΣΣΟΚΤΟΝΙΑ: ΓΛΩΣΣΕΣ ΠΟΥ ΕΞΑΦΑΝΙΖΟΝΤΑΙ

ΓΛΩΣΣΟΚΤΟΝΙΑ

ΓΛΩΣΣΕΣ ΠΟΥ ΕΞΑΦΑΝΙΖΟΝΤΑΙ

Γράφει η Σάση Χότζογλου

Από την αρχαιότητα υπήρξαν και συνεχίζουν να υπάρχουν έως σήμερα, σε όλα τα έθνη της γης, διαφορετικές γλώσσες, κουλτούρες και πολιτισμοί.  Και αντίθετα απ’ ό,τι διδαχθήκαμε, η πολυγλωσσία των ανθρώπων δεν είναι καθόλου μια κατάρα, ούτε καν ένας φραγμός στην μεταξύ μας επικοινωνία.

Στην Παγκόσμια Διακήρυξη για τα γλωσσικά Δικαιώματα του Ανθρώπου, του Ο.Η.Ε. αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι:«Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να θεωρείται μέλος μιας γλωσσικής κοινότητας και να χρησιμοποιεί τη γλώσσα του, τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια ζωή. Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να συναναστρέφεται και να επικοινωνεί με άλλα μέλη της γλωσσικής του κοινότητας, διατηρώντας και εξελίσσοντας τον πολιτισμό του». Επίσης, στην Διακήρυξη γίνεται λόγος για τη διατήρηση της γλωσσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του κάθε λαού λέγοντας πως: «..Όλες οι γλωσσικές κοινότητες έχουν το δικαίωμα να διατηρούν την υλική πλευρά της πολιτιστικής τους κληρονομιάς, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από συλλογές εγγράφων, μέσα από έργα Τέχνης και αρχιτεκτονικής ή ιστορικά μνημεία και επιγραφές που ακόμη σώζονται στη γλώσσα τους».

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, και ενώ το διεθνές εμπόριο, οι τηλεπικοινωνίες, η τηλεόραση , και το Διαδύκτιο έχουν μετατρέψει την Γη σ’ ένα μικρό πλανητικό χωριό, οι περισσότερες από τις μισές ομιλούμενες γλώσσες του κόσμου κινδυνεύουν να εξαφανιστούν από προσώπου γης. Οι αρνητικές προοπτικές που υπάρχουν για τις μισές τουλάχιστον από τις σημερινές «ζωντανές» γλώσσες του πλανήτη, είναι δεδομένες. Τα τελευταία, όμως, χρόνια πολλοί φορείς, πανεπιστήμια, διεθνή ερευνητικά κέντρα, μη κυβερνητικές οργανώσεις και οι ίδιες οι τοπικές κοινωνίες έχουν αρχίσει δράσεις προς την κατεύθυνση της διατήρησης κάποιων απ τις απειλούμενες γλώσσες. Εκατοντάδες ερευνητικά προγράμματα καταγραφής γλωσσών -πολλές από τις οποίες υφίστανται μόνο σε προφορική μορφή, και άρα θα έσβηναν με τον θάνατο των τελευταίων ομιλητών τους- βρίσκονται σε εξέλιξη, με την συμμετοχή γλωσσολόγων ανθρωπολόγων και άλλων επιστημόνων.

Εκδόσεις εφημερίδων και βιβλίων, ραδιοφωνικά και τηλεοπτικά προγράμματα και μαθήματα για τα νεότερα μέλη των τοπικών κοινωνιών έχουν αρχίσει, άλλοτε σε πιλοτικό και άλλοτε σε ένα ήδη ενταγμένο στην κοινωνία επίπεδο. Πρόκειται για ένα δύσκολο αγώνα με αντίπαλο τον χρόνο, μα και όλες τις δυσμενείς αιτίες που υπάρχουν σήμερα όπως: μετανάστευση, αστυφιλία, πολεμικές συρράξεις και απροθυμία-φόβο πολλών κυβερνήσεων στο να υιοθετήσουν μέτρα για μια πολυγλωσσικότερη κοινωνία.

 ΑΙΤΙΕΣ ΕΞΑΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΩΝ

Μια βασική αιτία  που συντελεί ουσιαστικά στην μείωση της γλωσσικής ποικιλομορφίας είναι η μαζική μετανάστευση προς τις μεγάλες πόλεις-βιομηχανικά κέντρα, είτε για λόγους εύρεσης καλύτερης εργασίας είτε λόγω φυσικών καταστροφών ή πολεμικών συρράξεων. Όπως επισημαίνουν οι κοινωνιολόγοι, πρκειμένου οι νεοπρόσφυγες των πόλεων να ενσωματωθούν και να διεκδικήσουν καλύτερους όρους επιβίωσης στο νέο περιβάλλον, αναγκάζονται να μάθουν την κυρίαρχη γλώσσα, όπως και τα ήθη, έθιμα και τις συνήθειες, με αποτέλεσμα να αποξενώνονται έτσι οι ίδιοι αλλά και τα παιδιά τους από την μητρική τους γλώσσα και κουλτούρα. Για  τους μετανάστες και τους πρόσφυγες, η Διακήρυξη του Ο.Η.Ε. υπογραμμίζει ότι «πρέπει να προσαρμόζονται, αλλά όχι υποχρεωτικά να αφομοιώνονται από τους πολιτισμούς των χωρών που τους φιλοξενούν».

Κρατώντας «ζωντανή» την γλώσσα μας έχουμε μια πιο ποιοτική κοινωνία με έξυπνους και χαμογελαστούς πολίτες, μιας και  γλωσσολόγοι και ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι περισσότερο ευφυής και με λιγότερο άγχος, είναι αυτός που εκφράζεται στη μητρική του γλώσσα.

Μια άλλη επιβαρυντική παράμετρος ως προς την μείωση των γλωσσών έχει να κάνει με την περιβαλλοντική υποβάθμιση των παρθένων τοπικών κοινωνιών και σύμφωνα με τον υπεύθυνο του προγράμματος βιοποικιλότητας των Ηνωμένων Εθνών, Bai-Mass Taal: «οι εκχερσώσεις, η καταστροφή των δασών και των υπολοίπων φυσικών οικοσυστημάτων εξωθούν τους πληθυσμούς αυτούς στις μεγάλες πόλεις, με καταστροφικές επιπτώσεις στην διατήρηση των γλωσσών τους».

  Η ΓΙΑΓΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΟΥ ΚΑΙ Η ΜΗΤΡΙΚΗ  ΓΛΩΣΣΑ

Στο χωριό Ampa Hermosa του Περού, η Natalia Sangama καθισμένη στην ξύλινη καλύβα της, στην ζούγκλα του Αμαζονίου,  καθώς κρατά ευτυχισμένη τα δυο μικρά εγγόνια της, ξεχνιέται και αρχίζει να μιλά στην μητρική της γλώσσα, στην Chamicuro. Κανείς όμως δεν μπορεί να την καταλάβει. Έτσι, η γηραιά κυρία με τα μακριά άσπρα μαλλιά αναγκάζεται να μιλήσει και πάλι στα Ισπανικά, την τωρινή γλώσσα των παιδιών και των εγγονών της. «Όταν κοιμάμαι, ονειρεύομαι στην γλώσσα μου, την Chamicuro. Δεν μπορώ, όμως, να διηγηθώ τα όνειρά μου σε κανέναν», λεει η ίδια με παράπονο, αφού είναι ο τελευταίος άνθρωπος της φυλής που μια την γλώσσα αυτή. «Μερικά πράγματα, μερικές σκέψεις δεν μπορούν να ειπωθούν στα Ισπανικά και μελαγχολώ όταν σκέφτομαι ότι δεν μπορώ να μιλήσω με κανέναν την μητρική μου γλώσσα,» καταλήγει.η κ. Sangama.  

«Ο άνθρωπος μιλάει επειδή ακούει», λένε οι επιστημονικές μελέτες, και τις πρώτες λέξεις, στη μητρική μας γλώσσα, τις σχηματίζουμε στην ηλικία του ενός περίπου έτους. Όταν φτάνουμε τους 18 μήνες, το ενεργό μας λεξιλόγιο περιλαμβάνει γύρω στις 50 λέξεις, ενώ στην ηλικία των πέντε χρόνων ο αριθμός αυτός έχει αυξηθεί, ώστε να φτάνει τις αρκετές χιλιάδες. Κάθε γλώσσα, λοιπόν, είναι μια πολύπλοκη ενότητα από ήχους και σύμβολα, που σε συνδυασμό με γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες, συνθέτουν ένα εργαλείο κατάλληλο να εκφράσει προφορικά και γραπτά τις ανάγκες κάθε ομάδας ή κοινωνίας που το χρησιμοποιεί.

Με τον προφορικό λόγο προβάλλουμε την σκέψη μας, μοιραζόμαστε κοινές εμπειρίες και γνώσεις. Επικοινωνούμε! Με άλλα λόγια προχωράμε μέσα στον χώρο και τον χρόνο, γιατί με αρθρώσεις κινούμαστε μα και λόγο αρθρώνουμε! Ως γραπτός λόγος  η γλώσσα, πέραν της επικοινωνίας, γίνεται παρακαταθήκη και μέσον μελέτης και έρευνας για τους επερχόμενους.

Η Μητρική γλώσσα λέγεται αλλιώς και «πρωτεύουσα» γλώσσα του ανθρώπου. Είναι η γλώσσα που πρωτακούσαμε και πρωτομιλήσαμε. Διαθέτει ένα μεγάλο εύρος βασικών λειτουργιών  που την καθιστούν απαραίτητη. Είναι η γλώσσα με την οποία ταυτιζόμαστε και αποτελεί την βασική και αναγκαία προϋπόθεση της συνολικής ψυχικής μας ανάπτυξης και κοινωνικοποίησής μας, καθώς επίσης είναι και το βασικό όργανο της συναισθηματικής μα και της διανοητικής μας εξέλιξης.

