Category Archives: ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ – GEOPOLITICS

Γκαγκαουζία: Η άγνωστη πατρίδα των τουρκόφωνων ορθόδοξων της Μολδαβίας

Γκαγκαουζία

Η άγνωστη πατρίδα των τουρκόφωνων ορθόδοξων της Μολδαβίας

Ένα “πιόνι” στα γεωστρατηγικά σχέδια της Ρωσίας;

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ήταν κάποτε μουσουλμάνοι αλλά όμως είναι εδώ και αιώνες χριστιανοί ορθόδοξοι. Κατάγονται από τους εξισλαμισθέντες Μικρασιάτες που ακολούθησαν τον εξόριστο Σουλτάνο Ιτζεντίν Καϊκαβούζ (1243) που κατέφυγε στη βυζαντινή επικράτεια ή, σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, από τους μεσαιωνικούς Πετσενέγκους και Κουμάνους του κάτω Δούναβη. Ο εθνολόγος M. N. Guboglo είχε μετρήσει 21 διαφορετικές θεωρίες που υποτίθεται πως έδιναν “απάντηση” στο μυστήριο της καταγωγής τους. Μιλούν μια τουρκική διάλεκτο, αγαπούν την Τουρκία, αλλά είναι φανατικά φιλορώσοι και συγκινητικά φιλέλληνες. Είναι στην πλειοψηφία τους φιλοκομουνιστές αλλά πηγαίνουν συχνά στην εκκλησία. Γράφουν στα κυριλλικά, ενώ μιλούν στα τουρκικά. Είναι πολίτες της Δημοκρατίας της Μολδαβίας, διαθέτουν τη δική τους αυτόνομη περιοχή, αν και το όνειρό τους είναι να αποτελέσουν τμήμα της απέραντης Ρωσικής Ομοσπονδίας. Είναι οι Γκαγκαούζοι, μια παράξενη μειονότητα 150.000 ανθρώπων στη νότια Μολδαβία, με τη δική της ιδιαίτερη ταυτότητα, που με ένα άτυπο δημοψήφισμα τους το 2014 εξέφρασαν την επιθυμία τους να αποσχιστούν και να κάνουν το δικό τους κρατίδιο -προτεκτοράτο της Μόσχας. Θα γίνουν άραγε το επόμενο πιόνι στους γεωστρατηγικούς σχεδιασμούς της Μόσχας;

Καλώς Ήλθατε στη Γκαγκαουζία!

Διασχίζοντας την πεδιάδα της νότιας Μολδαβίας, που έφερνε κάτι από στέπα, συναντά κανείς στην άκρη του δρόμου μια επιγραφή με τεράστια γράμματα που έγραφε “GAGAUZIYA: KOMRAT DOLAYI”. Πάνω της κυματίζει η σημαία της Μολδαβίας μαζί με τη σημαία της Αυτόνομης Περιοχής της Γκαγκαουζίας, ενώ υπάρχει κι ένα έμβλημα που γράφει GAGAUΖ YERI” στην τουρκική διάλεκτο των Γκαγκαούζων. Αυτά θεωρούνται τα “σύνορα” που χωρίζουνν την Αυτόνομη Περιοχή της Γκαγκαουζίας, που ονομάζεται στα Γκαγκαούζικα “Avtonom Territorial Bölümlüü Gagauz Yeri” και στα Ρουμανικά “Unitatea Teritorială Autonomă Găgăuzia”, με την υπόλοιπη Δημοκρατία της Μολδαβίας.

Εδώ βρίσκεται τη παράξενη χώρα των Γκαγκαούζων, που έχει έκταση μικρότερη από τη Χαλκιδική και πληθυσμό μόλις 160.000 κατοίκων, το 82% των οποίων είναι Γκαγκαούζοι. Στη μοναδική περιοχή της Ευρώπης, εκτός Τουρκίας, όπου τα Τουρκικά είναι επίσημη γλώσσα αν και οι κάτοικοι είναι κατά 93% χριστιανοί ορθόδοξοι! Όλα αυτά προκαλούν στους λιγοστούς επισκέπτες μια περιέργεια και μια αίσθηση πως βρίσκονται σε μια “ζώνη του λυκόφωτος”, όπου τα εθνικά στερεότυπα με τα οποία γαλουχήθηκαμε δεν ίσχυαν πλέον. Στην Ελλάδα μαθαίνουμε πως όλοι οι Τούρκοι είναι μουσουλμάνοι. Όμως εδώ στην Γκαγκαουζία όσους συναντάς, ενώ είναι φανατικά ορθόδοξοι χριστιανοί, μας δηλώνουν περήφανοι για την τουρκική τους γλώσσα και την καταγωγή τους από διάφορα τουρκικά φύλα αλλά και εκτουρκισμένους πληθυσμούς του Μεσαίωνα. Το πιο αξιοπερίεργο όμως είναι ότι οι περισσότεροι από αυτούς δηλώνουν αμετανόητα φιλοσοβιετικοί και να συνεχίζουν να ψηφίζουν μαζικά στις εκλογές το Κομμουνιστικό Κόμμα της Μολδαβίας (PCRM): Στις εκλογές της 28ης Νοεμβρίου του 2010 το Κομμουνιστικό Κόμμα της Δημοκρατίας της Μολδαβίας έλαβε στην περιοχή της Γκαγκαουζίας το 60% των ψήφων κι ήρθε πρώτο με μεγάλη διαφορά από τα υπόλοιπα κόμματα.

Αν η Μολδαβία είναι η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης, τότε η αγροτική Γκαγκαουζία είναι σίγουρα η φτωχότερη περιοχή της Μολδαβίας με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Εδώ η φτώχεια είναι πανταχού παρούσα, η ανεργία μονίμως ανεβασμένη στο Έβερεστ και ο καθένας προσπαθεί να επιβιώσει όπως μπορεί. Γι’ αυτό και κάθε εξωτερική βοήθεια είναι ευπρόσδεκτη. Η Τουρκία έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια σε μεγάλο χορηγό της φτωχής Γκαγκαουζίας χρηματοδοτώντας πολιτιστικά κέντρα, πανεπιστημιακές έδρες, ακόμη και το οδικό δίκτυο της χώρας στην κατασκευή του οποίου συνεισέφερε με 35 εκατομμύρια δολάρια. Καθόλου παράξενο που η πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας, η πόλη Κόμρατ με μόλις 25.000 κατοίκους είναι αδελφοποιημένη όχι μόνον με την τουρκική πόλη Ισπάρτα αλλά και με την κατεχόμενη βόρεια Λευκωσία, την “πρωτεύουσα” της λεγόμενης “Τουρκικής Δημοκρατίας Βόρειας Κύπρου”! (Η παρουσία της Ελλάδας πάντως είναι σχεδόν ανύπαρκτη στη Γκαγκαουζία).