Το να αρνείται κάποιος να μιλήσει στην μητρική του γλώσσα, είναι το ίδιο με το να μην αποδέχεται την ύπαρξη του, την διαφορετικότητα του, την πολιτιστική του κληρονομιά, και την ταυτότητά του. Σύμφωνα με τα τελευταία συμπεράσματα της γλωσσολογίας, όλες οι γλώσσες, ως μέσα έκφρασης για εκείνους που τις μιλούν, θεωρούνται ότι είναι ίσης αξίας και  δεν παρουσιάζουν διαφορές ως προς τον βαθμό δυσκολίας εκμάθησης. Πράγμα που έχει επιβεβαιωθεί από μακροχρόνιες έρευνες και παρατηρήσεις, π.χ. σε παιδιά που μεγαλώνουν με διαφορετικές μητρικές γλώσσες.

    ΘΑΝΑΤΟΣ ΜΙΑΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΗΜΑΙΝΕΙ  ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ ΕΝΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

 Οι γλωσσολόγοι υπολογίζουν πως μια γλώσσα «πεθαίνει», κάπου στον κόσμο, κάθε δυο εβδομάδες!!  Ο θάνατος μιας μακρινής ακαταλαβίστικης στους πολλούς γλώσσας, δεν σημαίνει απλά μια λιγότερη γλώσσα στον μακρύ παγκόσμιο κατάλογο γλωσσών. Όπως πιστεύει ο καθηγητής γλωσσολογίας και ειδικός ερευνητής των υπό εξαφάνιση γλωσσών στο Πανεπιστήμιο της Αλάσκας, των Η.Π.Α. Michael Krauss: «Κάθε γλώσσα έχει την δική της αξία στο ανθρώπινο στερέωμα, διότι περιέχει μοναδικές λέξεις-έννοιες που δεν συναντιούνται σε άλλες γλώσσες. Η επίδρασή της είναι ανάλογη με την εξαφάνιση κάποιων φυτών ή ζώων από τον πλανήτη και ο «θάνατός» της σημαίνει την εξαφάνιση ενός ολόκληρου πολιτισμού και μιας ακόμη κουλτούρας.» Δίνει, επίσης, μεγάλη έμφαση στην καταπληκτική ζωντάνια που παρουσιάζουν οι γλώσσες και στις συνεχείς αλλαγές που αυτές υφίστανται, καθώς οι άνθρωποι επηρεάζουν ο ένας τον άλλον όταν μιλούν και γράφουν.

Δυστυχώς, δεν είναι μόνο η γλώσσα της Chamicuro που προαναφέρθηκε, η οποία μετά τον θάνατό της θα σβηστεί από τον παγκόσμιο χάρτη γλωσσών. Σύμφωνα με τον παγκόσμιο χάρτη που κατάρτισε η UNESCO, από τις 6.528 «ζωντανές» γλώσσες που μιλιούνται σήμερα παγκοσμίως-Ασία 31%(2.034), Αφρική 31%(1.995) Ειρηνικός 21%(1.321), Αμερική 15%(949)και Ευρώπη 3%(209)- υπολογίζεται ότι θα εκλείψουν οριστικά περισσότερες από τις μισές στα επόμενα 100 χρόνια.

Και η κατάσταση ανά ήπειρο διαμορφώνεται ως εξής: Στην Ασία οι πιο απειλούμενες γλώσσες εντοπίζονται στην Κίνα, στο Νεπάλ και την Μαλαισία. Στην Αφρική η πολυγλωσσία είναι μάλλον κανόνας παρά εξαίρεση. Πολλοί Αφρικανοί μιλούν μέχρι και 5-6 τοπικές διαλέκτους εκτός της μητρικής τους γλώσσας. Παρ’ όλα αυτά, μερικές τοπικές διάλεκτοι κινδυνεύουν από την κυρίαρχη γλώσσα κάθε χώρας. Στον Ειρηνικό, πολλές γλώσσες στα νησιά Παπούα Νέα Γουϊνέα απειλούνται εξαιτίας της αυξανόμενης δημοτικότητας δυο μόνο διαλέκτων. Στην δε  Αυστραλία, όπου πολλές γλώσσες-διάλεκτοι έχουν χαθεί, λίγες από τις εναπομείνασες 250 διαλέκτους των Αβοριγίνων έχουν κάποιο μέλλον. Στην Αμερική και δει στην Β. Αμερική και στην Αρκτική, πολλές γλώσσες απειλούνται. Η κατάσταση των ιθαγενών γλωσσών στις Η.Π.Α. και στον Καναδά είναι από τις χειρότερες στον κόσμο και στην Κεντρική και Νότια Αμερική πολλές γλώσσες είναι «ετοιμοθάνατες».

Αν βρεθούμε, τώρα, στα δικά μας «χωρικά ύδατα», στην Ευρώπη βρίσκονται σε κίνδυνο οι Κέλτικες γλώσσες της Βρετανίας, Ιρλανδίας, της περιοχής της Βρετάνης στην Γαλλία, αρκετές Λαπωνικές γλώσσες στην Σκανδιναβία, διάφορες Ρουμάνι(τσιγγάνικες) και πολλές τοπικές διάλεκτοι στην τέως Ε.Σ.Σ.Δ.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση, είχε ανακηρύξει το 2001 «Έτος για τις ευρωπαϊκές γλώσσες» σε όλη τη «Γηραιά ήπειρο». Και αντιπρόσωποι από όλες τις ευρωπαϊκές χώρες κατέληξαν στο συμπέρασμα, όπως γράφτηκε σε σχετική ανακοίνωση, πως:«Πρέπει να υπάρξει κοινή δράση όλων των χωρών για την προστασία, τη διατήρηση και τη διάδοση της πλούσιας κληρονομιάς γλωσσικής ποικιλομορφίας που υπάρχει στην Ευρώπη». Παράλληλα, τονίστηκε ότι πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες ώστε να αφυπνιστεί η συνείδηση του πολίτη για την ποικιλομορφία των ευρωπαϊκών γλωσσών, εφ’ όσον ο Ευρωπαίος σήμερα, ούτως ή άλλως, ζει μέσα σε ένα πολύγλωσσο περιβάλλον και στην καθημερινή του ζωή έρχεται σε άμεση επαφή με πολλές διαφορετικές γλώσσες, έξω στο δρόμο, στο λεωφορείο, στο τρένο, μέσω των προϊόντων στο σούπερ μάρκετ ή μέσα από την τηλεόραση και τα άλλα ΜΜΕ.

Υπογραμμίστηκε, επίσης, ο ρόλος που μπορεί να παίξουν τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας, ιδίως το Διαδίκτυο, εξυπηρετώντας αυτούς τους σκοπούς και δίνοντας στις γλώσσες καινούργιες δυνατότητες να αναπτυχθούν, να διαδοθούν και να αναζωογονηθούν.

             Η ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΑΝΕΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ

Η ομιλία αποτελεί την ειδοποιό μας διαφορά από τις άλλες μορφές της Δημιουργίας και αποτελεί, πλέον, για τον άνθρωπο, μια έμφυτη και χαρακτηριστική ικανότητα την οποία μπορεί αυτός να καλλιεργήσει, κατακτώντάς την περισσότερο ή λιγότερο και με ανάλογη ευκολία, όπως το να μαθαίνει να τρωει, να περπατάει, να ντύνεται κλπ. Η γλώσσα, όργανο της ομιλίας, στην διάθεση του λόγου, «αναβλύζει» από τον εγκέφαλο και κάνει αυτή  την ειδοποιό διαφορά από τα άλλα μέρη της Δημιουργίας. Αρχικά, υπήρχε μια γλώσσα η ονομαζόμενη Πρωτογλώσσα  η οποία μιλιόταν πριν από 150 χιλιάδες χρόνια στη Μικρά Ασία, και αυτό επιβεβαιώνεται από τις μελέτες της γλωσσολογίας και  τις πλέον πρωτοποριακές εξελίξεις της γενετικής.

Από τότε μέχρι τα σήμερα διαμορφώθηκαν χιλιάδες άλλες γλώσσες, μα στο πέρασμα των αιώνων συνεχίζουν να υπάρχουν κοινές παγκόσμιες ρίζες, παρ’ ότι κάθε γλώσσα είναι προϊόν της ιδιαίτερης ιστορίας της, αλλά και της παράδοσή της. Χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι ότι η μορφή κάθε γλώσσας αποτελούσε και συνεχίζει ως και τα σήμερα να είναι η συνέχεια και η εξέλιξη της προηγούμενης. Κάθε γλώσσα, λοιπόν, έχει τη δική της ομορφιά και το δικό της ξεχωριστό τρόπο να αντιλαμβάνεται τον κόσμο.

Οι λέξεις με τις αποχρώσεις τους και την τονικότητά τους είναι τα σημαντικότερα κλειδιά για την συνεκτικότητα του μορφοποιημένου κόσμου μας. Είναι οι γέφυρες που ενώνουν το σκεπτόμενο άτομο με το αντικείμενο της σκέψης. Είναι τα σώματα των σκέψεων. Τα δε γράμματα που φτιάξανε τα αλφαβητάρια, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά οι ήχοι της φύσης που φτάνανε στο αυτί του ανθρώπου και με την μίμησή τους αυτός έφτιαξε τις ρίζες των λέξεων, για να φυτρώσουν σιγά-σιγά οι κορμοί των νοημάτων στις επικοινωνιακές δεντροστοιχίες. Και οι πρόγονοί μας, οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν πως: «αρχή σοφίας είναι η ονομάτων επίσκεψις».Όταν, λοιπόν, η γλώσσα- άρα οι λέξεις- εκλείψει, τότε εκλείπει και ο πολιτισμός που η γλώσσα αυτή μεταφέρει Εάν δεν δράσουμε άμεσα και αποτελεσματικά, τότε κινδυνεύουμε να χάσουμε μέχρι και το 95% των σημερινών γλωσσών μέσα στον αιώνα αυτόν.

Οι γλώσσες δανείζονται λέξεις η μία από την άλλη. Κατά την πάροδο των τελευταίων αιώνων, για παράδειγμα, η αγγλική γλώσσα υπολογίζεται ότι έχει δανειστεί λέξεις από περίπου 350 άλλες γλώσσες, ενώ σήμερα παρατηρείται το αντίστροφο φαινόμενο: πολλές γλώσσες δανείζονται λέξεις από την αγγλική.