Κόμρατ: Η πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας

Στο Κόμρατ διακρίνει κανείς τους τρούλους μιας ορθόδοξης εκκλησίας, στρογγυλούς σαν κρεμμύδια, όπως συνηθίζεται στη Ρωσία. Μέσα στην εκκλησία οι αγιογραφίες είναι γνώριμες, βυζαντινού τύπου όπως στην Ελλάδα, ενώ σε κάποιες από αυτές φαίνονται και οι επιρροές της ρωσικής σχολής αγιογραφίας. Στο εθνογραφικό μουσείο της Γκαγκουζίας εκτίθενται φορεσιές κι ασπρόμαυρες φωτογραφίες με φιγούρες και τελετές που θυμίζουν Ελλάδα και Μικρά Ασία. Πιο κάτω, δίπλα σ’ ένα δημοτικό κτίριο, υπάρχει ακόμη το άγαλμα του Λένιν, με το αποφασιστικό του βήμα, απείραχτο στη θέση του χάρη στη φιλοσοβιετική νοσταλγία των Γκαγκαούζων.

Τα λιγοστά καταστήματα της πόλης, με τα λίγα καταναλωτικά προϊόντα τους, έχουν τις επιγραφές τους στα Κυριλλικά ως αδιάψευστη απόδειξη της συνεχόμενης ρωσικής επιρροής. Στα αυτοσχέδια παζάρια που στήνονται στις άκρες των δρόμων γριούλες Γκαγκαούζες με μαντήλια στα κεφάλια τους προσπαθούν να πουλήσουν ή να ανταλλάξουν ότι βγάζει ο κήπος τους, καθώς η έλλειψη χρημάτων αναγκάζει τους κατοίκους να είναι όσο γίνεται πιο αυτάρκεις. Σε μια χώρα με σύνταξη 50 ευρώ το μήνα και με μισθό που μετά βίας φθάνει στα 100 ευρώ, αν δεν παράγεις μόνος σου τη διατροφή σου είσαι καταδικασμένος.

Το άγαλμα του Λένιν στέκει ακόμη ενέγγιχτο, όπως και στην εποχή της ΕΣΣΔ, στο Κόμρατ, την πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας, μιας αυτόνομης περιοχής της Μολδαβίας. Η Γκαγκαουζία είναι μία από τις τελευταίες φιλοσοβιετικές και φιλοκομμουνιστικές περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης.

Φιλέλληνες, φιλότουρκοι, αλλά πάνω απ’ όλα φιλορώσοι!

Σ’ αυτή την χώρα το να πεις πως έρχεσαι από την Ελλάδα είναι εισιτήριο για μια εγκάρδια, αν και φτωχική φιλοξενία. Οι Γκαγκαούζοι τρέφουν θερμά αισθήματα για τους Έλληνες και την Ελλάδα, όπου ζουν και αρκετοί ορθόδοξοι Γκαγκαούζοι. Τους θεωρούν φίλους και φυσικούς συμμάχους, συνοδοιπόρους στα δύσκολα μονοπάτια της Ιστορίας. Πιο πολύ όμως φαίνεται να συμπαθούν τους Ρώσους, καθώς συμμάχησαν και μάτωσαν μαζί τους κατά τη διάρκεια των συνεχόμενων Ρωσο-τουρκικών πολέμων. Άλλωστε οι Γκαγκαούζοι μετανάστευσαν, στα τέλη του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου αιώνα έπειτα από πρόσκληση των Τσάρων, στα εδάφη της Βεσσαραβίας και της Μολδαβίας από την περιοχή της βορειοανατολικής Βουλγαρίας (Δοβρουτσά), προκειμένου να αποφύγουν τις πιέσεις των Οθωμανών Τούρκων για να αλλάξουν θρησκεία και να τους προσεταιριστούν.

Στη νότια Βεσσαραβία και συγκεκριμένα στην περιοχή του Budjak ή Budzhak, όπου εγκαταστάθηκαν οι Γκαγκαούζοι της Βουλγαρίας, προϋπήρχαν και υπολείμματα εκχριστιανισμένων τουρκικών φυλών (Πετσενέγκοι, Κουμάνοι, Ουγούζοι κ.α.), που είχαν έρθει τους προηγούμενους αιώνες από τα ανατολικά μέσω της ουκρανικής στέπας, οι οποίοι και συγχωνεύτηκαν μ’ αυτούς. Όσο για τους μουσουλμάνους Τάταρους Νογκάι, που προηγουμένως κατοικούσαν εδώ, οι Ρώσοι τους εκτόπισαν μαζικά στον Καύκασο και παραχώρησαν τα εδάφη τους για να εγκατασταθούν εκδιωγμένοι Γκαγκαούζοι και Βούλγαροι από τη Δοβρουτσά νοτιοανατολικά του Δούναβη.

Έτσι σήμερα, αυτή η περιοχή είναι η μοναδική στον κόσμο όπου η σημαία των Γκαγκαούζων, με τον λύκο, κυματίζει περήφανα. Όπου οι Γκαγκαούζοι είναι η πλειοψηφία κι απολαμβάνουν τη γλώσσα τους, την ιδιαίτερη πολιτιστική τους ταυτότητα και την αυτονομία τους. Δεν είναι όμως ικανοποιημένοι. Θέλουν κι αυτοί το δικό τους κράτος, να αποσχιστούν εντελώς από τη Μολδαβία, με την πολιτική και οικονομική υποστήριξη της Μόσχας.