Η διαρκής και σε εξέλιξη εξασθένιση της μητρικής γλώσσας, θα επιφέρει μελλοντικά ένα διαχωρισμό μεταξύ αυτών που κατέχουν την διεθνή, πλέον, αγγλική και αυτών που δεν την κατέχουν. Σήμερα συντελείται ένας γλωσσικός αποικισμός από την αγγλική γλώσσα. Και  δεν  είναι μόνον η γλώσσα που δεσπόζει, αλλά και ο πολιτισμός που προέρχεται από αυτήν.

Η παγκοσμιοποίηση της επιστήμης και της αγοράς εργασίας, καθιστά την αγγλική ως τη μοναδική γλώσσα εργασίας και υπεισέρχεται η γλωσσική υποχώρηση και οι κοινωνικές αντιθέσεις. Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι μία συνεχής εξασθένιση των μητρικών λεξιλογίων  ως γλωσσικού κοινωνικού φορέα. Και μία γλώσσα που δέχεται πολλά πλήγματα με αντίστοιχες απώλειες, στο τέλος εξορίζεται και καταλήγει ακρωτηριασμένη να χρησιμοποιείται μόνο στην οικογένεια, στις τελετές και στο μουσείο του χωριού.

Είναι μία πραγματικότητα, βάσει των γλωσσολόγων ερευνητών, ότι χιλιάδες γλώσσες θα εξαφανιστούν τα επόμενα εκατό χρόνια. Γιατί όταν σταματά η χρησιμοποίηση κάποιας γλώσσας σε έναν τομέα, σταματά και η εξέλιξη της γλώσσας, ως μέσον επικοινωνίας σε αυτόν τον τομέα. Στο πεζοδρόμιο της εργασίας, της επικοινωνίας ή της μάθησης όλοι μοιάζουμε με ταξιδιώτες σε ξένη χώρα, μιλώντας, αλλά μη καταλαβαίνοντας σχεδόν ο ένας τον άλλον. Λεει πχ. κάποιος: «Μπήκαμε στην διαδικασία ενός καινούργιου project!!» Ή ακούς στο μέσον μιας εκπομπής  στην τηλεόραση: «Πάμε για  ένα break!!» ή ακόμη διαβάζεις στο περιοδικό: «Η αίσθηση του elegance..» και άλλα  πολλά τέτοια. Αυτοί που γνωρίζουν την ξένη γλώσσα καταλαβαίνουν τις παραπάνω φράσεις, όσοι όμως δεν  έχουν μάθει άλλη γλώσσα πέρα από την μητρική τους, αισθάνονται δικαίως αποκομμένοι. Και αν η επικοινωνία διακόπτεται, είναι γιατί είτε οι δυνατότητες της γλώσσας είναι περιορισμένες ή την χρησιμοποιούμε λανθασμένα.

                      
                      Η ΓΛΩΣΣΑ ΩΣ ΦΟΡΕΑΣ ΕΠΙΒΟΛΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ

Το 1492 ο Ισπανός γλωσσολόγος Antonio de Nebrija συνέταξε ένα εγχειρίδιο ισπανικής γραμματικής το οποίο και παρουσίασε στην βασίλισσα Ιζαμπελα, με σκοπό να εγκριθεί και να το πάρουν οι άνδρες του Κολόμβου μαζί τους. Όταν εκείνη τον ρώτησε για την σκοπιμότητα της έκδοσης, ο οξυδερκής γλωσσολόγος της απάντησε: «Μα, Μεγαλειοτάτη, η γλώσσα είναι από τα βασικά όπλα για τη επέκταση μιας αυτοκρατορίας». Όπως εκ των πραγμάτων αποδείχτηκε, οι αποστολές των Ευρωπαίων αποίκων του 16ου και 17ου αιώνα αποτέλεσαν την αρχή του τέλους για χιλιάδες γλώσσες της Βόρειας και Νότιας Αμερικής.

Στην Βραζιλία, για παράδειγμα, από το 1500μΧ. που έφτασαν οι Πορτογάλοι μέχρι σήμερα εξαφανίστηκε σταδιακά το 75% των γλωσσών-διαλέκτων που ομιλούνταν εκεί, έτσι ώστε οι επιστήμονες να μιλάνε και για «γλωσσικό ιμπεριαλισμό». Από τις 180 διαλέκτους που συναντιούνται εκεί μόνο μία μιλιέται σήμερα.

Ο Aryon Rodrigues ο Βραζιλιάνος ερευνητής των υπό εξαφάνιση γλωσσών λεει πως: «ο κόσμος είναι ένα μωσαϊκό ιδεών και οραμάτων. Με κάθε γλώσσα που χάνεται, εξαφανίζεται κι ένα κομμάτι αυτού του μωσαϊκού». Παραδείγματα γλωσσικού ιμπεριαλισμού σημειώθηκαν όμως και τον 20ό αιώνα, όπως πχ. στην τέως Ε.Σ.Σ.Δ. όπου υλοποιήθηκε το περιβόητο πρόγραμμα «Ρωσοποίησης»  και είχε σαν στόχο να αφομοιώσει γλωσσικά και πολιτιστικά τους μη ρωσικούς πληθυσμούς της αχανούς Σοβιετικής αυτοκρατορίας, συμπεριλαμβανομένων και των ελληνικής καταγωγής πληθυσμών.

Με αφορμή, τώρα, την εξάπλωση των αγγλικών, άρχισαν να κρούονται οι κώδωνες κινδύνου και στην Ελλάδα για την γλωσσική “απώλεια εδάφους”, που σημαίνει ότι αρκετοί τομείς επιστημονικών κλάδων και του πολιτισμού, λίγο ή πολύ χάνονται. Είναι πλέον αυτονόητο ότι θα χρησιμοποιείται η αγγλική σε ευρεία διάθεση και στην χώρα μας, και μάλιστα θα υπερτερεί σε πολλούς τομείς.

Γλωσσικές απώλειες προς όφελος των αγγλικών, σημαίνει μεταξύ άλλων, ότι ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού αποκλείεται από το δημοκρατικό δημόσιο διάλογο και από πολύτιμες γνώσεις. Αυτού του είδους οι απώλειες δημιουργούν δυσκολίες. Για παράδειγμα, δυσχεραίνει η μετάδοση γνώσεων σε κοινωνικές ομάδες που δεν ανήκουν στις ομάδες των ειδικών. Σε πολλές, επίσης, ελληνικές επιχειρήσεις της βιομηχανίας και του εμπορίου, χρησιμοποιείται ήδη ως γλώσσα επικοινωνίας η αγγλική και είναι αυτή που κυριαρχεί στον προφορικό λόγο.

Αν, όμως, χαθούν διάφοροι τομείς για την ελληνική γλώσσα, αυτό θα έχει αντίκτυπο και στην ελληνική κοινωνία. Μεγάλη πιθανότητα υπάρχει να περιέλθουμε σε μία κατάσταση όπου τα αγγλικά θα είναι η επίσημη γλώσσα (στα σχολεία, την αγορά εργασίας, τις υπηρεσίες κ.α.) ενώ τα ελληνικά θα χρησιμοποιούνται στις ανεπίσημες επαφές και τις συναναστροφές.

Μία τέτοια κατάσταση με μία “ανώτερη” και μία “κατώτερη” γλώσσα, δεν είναι ασυνήθιστο. Τη συναντούμε, μεταξύ άλλων, και σε πολλές χώρες με αποικιοκρατικό παρελθόν, όπου η παλιά αποικιακή γλώσσα χρησιμοποιείται στην εκπαίδευση ενώ η μητρική γλώσσα των ντόπιων, είναι μία άλλη. Οι εμπειρίες από τέτοιες χώρες δεν είναι οι ενδεδειγμένες. Είναι σαφώς αρνητικές γιατί δίνουν κακή παιδεία και δημιουργούν κοινωνικές εντάσεις.

Ας ελπίσουμε ότι δεν θα επαληθευτεί η άποψη του καθηγητή shigeru Tsuchida, ο οποίος γράφει πως: «όποτε η διάσωση μιας γλώσσας γίνεται πρώτη είδηση τότε όλοι αρχίζουν να κόπτονται γι’ αυτήν, μα είναι ήδη πολύ αργά για να την σώσουν».

Από την αρχαιότητα υπήρξαν και συνεχίζουν να υπάρχουν έως σήμερα, σε όλα τα έθνη της γης, διαφορετικές γλώσσες, κουλτούρες και πολιτισμοί.  Και αντίθετα απ’ ό,τι διδαχθήκαμε, η πολυγλωσσία των ανθρώπων δεν είναι καθόλου μια κατάρα, ούτε καν ένας φραγμός στην μεταξύ μας επικοινωνία.

Στην Παγκόσμια Διακήρυξη για τα γλωσσικά Δικαιώματα του Ανθρώπου, του Ο.Η.Ε. αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι:«Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να θεωρείται μέλος μιας γλωσσικής κοινότητας και να χρησιμοποιεί τη γλώσσα του, τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια ζωή. Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να συναναστρέφεται και να επικοινωνεί με άλλα μέλη της γλωσσικής του κοινότητας, διατηρώντας και εξελίσσοντας τον πολιτισμό του». Επίσης, στην Διακήρυξη γίνεται λόγος για τη διατήρηση της γλωσσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του κάθε λαού λέγοντας πως: «..Όλες οι γλωσσικές κοινότητες έχουν το δικαίωμα να διατηρούν την υλική πλευρά της πολιτιστικής τους κληρονομιάς, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από συλλογές εγγράφων, μέσα από έργα Τέχνης και αρχιτεκτονικής ή ιστορικά μνημεία και επιγραφές που ακόμη σώζονται στη γλώσσα τους».

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, και ενώ το διεθνές εμπόριο, οι τηλεπικοινωνίες, η τηλεόραση , και το Διαδύκτιο έχουν μετατρέψει την Γη σ’ ένα μικρό πλανητικό χωριό, οι περισσότερες από τις μισές ομιλούμενες γλώσσες του κόσμου κινδυνεύουν να εξαφανιστούν από προσώπου γης. Οι αρνητικές προοπτικές που υπάρχουν για τις μισές τουλάχιστον από τις σημερινές «ζωντανές» γλώσσες του πλανήτη, είναι δεδομένες. Τα τελευταία, όμως, χρόνια πολλοί φορείς, πανεπιστήμια, διεθνή ερευνητικά κέντρα, μη κυβερνητικές οργανώσεις και οι ίδιες οι τοπικές κοινωνίες έχουν αρχίσει δράσεις προς την κατεύθυνση της διατήρησης κάποιων απ τις απειλούμενες γλώσσες. Εκατοντάδες ερευνητικά προγράμματα καταγραφής γλωσσών -πολλές από τις οποίες υφίστανται μόνο σε προφορική μορφή, και άρα θα έσβηναν με τον θάνατο των τελευταίων ομιλητών τους- βρίσκονται σε εξέλιξη, με την συμμετοχή γλωσσολόγων ανθρωπολόγων και άλλων επιστημόνων.

Εκδόσεις εφημερίδων και βιβλίων, ραδιοφωνικά και τηλεοπτικά προγράμματα και μαθήματα για τα νεότερα μέλη των τοπικών κοινωνιών έχουν αρχίσει, άλλοτε σε πιλοτικό και άλλοτε σε ένα ήδη ενταγμένο στην κοινωνία επίπεδο. Πρόκειται για ένα δύσκολο αγώνα με αντίπαλο τον χρόνο, μα και όλες τις δυσμενείς αιτίες που υπάρχουν σήμερα όπως: μετανάστευση, αστυφιλία, πολεμικές συρράξεις και απροθυμία-φόβο πολλών κυβερνήσεων στο να υιοθετήσουν μέτρα για μια πολυγλωσσικότερη κοινωνία.

ΑΙΤΙΕΣ ΕΞΑΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΩΝ

Μια βασική αιτία  που συντελεί ουσιαστικά στην μείωση της γλωσσικής ποικιλομορφίας είναι η μαζική μετανάστευση προς τις μεγάλες πόλεις-βιομηχανικά κέντρα, είτε για λόγους εύρεσης καλύτερης εργασίας είτε λόγω φυσικών καταστροφών ή πολεμικών συρράξεων. Όπως επισημαίνουν οι κοινωνιολόγοι, πρκειμένου οι νεοπρόσφυγες των πόλεων να ενσωματωθούν και να διεκδικήσουν καλύτερους όρους επιβίωσης στο νέο περιβάλλον, αναγκάζονται να μάθουν την κυρίαρχη γλώσσα, όπως και τα ήθη, έθιμα και τις συνήθειες, με αποτέλεσμα να αποξενώνονται έτσι οι ίδιοι αλλά και τα παιδιά τους από την μητρική τους γλώσσα και κουλτούρα. Για  τους μετανάστες και τους πρόσφυγες, η Διακήρυξη του Ο.Η.Ε. υπογραμμίζει ότι «πρέπει να προσαρμόζονται, αλλά όχι υποχρεωτικά να αφομοιώνονται από τους πολιτισμούς των χωρών που τους φιλοξενούν».

Κρατώντας «ζωντανή» την γλώσσα μας έχουμε μια πιο ποιοτική κοινωνία με έξυπνους και χαμογελαστούς πολίτες, μιας και  γλωσσολόγοι και ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι περισσότερο ευφυής και με λιγότερο άγχος, είναι αυτός που εκφράζεται στη μητρική του γλώσσα.

Μια άλλη επιβαρυντική παράμετρος ως προς την μείωση των γλωσσών έχει να κάνει με την περιβαλλοντική υποβάθμιση των παρθένων τοπικών κοινωνιών και σύμφωνα με τον υπεύθυνο του προγράμματος βιοποικιλότητας των Ηνωμένων Εθνών, Bai-Mass Taal: «οι εκχερσώσεις, η καταστροφή των δασών και των υπολοίπων φυσικών οικοσυστημάτων εξωθούν τους πληθυσμούς αυτούς στις μεγάλες πόλεις, με καταστροφικές επιπτώσεις στην διατήρηση των γλωσσών τους».

Η ΓΙΑΓΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΟΥ ΚΑΙ Η ΜΗΤΡΙΚΗ  ΓΛΩΣΣΑ

Στο χωριό Ampa Hermosa του Περού, η Natalia Sangama καθισμένη στην ξύλινη καλύβα της, στην ζούγκλα του Αμαζονίου,  καθώς κρατά ευτυχισμένη τα δυο μικρά εγγόνια της, ξεχνιέται και αρχίζει να μιλά στην μητρική της γλώσσα, στην Chamicuro. Κανείς όμως δεν μπορεί να την καταλάβει. Έτσι, η γηραιά κυρία με τα μακριά άσπρα μαλλιά αναγκάζεται να μιλήσει και πάλι στα Ισπανικά, την τωρινή γλώσσα των παιδιών και των εγγονών της. «Όταν κοιμάμαι, ονειρεύομαι στην γλώσσα μου, την Chamicuro. Δεν μπορώ, όμως, να διηγηθώ τα όνειρά μου σε κανέναν», λεει η ίδια με παράπονο, αφού είναι ο τελευταίος άνθρωπος της φυλής που μια την γλώσσα αυτή. «Μερικά πράγματα, μερικές σκέψεις δεν μπορούν να ειπωθούν στα Ισπανικά και μελαγχολώ όταν σκέφτομαι ότι δεν μπορώ να μιλήσω με κανέναν την μητρική μου γλώσσα,» καταλήγει.η κ. Sangama.  

«Ο άνθρωπος μιλάει επειδή ακούει», λένε οι επιστημονικές μελέτες, και τις πρώτες λέξεις, στη μητρική μας γλώσσα, τις σχηματίζουμε στην ηλικία του ενός περίπου έτους. Όταν φτάνουμε τους 18 μήνες, το ενεργό μας λεξιλόγιο περιλαμβάνει γύρω στις 50 λέξεις, ενώ στην ηλικία των πέντε χρόνων ο αριθμός αυτός έχει αυξηθεί, ώστε να φτάνει τις αρκετές χιλιάδες. Κάθε γλώσσα, λοιπόν, είναι μια πολύπλοκη ενότητα από ήχους και σύμβολα, που σε συνδυασμό με γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες, συνθέτουν ένα εργαλείο κατάλληλο να εκφράσει προφορικά και γραπτά τις ανάγκες κάθε ομάδας ή κοινωνίας που το χρησιμοποιεί.

Με τον προφορικό λόγο προβάλλουμε την σκέψη μας, μοιραζόμαστε κοινές εμπειρίες και γνώσεις. Επικοινωνούμε! Με άλλα λόγια προχωράμε μέσα στον χώρο και τον χρόνο, γιατί με αρθρώσεις κινούμαστε μα και λόγο αρθρώνουμε! Ως γραπτός λόγος  η γλώσσα, πέραν της επικοινωνίας, γίνεται παρακαταθήκη και μέσον μελέτης και έρευνας για τους επερχόμενους.

Η Μητρική γλώσσα λέγεται αλλιώς και «πρωτεύουσα» γλώσσα του ανθρώπου. Είναι η γλώσσα που πρωτακούσαμε και πρωτομιλήσαμε. Διαθέτει ένα μεγάλο εύρος βασικών λειτουργιών  που την καθιστούν απαραίτητη. Είναι η γλώσσα με την οποία ταυτιζόμαστε και αποτελεί την βασική και αναγκαία προϋπόθεση της συνολικής ψυχικής μας ανάπτυξης και κοινωνικοποίησής μας, καθώς επίσης είναι και το βασικό όργανο της συναισθηματικής μα και της διανοητικής μας εξέλιξης.

Το να αρνείται κάποιος να μιλήσει στην μητρική του γλώσσα, είναι το ίδιο με το να μην αποδέχεται την ύπαρξη του, την διαφορετικότητα του, την πολιτιστική του κληρονομιά, και την ταυτότητά του. Σύμφωνα με τα τελευταία συμπεράσματα της γλωσσολογίας, όλες οι γλώσσες, ως μέσα έκφρασης για εκείνους που τις μιλούν, θεωρούνται ότι είναι ίσης αξίας και  δεν παρουσιάζουν διαφορές ως προς τον βαθμό δυσκολίας εκμάθησης. Πράγμα που έχει επιβεβαιωθεί από μακροχρόνιες έρευνες και παρατηρήσεις, π.χ. σε παιδιά που μεγαλώνουν με διαφορετικές μητρικές γλώσσες.

    ΘΑΝΑΤΟΣ ΜΙΑΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΗΜΑΙΝΕΙ  ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ ΕΝΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

 Οι γλωσσολόγοι υπολογίζουν πως μια γλώσσα «πεθαίνει», κάπου στον κόσμο, κάθε δυο εβδομάδες!!  Ο θάνατος μιας μακρινής ακαταλαβίστικης στους πολλούς γλώσσας, δεν σημαίνει απλά μια λιγότερη γλώσσα στον μακρύ παγκόσμιο κατάλογο γλωσσών. Όπως πιστεύει ο καθηγητής γλωσσολογίας και ειδικός ερευνητής των υπό εξαφάνιση γλωσσών στο Πανεπιστήμιο της Αλάσκας, των Η.Π.Α. Michael Krauss: «Κάθε γλώσσα έχει την δική της αξία στο ανθρώπινο στερέωμα, διότι περιέχει μοναδικές λέξεις-έννοιες που δεν συναντιούνται σε άλλες γλώσσες. Η επίδρασή της είναι ανάλογη με την εξαφάνιση κάποιων φυτών ή ζώων από τον πλανήτη και ο «θάνατός» της σημαίνει την εξαφάνιση ενός ολόκληρου πολιτισμού και μιας ακόμη κουλτούρας.» Δίνει, επίσης, μεγάλη έμφαση στην καταπληκτική ζωντάνια που παρουσιάζουν οι γλώσσες και στις συνεχείς αλλαγές που αυτές υφίστανται, καθώς οι άνθρωποι επηρεάζουν ο ένας τον άλλον όταν μιλούν και γράφουν.