Ανεξάρτητη Γκαγκαουζία με την υποστήριξη της Μόσχας;

“Θέλουμε το δικό μας κράτος. Επιθυμούμε το ίδιο καθεστώς με τη ‘Δημοκρατία της Τρανσδνειστερίας”, δήλωσε ο κομουνιστής Mihail Formuzal, πρόεδρος της Αυτόνομης δημοκρατίας της Γκαγκαουζίας. Από την πλευρά του ο Victor Chirila, πρώην σύμβουλος του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού πρωθυπουργού Βλαντιμίρ Φιλάτ, βλέπει το ζήτημα κυρίως οικονομικά: “Η Ρωσία επιδοτεί τη γειτονική ‘δημοκρατία της Υπερδνειστερίας’ με 30 εκατομμύρια δολάρια το χρόνο. Αυτό σημαίνει πως οι συνταξιούχοι λαμβάνουν 10 δολάρια το μήνα επιπλέον ενίσχυση στη σύνταξή τους από τη Ρωσία, και οι δημόσιοι υπάλληλοι λαμβάνουν επίσης πρόσθετες ενισχύσεις. Γιατί να μην έχουμε κι εμείς αυτό το προνόμιο;”

Στις 2 Φεβρουαρίου του 2014 πραγματοποιήθηκε στην Αυτόνομη Περιοχή της Γκαγκαουζίας ένα αμφιλεγόμενο δημοψήφισμα, στο οποίο οι πολίτες ρωτήθηκαν αν επιθυμούν την προώθηση στενότερων σχέσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση ή τελωνειακή ένωση με τη Ρωσία και τους συμμάχους της (CIS). Αποτέλεσμα; Το 98,5% των συμμετεχόντων ψήφισε υπέρ της Ρωσίας (68.000 ψήφους υπέρ, έναντι 1.900 κατά). “Δεν είμαστε ενάντια στην Ε.Ε. Απλά είμαστε ρεαλιστές”, υποστήριξε ο πρόεδρος Mihail Formuzal σε συνέντευξη του σε Ευρωπαίους δημοσιογράφους, συνεχίζοντας με ειρωνικό ύφος: “Μας αρέσουν όλες οι ευρωπαϊκές αξίες εκτός από τους gay γάμους σας”. Ο ίδιος βέβαια αρνήθηκε να παραδεχθεί πως το κόστος αυτού του αμφιλεγόμενου δημοψηφίσματος ουσιαστικά χρηματοδοτήθηκε με 53.000 ευρώ από την πρεσβεία της Ρωσίας στη Μολδαβία, η οποία ουσιαστικά προωθεί την απόσχιση της Γκαγκαουζίας.

Άλλωστε στη Μολδαβία πιστεύουν πως οι Γκαγκαούζοι είναι η “πέμπτη φάλαγγα” της Μόσχας. Πιστεύουν πως η Μόσχα θα παίξει το χαρτί της απόσχισης της Γκαγκαουζίας ως αντιπερισπασμό, μόλις αισθανθεί κάπως στριμωγμένη από τις εξελίξεις στη γειτονική Ουκρανία. Οι ίδιοι πάντως οι βασανισμένοι Γκαγκαούζοι δεν τρέφουν αυταπάτες. Γνωρίζουν πως το “ανεξάρτητο” μικροσκοπικό κρατίδιο τους δεν θα είναι καθόλου βιώσιμο και γι’ αυτό επιθυμούν την προστασία της μεγάλης Ρωσίας ή την ενσωμάτωσή τους σ’ αυτή. Αυτό που δεν γνωρίζουν όμως ή δε θέλουν να παραδεχθούν, είναι πως αποτελούν απλά ένα μικρό πιόνι στα μεγάλα γεωστρατηγικά σχέδια της Μόσχας. Και είναι γνωστό από την Ιστορία πως πολύ συχνά τα απλά πιόνια θυσιάζονται για να σωθούν οι “Βασιλιάδες” και τα μεγάλα συμφέροντα…

*Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Σημείωση: πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 14.4.2019

Advertisements

Ο “Πυρηνικός Τρόμος” επιστρέφει; Η ιστορία και η στρατηγική της Πυρηνικής Αποτροπής

Ο “Πυρηνικός Τρόμος” επιστρέφει;

Η ιστορία και η στρατηγική της Πυρηνικής Αποτροπής

Πόσο κοντά βρισκόμαστε σ’ ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα;

Σχετική εικόνα

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Όσοι είμαστε παιδιά της Ψυχροπολεμικής εποχής θυμόμαστε καλά πως ο κόσμος που ζούσαμε βρισκόταν πάντα στο “παρά πέντε” πριν από την ολοκληρωτική πυρηνική καταστροφή. Τόσος χρόνος χρειαζόταν περίπου από το “πάτημα ενός κουμπιού” και την πυροδότηση ενός πυρηνικού πυραύλου, μέχρι την πρώτη έκρηξη, το πρώτο “πυρηνικό μανιτάρι”, που θα σήμαινε και την αρχή του τέλους του ανθρώπινου είδους. Αυτός ο φόβος στοίχειωνε το φαντασιακό των περισσοτέρων ανθρώπων γύρω μας. Θυμάμαι ατελείωτες συζητήσεις που κάναμε τη δεκαετία του 1980 για αυτά τα τελευταία μας πέντε λεπτά και που θα μας πετύχαιναν… Στο σπίτι ενώ κοιμόμασταν, εγκλωβισμένοι στην ουρά για το ταμείο ενός σούπερ μάρκετ, μέσα στο αυτοκίνητό μας σε κυκλοφοριακή συμφόρηση, ενώ κάναμε sex… Ο καθένας φανταζόταν τα δικά του “τελευταία πέντε λεπτά”, και στη σκέψη τους τον έλουζε κρύος ιδρώτας. Αρκούσε ένας παρανοϊκός ηγέτης να βρισκόταν στο τιμόνι της μίας από τις δύο πυρηνικές υπερδυνάμεις (ΕΣΣΔ και ΗΠΑ), ένας dr Strangelove, κάποιος λανθασμένος συναγερμός, και ο κόσμος, όπως τον ξέραμε, θα τέλειωνε μέσα σε λίγα λεπτά…

Αποτέλεσμα εικόνας για MAD nuclear bomb

Το “Ρολόι της Αποκάλυψης” σε πάλι σε κίνηση

Σήμερα, παρότι κοντεύει να συμπληρωθούν τρεις δεκαετίες από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου (1945-1991), η ανθρωπότητα όχι μόνο δεν βρίσκεται πιο μακριά από ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα, αλλά φαίνεται να πλησιάζει ανατριχιαστικά πιο κοντά του. Το λεγόμενο “Ρολόι της Αποκάλυψης” δείχνει πλέον “δύο λεπτά πριν τα μεσάνυχτα”, καθώς ο πυρηνικός ανταγωνισμός εντείνεται στον κόσμο μας και τα πυρηνικά οπλοστάσια ενισχύονται με νέα, τεχνολογικά αναβαθμισμένα, και “χειρουργικής ακρίβειας” πυρηνικά συστήματα.