Δυστυχώς, δεν είναι μόνο η γλώσσα της Chamicuro που προαναφέρθηκε, η οποία μετά τον θάνατό της θα σβηστεί από τον παγκόσμιο χάρτη γλωσσών. Σύμφωνα με τον παγκόσμιο χάρτη που κατάρτισε η UNESCO, από τις 6.528 «ζωντανές» γλώσσες που μιλιούνται σήμερα παγκοσμίως-Ασία 31%(2.034), Αφρική 31%(1.995) Ειρηνικός 21%(1.321), Αμερική 15%(949)και Ευρώπη 3%(209)- υπολογίζεται ότι θα εκλείψουν οριστικά περισσότερες από τις μισές στα επόμενα 100 χρόνια.

Και η κατάσταση ανά ήπειρο διαμορφώνεται ως εξής: Στην Ασία οι πιο απειλούμενες γλώσσες εντοπίζονται στην Κίνα, στο Νεπάλ και την Μαλαισία. Στην Αφρική η πολυγλωσσία είναι μάλλον κανόνας παρά εξαίρεση. Πολλοί Αφρικανοί μιλούν μέχρι και 5-6 τοπικές διαλέκτους εκτός της μητρικής τους γλώσσας. Παρ’ όλα αυτά, μερικές τοπικές διάλεκτοι κινδυνεύουν από την κυρίαρχη γλώσσα κάθε χώρας. Στον Ειρηνικό, πολλές γλώσσες στα νησιά Παπούα Νέα Γουϊνέα απειλούνται εξαιτίας της αυξανόμενης δημοτικότητας δυο μόνο διαλέκτων. Στην δε  Αυστραλία, όπου πολλές γλώσσες-διάλεκτοι έχουν χαθεί, λίγες από τις εναπομείνασες 250 διαλέκτους των Αβοριγίνων έχουν κάποιο μέλλον. Στην Αμερική και δει στην Β. Αμερική και στην Αρκτική, πολλές γλώσσες απειλούνται. Η κατάσταση των ιθαγενών γλωσσών στις Η.Π.Α. και στον Καναδά είναι από τις χειρότερες στον κόσμο και στην Κεντρική και Νότια Αμερική πολλές γλώσσες είναι «ετοιμοθάνατες».

Αν βρεθούμε, τώρα, στα δικά μας «χωρικά ύδατα», στην Ευρώπη βρίσκονται σε κίνδυνο οι Κέλτικες γλώσσες της Βρετανίας, Ιρλανδίας, της περιοχής της Βρετάνης στην Γαλλία, αρκετές Λαπωνικές γλώσσες στην Σκανδιναβία, διάφορες Ρουμάνι(τσιγγάνικες) και πολλές τοπικές διάλεκτοι στην τέως Ε.Σ.Σ.Δ.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση, είχε ανακηρύξει το 2001 «Έτος για τις ευρωπαϊκές γλώσσες» σε όλη τη «Γηραιά ήπειρο». Και αντιπρόσωποι από όλες τις ευρωπαϊκές χώρες κατέληξαν στο συμπέρασμα, όπως γράφτηκε σε σχετική ανακοίνωση, πως:«Πρέπει να υπάρξει κοινή δράση όλων των χωρών για την προστασία, τη διατήρηση και τη διάδοση της πλούσιας κληρονομιάς γλωσσικής ποικιλομορφίας που υπάρχει στην Ευρώπη». Παράλληλα, τονίστηκε ότι πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες ώστε να αφυπνιστεί η συνείδηση του πολίτη για την ποικιλομορφία των ευρωπαϊκών γλωσσών, εφ’ όσον ο Ευρωπαίος σήμερα, ούτως ή άλλως, ζει μέσα σε ένα πολύγλωσσο περιβάλλον και στην καθημερινή του ζωή έρχεται σε άμεση επαφή με πολλές διαφορετικές γλώσσες, έξω στο δρόμο, στο λεωφορείο, στο τρένο, μέσω των προϊόντων στο σούπερ μάρκετ ή μέσα από την τηλεόραση και τα άλλα ΜΜΕ.

Υπογραμμίστηκε, επίσης, ο ρόλος που μπορεί να παίξουν τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας, ιδίως το Διαδίκτυο, εξυπηρετώντας αυτούς τους σκοπούς και δίνοντας στις γλώσσες καινούργιες δυνατότητες να αναπτυχθούν, να διαδοθούν και να αναζωογονηθούν.

             Η ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΑΝΕΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ

Η ομιλία αποτελεί την ειδοποιό μας διαφορά από τις άλλες μορφές της Δημιουργίας και αποτελεί, πλέον, για τον άνθρωπο, μια έμφυτη και χαρακτηριστική ικανότητα την οποία μπορεί αυτός να καλλιεργήσει, κατακτώντάς την περισσότερο ή λιγότερο και με ανάλογη ευκολία, όπως το να μαθαίνει να τρωει, να περπατάει, να ντύνεται κλπ. Η γλώσσα, όργανο της ομιλίας, στην διάθεση του λόγου, «αναβλύζει» από τον εγκέφαλο και κάνει αυτή  την ειδοποιό διαφορά από τα άλλα μέρη της Δημιουργίας. Αρχικά, υπήρχε μια γλώσσα η ονομαζόμενη Πρωτογλώσσα  η οποία μιλιόταν πριν από 150 χιλιάδες χρόνια στη Μικρά Ασία, και αυτό επιβεβαιώνεται από τις μελέτες της γλωσσολογίας και  τις πλέον πρωτοποριακές εξελίξεις της γενετικής.

Από τότε μέχρι τα σήμερα διαμορφώθηκαν χιλιάδες άλλες γλώσσες, μα στο πέρασμα των αιώνων συνεχίζουν να υπάρχουν κοινές παγκόσμιες ρίζες, παρ’ ότι κάθε γλώσσα είναι προϊόν της ιδιαίτερης ιστορίας της, αλλά και της παράδοσή της. Χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι ότι η μορφή κάθε γλώσσας αποτελούσε και συνεχίζει ως και τα σήμερα να είναι η συνέχεια και η εξέλιξη της προηγούμενης. Κάθε γλώσσα, λοιπόν, έχει τη δική της ομορφιά και το δικό της ξεχωριστό τρόπο να αντιλαμβάνεται τον κόσμο.

Οι λέξεις με τις αποχρώσεις τους και την τονικότητά τους είναι τα σημαντικότερα κλειδιά για την συνεκτικότητα του μορφοποιημένου κόσμου μας. Είναι οι γέφυρες που ενώνουν το σκεπτόμενο άτομο με το αντικείμενο της σκέψης. Είναι τα σώματα των σκέψεων. Τα δε γράμματα που φτιάξανε τα αλφαβητάρια, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά οι ήχοι της φύσης που φτάνανε στο αυτί του ανθρώπου και με την μίμησή τους αυτός έφτιαξε τις ρίζες των λέξεων, για να φυτρώσουν σιγά-σιγά οι κορμοί των νοημάτων στις επικοινωνιακές δεντροστοιχίες. Και οι πρόγονοί μας, οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν πως: «αρχή σοφίας είναι η ονομάτων επίσκεψις».Όταν, λοιπόν, η γλώσσα- άρα οι λέξεις- εκλείψει, τότε εκλείπει και ο πολιτισμός που η γλώσσα αυτή μεταφέρει Εάν δεν δράσουμε άμεσα και αποτελεσματικά, τότε κινδυνεύουμε να χάσουμε μέχρι και το 95% των σημερινών γλωσσών μέσα στον αιώνα αυτόν.

Οι γλώσσες δανείζονται λέξεις η μία από την άλλη. Κατά την πάροδο των τελευταίων αιώνων, για παράδειγμα, η αγγλική γλώσσα υπολογίζεται ότι έχει δανειστεί λέξεις από περίπου 350 άλλες γλώσσες, ενώ σήμερα παρατηρείται το αντίστροφο φαινόμενο: πολλές γλώσσες δανείζονται λέξεις από την αγγλική.

Η διαρκής και σε εξέλιξη εξασθένιση της μητρικής γλώσσας, θα επιφέρει μελλοντικά ένα διαχωρισμό μεταξύ αυτών που κατέχουν την διεθνή, πλέον, αγγλική και αυτών που δεν την κατέχουν. Σήμερα συντελείται ένας γλωσσικός αποικισμός από την αγγλική γλώσσα. Και  δεν  είναι μόνον η γλώσσα που δεσπόζει, αλλά και ο πολιτισμός που προέρχεται από αυτήν.

Η παγκοσμιοποίηση της επιστήμης και της αγοράς εργασίας, καθιστά την αγγλική ως τη μοναδική γλώσσα εργασίας και υπεισέρχεται η γλωσσική υποχώρηση και οι κοινωνικές αντιθέσεις. Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι μία συνεχής εξασθένιση των μητρικών λεξιλογίων  ως γλωσσικού κοινωνικού φορέα. Και μία γλώσσα που δέχεται πολλά πλήγματα με αντίστοιχες απώλειες, στο τέλος εξορίζεται και καταλήγει ακρωτηριασμένη να χρησιμοποιείται μόνο στην οικογένεια, στις τελετές και στο μουσείο του χωριού.

Είναι μία πραγματικότητα, βάσει των γλωσσολόγων ερευνητών, ότι χιλιάδες γλώσσες θα εξαφανιστούν τα επόμενα εκατό χρόνια. Γιατί όταν σταματά η χρησιμοποίηση κάποιας γλώσσας σε έναν τομέα, σταματά και η εξέλιξη της γλώσσας, ως μέσον επικοινωνίας σε αυτόν τον τομέα. Στο πεζοδρόμιο της εργασίας, της επικοινωνίας ή της μάθησης όλοι μοιάζουμε με ταξιδιώτες σε ξένη χώρα, μιλώντας, αλλά μη καταλαβαίνοντας σχεδόν ο ένας τον άλλον. Λεει πχ. κάποιος: «Μπήκαμε στην διαδικασία ενός καινούργιου project!!» Ή ακούς στο μέσον μιας εκπομπής  στην τηλεόραση: «Πάμε για  ένα break!!» ή ακόμη διαβάζεις στο περιοδικό: «Η αίσθηση του elegance..» και άλλα  πολλά τέτοια. Αυτοί που γνωρίζουν την ξένη γλώσσα καταλαβαίνουν τις παραπάνω φράσεις, όσοι όμως δεν  έχουν μάθει άλλη γλώσσα πέρα από την μητρική τους, αισθάνονται δικαίως αποκομμένοι. Και αν η επικοινωνία διακόπτεται, είναι γιατί είτε οι δυνατότητες της γλώσσας είναι περιορισμένες ή την χρησιμοποιούμε λανθασμένα.

                      

           Η ΓΛΩΣΣΑ ΩΣ ΦΟΡΕΑΣ ΕΠΙΒΟΛΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ

Το 1492 ο Ισπανός γλωσσολόγος Antonio de Nebrija συνέταξε ένα εγχειρίδιο ισπανικής γραμματικής το οποίο και παρουσίασε στην βασίλισσα Ιζαμπελα, με σκοπό να εγκριθεί και να το πάρουν οι άνδρες του Κολόμβου μαζί τους. Όταν εκείνη τον ρώτησε για την σκοπιμότητα της έκδοσης, ο οξυδερκής γλωσσολόγος της απάντησε: «Μα, Μεγαλειοτάτη, η γλώσσα είναι από τα βασικά όπλα για τη επέκταση μιας αυτοκρατορίας». Όπως εκ των πραγμάτων αποδείχτηκε, οι αποστολές των Ευρωπαίων αποίκων του 16ου και 17ου αιώνα αποτέλεσαν την αρχή του τέλους για χιλιάδες γλώσσες της Βόρειας και Νότιας Αμερικής.

Στην Βραζιλία, για παράδειγμα, από το 1500μΧ. που έφτασαν οι Πορτογάλοι μέχρι σήμερα εξαφανίστηκε σταδιακά το 75% των γλωσσών-διαλέκτων που ομιλούνταν εκεί, έτσι ώστε οι επιστήμονες να μιλάνε και για «γλωσσικό ιμπεριαλισμό». Από τις 180 διαλέκτους που συναντιούνται εκεί μόνο μία μιλιέται σήμερα.

Ο Aryon Rodrigues ο Βραζιλιάνος ερευνητής των υπό εξαφάνιση γλωσσών λεει πως: «ο κόσμος είναι ένα μωσαϊκό ιδεών και οραμάτων. Με κάθε γλώσσα που χάνεται, εξαφανίζεται κι ένα κομμάτι αυτού του μωσαϊκού». Παραδείγματα γλωσσικού ιμπεριαλισμού σημειώθηκαν όμως και τον 20ό αιώνα, όπως πχ. στην τέως Ε.Σ.Σ.Δ. όπου υλοποιήθηκε το περιβόητο πρόγραμμα «Ρωσοποίησης»  και είχε σαν στόχο να αφομοιώσει γλωσσικά και πολιτιστικά τους μη ρωσικούς πληθυσμούς της αχανούς Σοβιετικής αυτοκρατορίας, συμπεριλαμβανομένων και των ελληνικής καταγωγής πληθυσμών.

Με αφορμή, τώρα, την εξάπλωση των αγγλικών, άρχισαν να κρούονται οι κώδωνες κινδύνου και στην Ελλάδα για την γλωσσική “απώλεια εδάφους”, που σημαίνει ότι αρκετοί τομείς επιστημονικών κλάδων και του πολιτισμού, λίγο ή πολύ χάνονται. Είναι πλέον αυτονόητο ότι θα χρησιμοποιείται η αγγλική σε ευρεία διάθεση και στην χώρα μας, και μάλιστα θα υπερτερεί σε πολλούς τομείς.

Γλωσσικές απώλειες προς όφελος των αγγλικών, σημαίνει μεταξύ άλλων, ότι ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού αποκλείεται από το δημοκρατικό δημόσιο διάλογο και από πολύτιμες γνώσεις. Αυτού του είδους οι απώλειες δημιουργούν δυσκολίες. Για παράδειγμα, δυσχεραίνει η μετάδοση γνώσεων σε κοινωνικές ομάδες που δεν ανήκουν στις ομάδες των ειδικών. Σε πολλές, επίσης, ελληνικές επιχειρήσεις της βιομηχανίας και του εμπορίου, χρησιμοποιείται ήδη ως γλώσσα επικοινωνίας η αγγλική και είναι αυτή που κυριαρχεί στον προφορικό λόγο.

Αν, όμως, χαθούν διάφοροι τομείς για την ελληνική γλώσσα, αυτό θα έχει αντίκτυπο και στην ελληνική κοινωνία. Μεγάλη πιθανότητα υπάρχει να περιέλθουμε σε μία κατάσταση όπου τα αγγλικά θα είναι η επίσημη γλώσσα (στα σχολεία, την αγορά εργασίας, τις υπηρεσίες κ.α.) ενώ τα ελληνικά θα χρησιμοποιούνται στις ανεπίσημες επαφές και τις συναναστροφές.

Μία τέτοια κατάσταση με μία “ανώτερη” και μία “κατώτερη” γλώσσα, δεν είναι ασυνήθιστο. Τη συναντούμε, μεταξύ άλλων, και σε πολλές χώρες με αποικιοκρατικό παρελθόν, όπου η παλιά αποικιακή γλώσσα χρησιμοποιείται στην εκπαίδευση ενώ η μητρική γλώσσα των ντόπιων, είναι μία άλλη. Οι εμπειρίες από τέτοιες χώρες δεν είναι οι ενδεδειγμένες. Είναι σαφώς αρνητικές γιατί δίνουν κακή παιδεία και δημιουργούν κοινωνικές εντάσεις.

Ας ελπίσουμε ότι δεν θα επαληθευτεί η άποψη του καθηγητή shigeru Tsuchida, ο οποίος γράφει πως: «όποτε η διάσωση μιας γλώσσας γίνεται πρώτη είδηση τότε όλοι αρχίζουν να κόπτονται γι’ αυτήν, μα είναι ήδη πολύ αργά για να την σώσουν».

 

ΈΘΝΗ-ΚΡΑΤΗ Μια Μηχανή Φόνου, Τρόμου και Ρατσισμού!

ΈΘΝΗ-ΚΡΑΤΗ

Μια Μηχανή Φόνου, Τρόμου και Ρατσισμού!

Γράφει ο Θανάσης Τριαρίδης

Το έθνος είναι μια υποκειμενική πίστη, που βαραίνει διαφορετικά στην καρδιά του καθενός: κάποιοι πιστεύουν σε αυτό, κάποιοι δεν πιστεύουν. Για μένα η πίστη στο έθνος (και κάθε άλλου είδους πίστη) είναι μια προσωπική απόφαση, μια επιλογή του καθένα μας. Είναι κάτι σαν την πίστη στην Θεό. Και οφείλουμε να αγωνιστούμε για την δυνατότητα του καθενός να πιστεύει σε όποιο έθνος επιθυμεί (ή σε κανένα) ή σε όποιο Θεό επιθυμεί (ή σε κανέναν). Η πίστη (ή η απιστία) του καθενός είναι θεμελιακό ανθρώπινο δικαίωμα του. Και ως τέτοιο οφείλουμε να το υπερασπιστούμε.

Δεν Πιστεύω στα Έθνη, Αλλά Υπερασπίζομαι το Δικαίωμα των Ανθρώπων να Πιστεύουν σ’ αυτά…

Όμοια με όλους σας έχω και εγώ μια πίστη στην καρδιά μου για το έθνος: Πιστεύω πως δεν υπάρχουν έθνη, πως η ίδια η έννοια του έθνους είναι μια φαντασίωση του ρομαντισμού –στα μάτια μου πολύ περισσότερο αποκρουστική με το τέρας του Φρανκεστάιν (με το οποίο εξάλλου υπήρξαν και σύγχρονοι). Πιστεύω πως είναι μια μεγάλη φενάκη που σκλαβώνει τις ζωές των ανθρώπων. Ανατρέχω στο βιβλίο μου Σημειώσεις για τον Τρεμάμενο Σώμα (http://www.triaridis.gr/keimena/keimD038.htm): «Με ρωτούν πολλοί:  δηλαδή κατά τη γνώμη σου δεν υπάρχει γαλλικό έθνος ή αγγλικό ή ρώσικο ή ελληνικό; Όχι, φίλοι μου, δεν υπάρχουν έθνη. Υπάρχει γαλλικός πολιτισμός ή αγγλικός ή ρώσικος ή ελληνικός (και φυσικά και πολιτισμός της Σρι Λάνκα ή της Νέας Γουινέας), υπάρχουν γλώσσες, κοινωνικές δομές, πολιτισμικές παραδόσεις –κι όλα αυτά υπό διαρκή εξέλιξη, αναδιαμόρφωση, διάλογο και ανάμειξη μεταξύ τους, ενταγμένα σε ευρύτερα σύνολα (Δύση, Ισλάμ, Ινδία, Κίνα, Νοτιανατολική Ασία κ.ο.κ.) και διακλαδωμένα σε απειράριθμα υποσύνολα. Αν κάποιοι αποφάσισαν να τετραγωνίσουν αυτούς τους πολιτισμούς και να τους εντάξουν σε φενακισμένες ‘’εθνικές οντότητες’’, για να αιματοκυλήσουν τους ανθρώπους, να κάνουν εθνοκαθάρσεις, και γενοκτονίες, αυτό δεν σημαίνει πως ένας τέτοιος τετραγωνισμός δεν είναι μια πράξη ιδεολογικής βίας και απανθρωπιάς. Εκτός βέβαια αν δεχτούμε πως υπάρχουν ‘’εθνικά γονίδια’’ και ‘’εθνικό αίμα’’ –μα τούτες είναι οι παράλογες αρχές της φυλετολογίας και της ευγονικής».