Η πρόσφατη ενσωμάτωση στο πυρηνικό οπλοστάσιο των ΗΠΑ της νέας πυρηνικής κεφαλής W76-2, που, αν και “μίνι πυρηνικό όπλο” ισχύος “μόλις” 5-7ΚΤ (σύγκριση με τους 15 κιλοτόνους που έπεσαν στη Χιροσίμα), θεωρείται στρατηγικό όπλο εξαιρετικής ακρίβειας, σχεδιασμένο για επιθέσεις σε πυρηνικούς στόχους αντιπάλων (π.χ, σιλό πυραύλων, υπόγειες εγκαταστάσεις, βάσεις κ.ά.), αποτελεί το εναρκτήριο λάκτισμα μιας νέας κούρσας πυρηνικών εξοπλισμών, που θα κάνει τον πλανήτη μας πολύ πιο επικίνδυνο μέρος για να ζει κανείς. Είναι ένα επιθετικό πυρηνικό όπλο, ικανό για πρώτο πλήγμα και συνεπώς για τη διεξαγωγή ενός “νικηφόρου” πυρηνικού πολέμου και όχι για την αποτροπή του. Κι όμως η Πυρηνική Αποτροπή (Nuclear Deterrence) ήταν εκείνη που διατήρησε την ανθρωπότητα ζωντανή επί δεκαετίες και, παρά την “ισορροπία του τρόμου”, την απέτρεψε από το να κυλιστεί ξαφνικά στο Έρεβος ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος, που θα έκανε την επόμενη μέρα στη Γη να μοιάζει με παράρτημα της κόλασης.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb

Η πυρηνική Αποτροπή

Τι είναι όμως η Πυρηνική Αποτροπή και πως λειτούργησε κατά την Ψυχροπολεμική περίοδο αποτρέποντας έναν πυρηνικό πόλεμο και διατηρώντας την ειρήνη; Στη στρατηγική πυρηνική ορολογία η Αποτροπή σημαίνει να πεισθεί ο αντίπαλος να παραιτηθεί των σχεδίων του, όπως π.χ. την πραγματοποίηση μιας αιφνίδιας πυρηνικής επίθεσης, χρησιμοποιώντας την απειλή μαζικών πυρηνικών αντιποίνων. Χαρακτηριστικό της είναι η έλλειψη άσκησης βίας και η επιτυχία της συνίσταται στην αδρανοποίηση του αντιπάλου και συνεπώς στη διατήρηση του υφιστάμενου Status Quo. Για να λειτουργήσει ωστόσο αυτή η Αποτροπή θα πρέπει να γνωρίζει η μία πλευρά ότι τα πυρηνικά όπλα της άλλης είναι ικανά να της προκαλέσουν ανεπανόρθωτες καταστροφές και ότι ο αντίπαλος είναι σε θέση στρατηγικά, γεωπολιτικά, αλλά και ψυχολογικά, να πραγματοποιήσει κάτι τέτοιο.

Το γεγονός ότι στα 45 χρόνια της διάρκειας του Ψυχρού Πολέμου, αλλά και στα 29 χρόνια της μετα-ψυχροπολεμικής εποχής, αποφεύχθηκε ένας πυρηνικός πόλεμος, οφείλεται κατά κύριο λόγο στην επιτυχημένη εφαρμογή της Αμοιβαίας Αποτροπής (Mutual Deterrence). Αυτή η Αποτροπή είχε αξία και λειτούργησε στα πλαίσια ευρύτερων στρατηγικών δογμάτων, που χαρακτήρισαν τη Ψυχροπολεμική εποχή, και τα οποία πέρασαν από διάφορες φάσεις.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb

Το δόγμα των Μαζικών Αντιποίνων

Η 1η φάση ήταν εκείνη των Μαζικών Αντιποίνων (Massive Retaliation) και διήρκεσε από το 1950 μέχρι το 1962. Αυτό ήταν και το βασικό πυρηνικό δόγμα των ΗΠΑ και βασιζόταν στο άτρωτο του αμερικανικού εδάφους λόγω της αδυναμίας των Σοβιετικών πυρηνικών όπλων να το πλήξουν, πράγμα που επέτρεπε στις ΗΠΑ να καλύπτουν¨με την “πυρηνική ομπρέλα” τους τη Δυτική Ευρώπη και μάλιστα χωρίς το φόβο τιμωρίας: απειλούσαν μάλιστα τη Σοβιετική Ένωση, που διέθετε τότε υπεροπλία σε συμβατικά όπλα και στρατεύματα στην Ευρώπη, να μην κινηθεί πέραν της Ανατολικής Γερμανίας προς τον Ατλαντικό διότι θα αντιμετώπιζε τότε μαζικά πυρηνικά αντίποινα εκ μέρους των ΗΠΑ. Υπήρχε μάλιστα τότε και απόρρητο σχέδιο των ΗΠΑ που προέβλεπε “προληπτική πυρηνική επίθεση” κατά των σοβιετικών στρατευμάτων στην , ώστε να αναγκάσουν τη Μόσχα, η οποία δεν είχε προλάβει ακόμη να αναπτύξει αξιόλογο πυρηνικό οπλοστάσιο, σε συνθηκολόγηση.

Αυτή την περίοδο, υπό την ισχυρή “πυρηνική ομπρέλα” των ΗΠΑ η, κατεστραμμένη από τον πόλεμο Δυτική Ευρώπη, χωρίς να σπαταλά πολλά χρήματα στην άμυνα της, μπόρεσε να επικεντρωθεί σχεδόν απερίσπαστη στην ανοικοδόμηση και στην οικονομική της ανόρθωση. Αυτή κατάσταση όμως δεν κράτησε πολύ, καθώς από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 οι Σοβιετικοί είχαν κάνει σημαντικά βήματα στην ανάπτυξη διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων (ICBMs), που καθιστούσαν το αμερικανικό έδαφος το ίδιο τρωτό με εκείνο της Σοβιετικής Ένωσης, αναγκάζοντας έτσι την Ουάσιγκτον να αναθεωρήσει το πυρηνικό της δόγμα.

Αποτέλεσμα εικόνας για MAD nuclear bomb

MAD: Το δόγμα της “Τρέλας” ή Αμοιβαίας Καταστροφής

Έτσι περάσαμε στη 2η φάση της Αμοιβαίας Εξασφαλισμένης Καταστροφής (Mutual Asssured Destruction ή MAD), που διήρκεσε κυρίως από το 1962 ως το 1967, αν και συνέχισε αποτελεί και τον βασικό κορμό όλων των πυρηνικών δογμάτων που ακολούθησαν. Καθώς ΕΣΣΔ και ΗΠΑ είχαν αναπτύξει -πραγματοποιώντας εκατοντάδες πυρηνικές δοκιμές όλων των ειδών- πλήρη πυρηνικά οπλοστάσια διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων (ICBMs) και πυραύλων εκτοξευόμενων από υποβρύχια (SLBMs), το γεγονός αυτό τους εξασφάλιζε, σε περίπτωση χρησιμοποίησης τους, την αμοιβαία τους καταστροφή. Κοντολογίς η αμοιβαία αναγνώριση του γενικού κόστους ενός μεταξύ τους πυρηνικού πολέμου απέτρεπε τη σύγκρουση των δύο υπερδυνάμεων.

Αυτή η “ισορροπία του τρόμου” για να παραμείνει ωστόσο σταθερή έπρεπε και οι δυο υπερδυνάμεις να έχουν την ικανότητα ενός ανταποδοτικού πλήγματος ή μια Second Strike Capability, όπως ήταν ο όρος στη στρατηγική πυρηνική ορολογία. Κάτι τέτοιο μπορούσε να γίνει με το να περιπολούν συνεχώς τα υποβρύχια πυρηνικών βαλλιστικών πυραύλων (SLBMs), αλλά και μέρος των στρατηγικών βομβαρδιστικών αεροσκαφών να βρίσκονται συνεχώς εν πτήσει, κι έτοιμα για πολεμική δράση. Γενικώς η Αμοιβαία Αποτροπή στηριζόταν στην επιβιωσιμότητα (Survivability) των πυρηνικών συστημάτων των δύο πλευρών. Και μέρος μόνο του πυρηνικού οπλοστασίου αν επιβίωνε μιας πρώτης αιφνιδιαστικής επίθεσης θα ήταν σε θέση να προκαλέσει τέτοιας έκτασης καταστροφές στις πόλεις του αντιπάλου, που αρκούσε για να μη σκεφτεί καν την πιθανότητα μιας πρώτης επίθεσης. Την ίδια περίοδο διαμορφώθηκε πλήρως και η λεγόμενη “Στρατηγική Πυρηνική Τριάδα” (ICBMs, SLBMs και στρατηγικά βομβαρδιστικά), που αποτέλεσε και τη βάση της Αποτροπής για τις επόμενες δεκαετίες.

Συμπτωματικά το πυρηνικό δόγμα της της Αμοιβαίας Εξασφαλισμένης Καταστροφής (Mutual Asssured Destruction) σχημάτιζε το ακρωνύμιο MAD, δηλαδή “τρελός”. Και πράγματι είναι σκέτη τρέλα ένα δόγμα αμοιβαίας πυρηνικής καταστροφής, χωρίς νικητές και ηττημένους, όπου στην ουσία οι πάντες θα ήταν ηττημένοι και οι ελάχιστοι επιβιώσαντες θα πάλευαν μέσα στα ραδιενεργά ερείπια σ’ έναν κατεστραμμένο πλανήτη. Το ίδιο το δόγμα συνόψιζε τον κυνισμό δύο πυρηνικοποιημένων υπερδυνάμεων, που σε περίπτωση έκρηξης πολέμου μέσα σε μερικά λεπτά η μία θα κατέστρεφε την άλλη και θα έπαιρναν μαζί τους στον όλεθρο ολόκληρη την ανθρωπότητα. Το μόνο που χώριζε πλέον την ανθρωπότητα από εκατοντάδες εκατομμύρια απανθρακωμένων πτωμάτων, που θα έζεχναν ραδιενέργεια, και από την εξαφάνιση του ίδιου του ανθρώπινου είδους από τον πλανήτη Γη, θα μπορούσε να είναι η καχυποψία και μια λανθασμένη πληροφορία ότι οι εχθρικοί πύραυλοι έχουν εκτοξευτεί, οπότε θα έπρεπε αναγκαστικά να δοθεί διαταγή για αντίποινα. Κανείς δε γνωρίζει ακριβώς πόσοι “λανθασμένοι συναγερμοί” υπήρξαν τότε και πόσες φορές η ανθρωπότητα έφτασε στο χείλος ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος…

Αποτέλεσμα εικόνας για MAD nuclear bomb

Η στρατηγική της Ευλύγιστης Ανταπόδοσης

Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1960 η απειλή αυτόματης κλιμάκωσης μιας πυρηνικής διένεξης έχασε την αξιοπιστία της ως μέσο Αποτροπής, πράγμα που οδήγησε στον παραγκωνισμό του χοντροκομμένου MAD, ως επίσημου πυρηνικού δόγματος του ΝΑΤΟ κι έτσι περάσαμε στην 3η φάση της Εύκαμπτης Αντίδρασης ή Ευλύγιστης Ανταπόδοσης (Flexible Responce), που διήρκεσε από το 1967 ως το 1980. Αυτή η στρατηγική έγινε δεκτή ως επίσημο δόγμα του ΝΑΤΟ το 1967 και προϋπόθετε τη μερική ισχύ και του δόγματος του MAD. Για την ακρίβεια εντασσόταν στα πλαίσια του MAD, αλλά αποτελούσε εξέλιξη και προσαρμογή στα νέα τεχνολογικά και στρατηγικά δεδομένα. Υιοθετώντας το δόγμα της ευέλικτης ανταπόδοσης το ΝΑΤΟ ενίσχυσε σημαντικά τις συμβατικές του δυνάμεις στην Ευρώπη ώστε να είναι σε θέση να αντέξουν μια σοβιετική επίθεση διάρκειας 28 ημερών και προώθησε την εκτεταμένη ανάπτυξη των Τακτικών Πυρηνικών Όπλων (ΤΠΟ) ως συνδετικού κρίκου ανάμεσα στα συμβατικά και στα στρατηγικά πυρηνικά όπλα. Υπολογίζεται πως μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970 αναπτύχθηκαν στην Ευρώπη περίπου 7.000 ΤΠΟ του ΝΑΤΟ.