Αυτή είναι η άποψή μου για το έθνος –μα συνάμα, όντας άεθνος και άπιστος, είμαι έτοιμος να υπερασπιστώ με κάθε τίμημα την αντίθετη άποψη ενός ανθρώπου που πιστεύει στην έννοια του έθνους και την θεωρεί συστατικό της ιδιοσυγκρασίας του. Οι περισσότεροι από εσάς ξέρετε πως αυτό το έχω κάνει στην περίπτωση όσων συμπολιτών μας αυτοπροσδιορίζονται ως εθνικά Μακεδόνες ή εθνικά Τούρκοι –και θα το έκανα με την ίδια ζέση αν κάποιος απαγόρευε σε έναν συμπολίτη μου να αυτοπροσδιοριστεί ως εθνικά Έλληνας… Μα αυτό δεν σημαίνει πως πιστεύω στα έθνη –σημαίνει πως σέβομαι τις ανθρώπινες επιλογές…

Και πάλι αντιγράφω από το ίδιο κεφάλαιο των Σημειώσεων για το Τρεμάμενο Σώμα: «Υπερασπίζομαι και θα υπερασπίζομαι το δικαίωμα των ανθρώπων να υπάρχουν και να πιστεύουν αυτό που θέλουν (τούτη η δυνατότητα είναι ένα από τα συστατικά της ύπαρξής μας). Υπερασπίζομαι και θα υπερασπίζομαι, όσο μπορώ, το δικαίωμα των ανθρώπων να μιλούν όποια γλώσσα τους εκφράζει, να μετακινούνται σε όποια γη θέλουν, να λατρεύουν όποιον θεό θέλουν ή και κανέναν, να υποστηρίζουν όποια ποδοσφαιρική ομάδα επιθυμούν. Υπερασπίζομαι και θα υπερασπίζομαι, όσο μπορώ, το δικαίωμα τους να αυτοπροσδιορίζονται, να λογαριάζουν ανεμπόδιστα (δίχως χαστούκια, εκτοπίσεις, μουρουνόλαδα και κομμένες γλώσσες) τους εαυτούς τους εθνικά Μακεδόνες ή εθνικά Τούρκους ή ό,τι άλλο επιθυμούν –κι όταν μάλιστα πρόκειται για μειονοτικές ομάδες που για δεκαετίες δέχτηκαν και δέχονται την πολύμορφη βαρβαρότητα του κυρίαρχου εθνικού κράτους, πραγματικότητα που αναμφίβολα ισχύει για τους Μακεδόνες και τους Τούρκους της Ελλάδας, η μεγαλόφωνη και καθαρή υποστήριξη των δικαιωμάτων τους γίνεται ακόμη επιτακτικότερη ανάγκη. Μα τίποτε από όλα αυτά δεν συνεπάγεται το ότι πιστεύω στην ύπαρξη εθνών και εθνοτήτων ή πως δεν τα λογαριάζω για απάνθρωπες κατασκευές που αιματοκυλίζουν τον κόσμο. Οι προσεκτικοί αναγνώστες της στήλης γνωρίζουν πως ούτε στις θρησκείες πιστεύω (για την ακρίβεια τις αποστρέφομαι), ωστόσο θα αγωνιζόμουνα με κάθε τρόπο για το δικαίωμα των πιστών τους να πηγαίνουν στις εκκλησιές τους και τα μοναστήρια τους, τα τζαμιά ή τις συναγωγές τους και να λατρεύουν ανεμπόδιστοι τον θεό τους. Με την ίδια ζέση θα υπερασπιζόμουν το δικαίωμά τους να δηλώνουν εθνικά Έλληνες ή Κινέζοι ή Σουμέριοι, απευθείας απόγονοι του Διονύσου ή του Τουταγχαμών, οπαδοί της Ρεάλ Μαδρίτης ή οπαδοί της Φενέρ Μπαχτσέ, σαϊεντολόγοι ή δωδεκαθεϊστές, μύστες του δέκατου τρίτου θεού ή εκπρόσωποι του Αιώνιου Ήλιου, μεσσίες ή ακόμη και εξωγήινοι – γιατί το δικαίωμά (το κάθε δικαίωμα) των ανθρώπων είναι σημαντικότερο από την όποια διαφωνία μας μαζί τους…»

 Τα Έθνη-Κράτη Είναι Μηχανές Φόνου

Ωστόσο το θέμα μου δεν είναι η προσωπική υποκειμενική πίστη ή απιστία του καθενός μας απέναντι στο έθνος… Το θέμα μου είναι τα εθνικά κράτη, δηλαδή ένα πολιτικό κατασκεύασμα που στηρίζεται πάνω σε μια υποκειμενική προσωπική πίστη. Και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα: πως είμαστε έτοιμοι να χαλάσουμε ανθρώπινες ζωές, πως είμαστε έτοιμοι να μακελέψουμε και να μακελευτούμε για μια προσωπική πίστη, για μια προσωπική φαντασίωση. Η άποψή μου είναι πως τα εθνικά κράτη, όπως άλλωστε και τα θρησκευτικά κράτη, υπάρχουν από την πρώτη τους γέννηση μόνον ως μηχανές φόνου, τρόμου και ρατσισμού –όταν πάψουν να λειτουργούν ως τέτοιες παύουν και να υπάρχουν. Και όπως τα θρησκευτικά κράτη είναι η κεντρική φαντασίωση (και η αυτοεκπληρούμενη προφητεία) των μονοθεϊσμών, έτσι και τα εθνικά κράτη είναι μια κεντρική φαντασίωση (και μια αντίστοιχη αυτοεκπληρούμενη προφητεία) του ρομαντισμού. Και στις δύο περιπτώσεις ο χαμός, ο αφανισμός, ο θάνατος του άλλου είναι οργανική λειτουργία της δικής σωτηρίας, είναι ζωτικός όρος της επιβίωσής μας.

Αξίζει να το σκεφτούμε λίγο περισσότερο όλο αυτό. Πιστεύω πως με τον ίδιο τρόπο που μια βόμβα φτιάχνεται για να εκραγεί, για να σκάσει πάνω σε κεφάλια ανθρώπων, έτσι και τα εθνικά κράτη φτιάχτηκαν για να αφανίσουν τον κάθε έναν άνθρωπο και την κάθε μια πολιτισμική κοινότητα που δεν χωράει στην εθνική φαντασίωση. Έτσι γίνονται οι εθνοκαθάρσεις –που είναι το βασική εθνοποιητική μέθοδος. Και πρέπει να ξέρετε πως η εθνοκάθαρση δεν είναι μόνον μία σφαγή –αλλά κάθε πράξη βίας που αποσκοπεί στο να εκκαθαρίσει μια περιοχή από μια πολιτισμική ομάδα με κοινά χαρακτηριστικά, είτε να την εξαναγκάσει σε φυγή είτε να την αφανίσει. Το ναζιστικό Lebensraum (η θεωρία του Ζωτικού Χώρου που ήσαν το βασικό πολιτικό επιχείρημα του Χίτλερ) ισχύει για κάθε εθνικό κράτος –σήμερα, για να μην γίνεται η επικίνδυνη συνδήλωση, το ονομάζουμε «εθνικά δίκαια»…

Έτσι εθνοκάθαρση συνιστά η σφαγή των 32.000 αμάχων Τούρκων και Εβραίων της Τριπολιτσάς από τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη (στόχος: μια εκκαθαρισμένη Πελοπόννησος όπου θα στηνόταν το πρώτο καθαρό εθνικό κράτος της ιστορίας), εθνοκάθαρση (πολύ πιο ήπια, αλλά εθνοκάθαρση) συνιστά και η αποστέρηση δικαιωμάτων στους κατοίκους μιας περιοχής με σκοπό τον εξαναγκασμό τους σε φυγή. Κι ακόμη: εθνοκάθαρση συνιστά και η συνθήκη της Λωζάνης – και είναι η μόνη εθνοκάθαρση της ιστορίας που έγινε κατόπιν διακρατικής συνθήκης.

«Εθνική» Αφήγηση του Τρόμου: Τα Κόκαλα των Δικών μας Είναι «Ιερά» και το Αίμα των Εχθρών «ακάθαρτο»…

Ας σκεφτούμε τώρα, τι κάνανε όλοι όσοι ονομάζονται «Μεγάλοι Εθνικοί Ηγέτες» τα τελευταία διακόσια χρόνια: τίποτε άλλο από μια σειρά από επιτυχημένες εθνοκαθάρσεις σε βάρος ανυπεράσπιστων ανθρώπων. Ας σκεφτούμε πόσο «Μεγάλος Εθνικός Ηγέτης» θα λογαριάζονταν ο Χίτλερ, ο μεγαλύτερος χασάπης του 20ου αιώνα, εάν δεν είχε χάσει τον πόλεμο. Το παράδειγμα του Κεμάλ Ατατούρκ είναι χαρακτηριστικό: στην Τουρκία ονομάζεται ο «Πατέρας των Τούρκων», ο «Αναμορφωτής της Νέας Τουρκίας» –αν γράψεις σε μια εφημερίδα της Άγκυρας ή έστω σε μιαν απλή ιστοσελίδα πως ήταν ο Κεμάλ ήταν δολοφόνος αμάχων θα οδηγηθείς στην φυλακή για προσβολή πολιτεύματος. Κι όμως όλοι ξέρουμε πως ο Κεμάλ ονομάζεται «Μεγάλος Εθνικός Ηγέτης», ακριβώς διότι υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους εθνοκαθαρτές του καιρού του –αρκεί κανείς να μελετήσει τον τρόπο με τον οποίο εκκαθάρισε την Μικρασία με διαδοχικές γενοκτονίες (περίπτωση Αρμενίων) και εθνοκαθάρσεις (περίπτωση Ποντίων και Μικρασιατών Ελλήνων), ή τον τρόπο που δημιούργησε την εθνική αφήγηση της «Νέας Τουρκίας» (ακόμη και τον «θρύλο» των Γκρίζων Λύκων επινόησε στην δεκαετία του 1920, καθώς ήθελε να προβάλει το μοντέλο του «προαιώνιου Τούρκου»…).