Η ιδέα του δόγματος της “εύκαμπτης ανταπόδοσης” θα μπορούσε να συνοψιστεί στη φράση του τότε “γκουρού” της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, του Χένρι Κίσιγκερ: “Όσο πιο ασήμαντος είναι ο στόχος του εχθρού, τόσο πιο μικρή θα πρέπει να είναι και η τιμωρία του”. Υπήρξε ωστόσο πρόβλημα στο να καθοριστεί το ακριβές σημείο έπειτα από το οποίο θα γινόταν η μετάβαση από τη χρήση συμβατικών στα ΤΠΟ, δηλαδή το λεγόμενο “σημείο πυρηνικοποίησης”, έπειτα από το οποίο πιθανώς να μην υπήρχε δυνατότητα επιστροφής. Με βάση αυτό το δόγμα η χρήση ΤΠΟ σ’ έναν περιορισμένο τοπικό πόλεμο (π.χ. στη Δυτική Ευρώπη) αποτελούσε την “τελευταία προειδοποίηση” πριν από το πέρασμα στη χρήση στρατηγικών πυρηνικών όπλων, που θα οδηγούσε στην ανεξέλεγκτη κλιμάκωση του MAD. Ως αναμενόμενο αυτή η νέα στρατηγική δεν έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από τους Δυτικοευρωπαίους, διότι θεωρούσαν πως μπορεί να οδηγούσε στη διεξαγωγή ενός τοπικού πυρηνικού πολέμου στην Ευρώπη.

Το δόγμα του “Πρώτου Πλήγματος”

Η ανάληψη της εξουσίας στις ΗΠΑ από το νεοσυντηρητικό πρόεδρο Ρόναλντ Ρέιγκαν (1980) οδήγησε στην άμεση μεταβολή στην αποτρεπτική στρατηγική του ΝΑΤΟ. Περάσαμε έτσι σε μια, πιο επιθετική, 4η φάση, που βασίστηκε στην ιδέα της Δύναμης Αντίκρουσης ή Ικανότητας Πρώτου Πλήγματος (First Strike Capability) και διήρκεσε μέχρι και το 1983. Κι αυτό το δόγμα προϋπόθετε τη μερική ισχύ του MAD και λειτουργούσε στα πλαίσια του. Για να διαφοροποιηθεί από τους προκατόχους του ο Ρέιγκαν αποφάσισε να κινηθεί πιο επιθετικά απέναντι στη Σοβιετική Ένωση. Να μεταθέσει το βάρος από την απλή Αποτροπή στη δυνατότητα επιτυχημένης διεξαγωγής πυρηνικού πολέμου (!) και γι’ αυτό οι επικριτές του τον κατηγόρησαν ότι στην ουσία υιοθετούσε ένα δόγμα “εξαπόλυσης πυρηνικού πολέμου”.

Στην πραγματικότητα ο Ρέιγκαν υιοθέτησε το δόγμα της Δύναμης Αντίκρουσης ως αποτέλεσμα του φόβου των ΗΠΑ ότι οι Σοβιετικοί οικοδομούσαν τις πυρηνικές τους δυνάμεις -είχαν αποκτήσει ήδη τους ICBM SS-18 και SS-19 που ήταν και ισχυροί και ακριβείς- για ένα αιφνιδιαστικό πρώτο πλήγμα: θεωρούσαν πως οι Σοβιετικοί ήταν πλέον σε θέση, αν το επιθυμούσαν, μετά από μια ξαφνική επίθεση να καταστρέψουν στο έδαφος τουλάχιστον το 90% των αμερικανικών ICBMs, μειώνοντας έτσι τη δυνατότητα ισχυρού ανταποδοτικού πλήγματος. Γι’ αυτό, κάνοντας έτσι ένα μεγάλο δώρο στην αμερικανική πολεμική βιομηχανία, ο Ρέιγκαν θεώρησε πως οι ΗΠΑ έπρεπε να αποκτήσουν προηγμένα πυρηνικά οπλικά συστήματα ικανά για έναν πόλεμο εναντίον “σκληρών στόχων”, όπως ήταν τα σιλό πυραύλων, οι υπόγειες βάσεις κ.λ.π. Αναπτύχθηκαν έτσι οι πύραυλοι Peacekeeper (MX) τύπου ICBM και οι SLBM (εκτοξεύομενοι από υποβρύχια) Trident, ενώ ταυτόχρονα οι ΗΠΑ, ανακάμπτοντας από την εσωστρέφεια της ήττας τους στον πόλεμο του Βιετνάμ, εγκαινίασαν μια πιο επιθετική παγκόσμια πολιτική.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb peacekeeper ICBM

SDI: Ο “Πόλεμος των Άστρων

Στις 23 Μαρτίου 1983 ο πρόεδρος Ρέιγκαν πρότεινε στον αμερικανικό λαό ένα νέο στρατηγικό πρόγραμμα “που θα άλλαζε το ρου της Ιστορίας”. Το ονόμασε Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας (Strategic Defense Initiative ή SDI), αλλά έγινε ευρύτερα γνωστή ως “Πόλεμος των Άστρων”. Ο στόχος αυτού του πανάκριβου και φιλόδοξου αμερικανικού σχεδίου ήταν η δημιουργία μιας απόρθητης αντιπυραυλικής ασπίδας με την εγκατάσταση υπερσύγχρονων αμυντικών συστημάτων (π.χ. όπλα λέιζερ, DEW κ.ά.) ακόμη και στο διάστημα -κάτι το τεχνολογικά ανέφικτο για την Αμερική της δεκαετίας του 1980, γι’ αυτό αντιμετώπισε την άρνηση και το σκεπτικισμό ακόμη και της επιστημονικής κοινότητας της χώρας. Απαιτούσε τεράστιες επενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη νέων τεχνολογιών. Το τεράστιο κόστος του σχεδίου, που κυμαινόταν από 500 δισ. δολάρια μέχρι ένα τρισεκατομμύριο δολάρια, το καθιστούσε επίσης ανεδαφικό, ακόμη και για μια εύρωστη οικονομία όπως των ΗΠΑ.

Αποτέλεσμα εικόνας για SDI nuclear bomb

Ωστόσο για τον Ρέιγκαν και τα “γεράκια” του το SDI ήταν ένα πρόγραμμα “επιθετικής άμυνας” (!) με διαστημικές τεχνολογίες, το οποίο αποσκοπούσε, όχι τόσο να εφαρμοστεί στην πράξη, αλλά περισσότερο να χρησιμοποιηθεί ως φόβητρο ώστε να τρομοκρατήσει τη Σοβιετική Ένωση με την ιδέα πως όλα τα πυρηνικά της συστήματα θα ήταν στο εξής παρωχημένα και θα έπρεπε να αντικατασταθούν. Κι επειδή η ΕΣΣΔ ήταν στην ουσία ένας “γίγαντας με πήλινα πόδια”, ο οποίος στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ξόδευε ήδη το θηριώδες 30% του ΑΕΠ της για την άμυνα σε βάρος του βιοτικού επιπέδου των λαών της και παρουσίαζε έντονα σημάδια εξουθένωσης, δεν είχε άλλα περιθώρια να ακολουθήσει μια νέα κούρσα εξοπλισμών. Οπότε η πιθανότητα με κάποιο τρόπο να “συνθηκολογήσει” έβαινε όλο και πιο αυξανόμενη, ειδικά από τότε που ανέλαβε την εξουσία στη Μόσχα ο πιο μετριοπαθής Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, που προωθούσε την Περεστρόικα (Μεταρρύθμιση) και τη Γκλάσνοστ (Διαφάνεια), και άρχισε να ανησυχεί περισσότερο για το βιοτικό επίπεδο των σοβιετικών υπηκόων παρά για την ευρωστία του στρατιωτικού προϋπολογισμού της σοβιετικής αυτοκρατορίας. Σε αυτό συνετέλεσε καθοριστικά και το πολύ σοβαρό πυρηνικό ατύχημα στο Τσερνομπίλ της Ουκρανίας τον Απρίλιο του 1986, που εξαπέλυσε ραδιενέργεια 1.000 ισχυρότερη από εκείνη της Χιροσίμα.

Σχετική εικόνα

Ειρηνευτικές συνομιλίες και αφοπλισμός

Τελικά, ο “Πόλεμος των Άστρων” μπορεί να μην υλοποιήθηκε ποτέ, αλλά όμως πέτυχε τον αντικειμενικό του στόχο να ωθήσει τη Σοβιετική Ένωση σε συνθηκολόγηση και τελικά σε κατάρρευση. Πριν ωστόσο η σοβιετική αυτοκρατορία καταρρεύσει ο Γκορμπατσόφ συμφώνησε με τον Ρέιγκαν στο Ρέικιαβικ της Ισλανδίας τη συνθήκη για τον περιορισμό των πυρηνικών όπλων ενδιάμεσου βεληνεκούς (INF), που αφορούσε κυρίως την Ευρώπη. Στη συνέχεια συμφώνησαν και τον περιορισμό των πυρηνικών εξοπλισμών (Strategic Arms Limitation Talks ή SALT I, II και III) και του πυρηνικού ανταγωνισμού μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων, που αποφάσισαν τότε να μειώσουν τις πυρηνικές κεφαλές κάτω από τις 5.000 έκαστη, με τη Σοβιετική Ένωση να διατηρεί πάντα ένα ελαφρύ προβάδισμα. Στη συνέχεια (1990) και λίγο πριν συμβεί η διάλυση του στρατιωτικού Συμφώνου της Βαρσοβίας, έγινε και η συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον-Μόσχας για τον περιορισμό των συμβατικών όπλων στην Ευρώπη (CFE), καθιστώντας για πρώτη φορά έπειτα από μισό αιώνα τη γηραιά ήπειρο πιο ασφαλή -κατά ειρωνικό τρόπο λίγο πριν το ξέσπασμα των πολέμων στη Γιουγκοσλαβία.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb

Πόσο κοντά στο πυρηνικό ολοκαύτωμα βρισκόμαστε;

Έπειτα από αυτές τις συμφωνίες για το πάγωμα των πυρηνικών εξοπλισμών και ειδικά μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Αυτοκρατορίας (1991) το λεγόμενο “Ρολόι της Αποκάλυψης” (Doomsday Clock), επανατοποθετήθηκε στις 23:43 από 23:57 που ήταν όλα τα προηγούμενα χρόνια και παρέμεινε στην ίδια θέση μέχρι το 2005. Την ίδια περίοδο συνέχισε να υφίσταται η έννοια της πυρηνικής Αποτροπής, καθώς οι ΗΠΑ και η Ρωσική Ομοσπονδία διέθεταν ακόμη αρκετά, αν και απαρχαιωμένα, πυρηνικά συστήματα ικανά πάντα για να καταστρέψει η μία την άλλη, ωστόσο δεν υπήρχαν και τόσο μεγάλες πιθανότητες για να συμβεί κάτι τέτοιο, Η Ρωσία είχε μετατραπεί πλέον από παγκόσμια υπερδύναμη σε δύναμη “δεύτερης κατηγορίας”, κυρίως περιφερειακού επιπέδου στο χώρο της Ευρασίας, ενώ οι ΗΠΑ επέκτειναν κι άλλο την εξουσία και τον έλεγχο τους, σε σημείο ώστε να χαρακτηριστούν ως η μοναδική πλανητική υπερδύναμη. Με πολλά σύγχρονα πυρηνικά όπλα ασφαλώς.