Μα το να μιλάς για τα εγκλήματα του τουρκικού εθνικισμού στην Ελλάδα είναι εύκολο: είναι εύκολο να σκεφτόμαστε τα εγκλήματα εκείνων που τα εθνικά σχολεία, στρεβλώνοντας κάθε έννοια παιδαγωγικής, μας έμαθαν ως «προαιώνιους εχθρούς» μας. Το δύσκολο είναι να σκεφτούμε το πόσα εγκλήματα και πόσες εθνοκαθάρσεις έκανε η δική μας χώρα –το «ελληνικό εθνικό κράτος»– στους τελευταίους δύο αιώνες, αρχής γενομένης από την εθνοκάθαρση της Πελοποννήσου που επιτεύχθηκε με την σφαγή της Τριπολιτσάς τον Σεπτέμβριο του 1821… Αξίζει να σκεφτούμε τι πήγαν να κάνουν οι διάφοροι πρίγκιπες «Καψοκαλύβες» στην ενδόχωρα της Μικρασίας τα χρόνια 1919-1922. Μην κρύβουμε τις λέξεις μας: πήγαν να κάνουν εθνοκάθαρση… Αξίζει να σκεφτούμε τι απέγιναν οι Τσάμηδες, τι έγινε στην Παραμυθιά εκείνον τον Ιούλιο του 1944, ποιοι εν τέλει είναι οι εθνικά Μακεδόνες και ποια η γλώσσα τους, πώς αφανίστηκε ολάκερο το οθωμανικό στοιχείο της Μακεδονίας στη συνθήκη της Λωζάνης. Όσοι μένουμε στη Θεσσαλονίκη άραγε ξέρουμε τι απέγιναν τα τζαμιά της πόλης μας; Ξέρουμε τι ήταν ο Μεβλεβή-Τεκές; Ξέρουμε ποια πληθυσμιακή σύνθεση είχαν τα Γιαννιτσά ή η Λάρισα πριν από 100 χρόνια; Στ’ αλήθεια γνωρίζουμε τι σημαίνουν οι λέξεις μπουκοβίνα ή ντρέμκα ή ζέλμπα ή από πού βγαίνει το υβριστικό επίθετο νεζνάμης; Πόσο σοβαρά έχουμε αναλογιστεί το έγκλημά μας για ογδόντα χρόνια απέναντι στους τουρκικούς πληθυσμούς της Θράκης; – γνωρίζει κανένας μας τι σημαίνει η λέξη μπάρα; Όσο για την πολυάριθμη εβραϊκή κοινότητα της Ελλάδας ας μην κρύβουμε τις δικές μας ευθύνες πίσω από την ναζιστική θηριωδία. Το Κάμπελ το έκαψαν Έλληνες, τα σπίτια και το κοιμητήρι των Εβραίων τα διαγούμιξαν Έλληνες, το Εβραϊκό Νοσοκομείο Χιρς διατηρεί μέχρι σήμερα την ναζιστική μετονομασία του (Ιπποκράτειο), την ταλμουδική επιγραφή στην είσοδο του την χάλασε η αξίνα το 1949 – τρία χρόνια μετά την δίκη της Νυρεμβέργης…

Τα εθνικά κράτη έχουν ως κύρια παιδαγωγική γραμμή μια μεγάλη «εθνική» αφήγηση του τρόμου: σε αυτήν τα κόκαλα των δικών μας είναι «ιερά» και το αίμα των εχθρών «ακάθαρτο» –μην πάει ο νου σας μόνο στον δικό μας «Εθνικό Ύμνο», οι ίδιοι απαίσιοι στίχοι υπάρχουν και στην «Μασαλιώτιδα». Σε αυτήν την μεγάλη αφήγηση του τρόμου βασιλεύει το πηχτό καθαρό παράλογο: για σκεφτείτε πόσο ανιστόρητος ή πόσο ψεύτης είναι ένας άνθρωπος όταν μιλάει για ελληνοχριστιανικό πολιτισμό: πρόκειται για μια κλασική αντίφαση εν ταυτώ, σαν να λέμε ξύλινο σίδερο… Κι όμως αυτή την παιδαριώδη κατασκευή την διδάσκουμε στα σχολεία μας –με το ίδιο μένος που οι Χριστιανοί των ΗΠΑ στρέφονται ενάντια στην Δαρβινική θεωρία. Οι ήρωες των σχολείων μας είναι χασάπηδες: ο Θεοδόσιος, ένας από τους μεγαλύτερους μακελάρηδες της ανθρώπινης ιστορίας, ο Βουλγαροκτόνος που έβγαλε τα μάτια από 14.000 αιχμαλώτους, ο Κολοκοτρώνης που έφτιαξε το πτωματόστρωτο των 32.000 σφαγμένων αμάχων της Τριπολιτσάς… Και πάντοτε τα «τέρατα» του δικού μας εθνικισμού δικαιολογούνται με τα «μεγαλύτερα τέρατα» της απέναντι πλευράς…

Το Αντίδοτο Είναι η Δημοκρατία

Νομίζω πως η θέση μου είναι πια σαφής: τα εθνικά κράτη, μια θεμελιακή πολιτική φαντασίωση του ρομαντισμού επινοήθηκαν για να είναι (και είναι) μηχανές φόνου, τρόμου και ρατσισμού. Για κοντά διακόσια χρόνια η ύπαρξη των εθνικών κρατών αιματοκυλίζει τον κόσμο: η σπορά τους είναι παγκόσμιοι πόλεμοι, γενοκτονίες, απειράριθμες εθνοκαθάρσεις, βασιλεία του τρόμου και του μίσους (και κατά συνέπεια βασιλεία του τυφλού και απαίσιου ρατσισμού)… Για κοντά 200 χρόνια η ανθρωπότητα ζεύτηκε στον κυρίαρχο τρόμο των εθνικών κρατών –και, αλίμονο, οι κολασμένοι της γης, ξεγελασμένοι και πουλημένοι από τους εξουσιαστές επαναστάτες, βολεύτηκαν μέσα σε τούτο τον τρόμο…

Κάποιος  καλοπροαίρετος θα μπορούσε να αντιγυρίσει κάποιος σε όλα αυτά: τι αντιπροτείνεις; Δεν είμαι πολιτικός φιλόσοφος, ως εκ τούτου μάλλον θα είμαι φριχτά κοινότοπος: σκέφτομαι πως θα μπορούσε κανείς να αντιπροτείνει τη δημοκρατία… Δηλαδή, ένα πολίτευμα που μόνο ακρωτηριασμένο μπορεί να υπάρξει μέσα στα εθνικά κράτη ή στα θρησκευτικά κράτη. Σας αντιπροτείνω, λοιπόν, την παλιά λαχτάρα μιας κοινωνίας όπου δεν θα υπάρχουν εσωτερικά και εξωτερικά σύνορα, όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα θα είναι οι πρωταρχικές αξίες, όπου κανένας δεν θα βιώνει το εγώ του μέσα από την προϋπόθεση της εξόντωσης ενός άλλου, όπου θα μπορούμε ελεύθερα να καταφάσκουμε σε κάθε φαντασίωση ή εξίσου ελεύθερα να την αρνούμαστε… Σας αντιπροτείνω την κοινωνία την οποία υπαινίσσονται όσοι αρνούνται τους θεσμούς του τρόμου, όσοι ξεπερνούν τα σύνορα που μας έμαθαν ή μας πετάλωσαν… Οι αντιρρησίες συνείδησης, οι εθελοντές δάσκαλοι των μαχαλάδων, οι εθελοντές γιατροί του Τρίτου Κόσμου, αυτοί είναι οι ήρωές μου… Καθώς και όλοι εκείνοι που με την ίδια τους την πορεία στη ζωή και το έργο τους αρνήθηκαν κάθε ετεροκαθορισμό: στ’ αλήθεια, για να μείνω μόνο στον 20ο αιώνα, σε ποιο «έθνος» ανήκαν ο Φραντς Κάφκα, ο Αλβέρτος Σβάιτσερ, ο Γουόλτερ Μπέντζιαμιν, ο Τζορτζ Όργουελ, ο Αντουάν Σεν Εξιπερί, ο Πρίμο Λέβι, ο Τζον Λένον; Σε ποιο «έθνος» ανήκε ο Άρης Αλεξάνδρου, θαμμένος εδώ και εικοσιεννιά χρόνια σ’ ένα παρισινό κοιμητήρι, τοις ένδον ρήμασι πειθόμενος;

Ήθελα να τελειώσω μ’ ένα γνωστό ποίημα. Μα κάποτε κάποιος μου είπε πως δεν είναι σωστό να βάζεις στίχους μεγάλων ποιητών ως δεκανίκι στις μικρές σου ακρότητες. Είχε δίκιο. Έτσι τελειώνω τις ακρότητές μου με ένα δικό μου δεκανίκι: κάτι σαν στιχούργημα που έγραψα σε καιρούς που άκουγα πως οι σφαγμένοι άμαχοι ορθώς σφάζονται, γιατί ποτίζουν, λέει, με το αίμα τους κάποιο δέντρο και πως οι συμπολίτες μας δεν μπορούν να διδαχτούν στο σχολείο τους την μακεδονική μητρική τους γλώσσα, διότι η γλώσσα αυτή είναι «ανύπαρκτη». Παρόλο που το στιχούργημα αυτό ανήκει σ’ ένα ανέκδοτο βιβλίο μου, σχεδόν την τελευταία στιγμή, ως άσκηση, το έβαλα και στις Σημείωσεις για το τρεμάμενο σώμα (σελίδες 263-265). Είναι το «Πτωματόστρωτο» (http://www.triaridis.gr/keimena/keimD053.htm).

 

Σημείωση: Το κείμενο αυτό αποτελεί απόσπασμα από την ομιλία που διαβάστηκε στην εκδήλωση της 4ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου με θέμα Εθνικά Κράτη: Μια Φαντασίωση του Ρομαντισμού ή Μηχανές Φόνου, Τρόμου και Ρατσισμού; Θεσσαλονίκη, 18.5.2007).

Ο ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΡΙΑΡΙΔΗΣ είναι συγγραφέας που έχει εκδώσει 10 πεζογραφικά βιβλία κι έχει δημοσιεύσει περισσότερα από 100 άρθρα και δοκίμια τα οποία βρίσκονται συγκεντρωμένα στην ιστοσελίδα του (www.triaridis.gr). Ζει και δημιουργεί στη Θεσσαλονίκη.