Μετά το 2005 όμως, εξαιτίας της επιθετικής πολιτικής των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή αλλά και την απόφαση του προέδρου Τζορτζ Μπους για “πυρηνικό επανεξοπλισμό” και έναν μικρό “Πόλεμο των Άστρων”, καθώς και την ανάκαμψη της Ρωσίας του Πούτιν και την επιθυμία της για “ανανέωση” του απαρχαιωμένου πυρηνικού της εξοπλισμού, το “Ρολόι της Αποκάλυψης» έδειξε και πάλι 23:53. Υπήρξε δηλαδή μια σημαντική υποχώρηση. Και σήμερα, έπειτα κι από την ενσωμάτωση και της πυρηνικής κεφαλής W76-2 στο αμερικανικό οπλοστάσιο δείχνει πλέον 23:58, μόλις δύο λεπτά από τα μεσάνυχτα, πριν το Τέλος.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb

Επιστροφή του “πυρηνικού εφιάλτη” χωρίς τα αντιπυρηνικά κινήματα

Το 2019, εκτός από την Αμερική και τη Ρωσία, που διαθέτουν από περίπου 5.000 πυρηνικές κεφαλές έκαστη, αρκετά πυρηνικά όπλα διαθέτουν επίσημα και η Κίνα, η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία. Μια σειρά από άλλες χώρες, όπως η Ινδία, το Πακιστάν, το Ισραήλ και η Βόρεια Κορέα, διαθέτουν επίσης πυρηνικά όπλα. Υπάρχουν τέλος μια σειρά από χώρες, όπως το Ιράν, η Ιαπωνία κ.ά. που διαθέτουν τη λεγόμενη “πυρηνική επιλογή” (nuclear Option), δηλαδή την ικανότητα να κατασκευάσουν πυρηνικά όπλα όταν και εφόσον το θελήσουν. Και υπάρχουν ασφαλώς στον κόσμο μας και μια σειρά από “συμβατικές απειλές” κατά της ανθρωπότητας, που αυξάνουν την επικινδυνότητα και σπρώχνουν τους λεπτοδείκτες του “Ρολογιού της Αποκάλυψης”, όλο και προς το Τέλος.

hwasong nuclear ballistic missile icbm test launch north korea kcna

Το χειρότερο πάντως είναι πως στο τιμόνι των δύο μεγαλύτερων πυρηνικών δυνάμεων του πλανήτη μας βρίσκονται δύο εξουσιοφρενείς ηγέτες (Τραμπ και Πούτιν), που δεν σκέφτονται την ειρήνη, το καλό και συμφέρον όλης της ανθρωπότητας, και δεν έχουν ηθικούς ενδοιασμούς να κάνουν επίδειξη δύναμης και στρατιωτικών επεμβάσεων, που μπορεί να προκαλέσουν κάποιο ατύχημα το οποίο θα τους παρασύρει ώστε να περάσουν το λεγόμενο “κατώφλι πυρηνικοποίησης”. Και μάλιστα σε μια εποχή που δεν υφίσταται πλέον κάποια συγκεκριμένη στρατηγική Αποτροπής, πέρα από ένα θολό MAD (Αμοιβαία Εξασφαλισμένη Καταστροφή), ενώ η ανερχόμενη Κίνα εισέρχεται κι αυτή δυναμικά στη λέσχη των πυρηνικών υπερδυνάμεων, με την κατασκευή υπερσύγχρονων όπλων, δημιουργώντας ένα επικίνδυνο και ασταθές “πυρηνικό τρίγωνο” (ΗΠΑ-Ρωσία-Κίνα).

Ο πυρηνικός εφιάλτης έχει επιστρέψει πλέον για τα καλά, χωρίς ωστόσο να έχουν επιστρέψει και τα παγκόσμια φιλειρηνικά και αντιπυρηνικά κινήματα του παρελθόντος, που πίεζαν τις κυβερνήσεις για πυρηνικό αφοπλισμό. Καθόλου παράξενο λοιπόν που έχουν επιστρέψει πλέον, εν έτει 2019, και οι σκέψεις και οι συζητήσεις μας για τα “τελευταία πέντε λεπτά” πριν από την πρώτη έκρηξη. Απαισιοδοξία για το μέλλον ή μήπως “το σκοτάδι είναι πάντα πιο πυκνό πριν από την αυγή;”

Αποτέλεσμα εικόνας για anti nuclear movement

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Σημείωση: πρωτοδημοιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 18.3.2019.

H σκοτεινή πλεύρα της Κίνας: Κι αν στραβοπατήσει ο «Κόκκινος Δράκος»;

Η σκοτεινή πλευρά της Κίνας

Κι αν στραβοπατήσει o Κόκκινος Δράκος;

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Χρόνο με το χρόνο η οικονομική δύναμη μετατοπίζεται από τη Δύση στην Ανατολή και συγκεκριμένα προς την ανατολική Ευρασία, με την Κίνα στο επίκεντρο. Ωστόσο, αν και τα στοιχεία, οι γενικότερες τάσεις και οι αναλύσεις των ειδικών συνηγορούν σχετικά με την άνοδο της Κίνας στην κορυφή της παγκόσμιας οικονομίας (με βάση το μέγεθος του ΑΕΠ της) κάποια στιγμή μέσα στη δεκαετία του 2020 (πιθανότατα πριν το 2027), εντούτοις αυτό δε σημαίνει ταυτόχρονα και τη μετατροπή της Κίνας σε παγκόσμια ή πλανητική υπερδύναμη, όπως είναι σήμερα οι ΗΠΑ. Η πορεία της για την κορυφή δεν είναι προδιαγεγραμμένη. Υπάρχουν μια σειρά από προκλήσεις, παγίδες, εμπόδια κλπ. τα οποία η ανερχόμενη Κίνα καλείται να διαχειριστεί επιδέξια και να αντεπεξέλθει επιτυχημένα ώστε να μην “στραβοπατήσει” στην πορεία της για την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία.

Εκδημοκρατισμός, κοινωνικές ανισότητες και αναταραχές

Η πρώτη πρόκληση είναι εκείνη των κοινωνικών αναταραχών που θα προκύψουν ως αποτέλεσμα των διευρυμένων ανισοτήτων αλλά και της εντεινόμενης απαίτησης για εκδημοκρατισμό. Η Κίνα εφαρμόζει για την ώρα το σύνθημα “μια χώρα, δύο συστήματα”, αλλά για να συνεχίσει τη “μεγάλη πορεία” της προς την οικονομική ανάπτυξη θα πρέπει να εγκαταλείψει σταδιακά τον κεντρικό σχεδιασμό της οικονομίας της και να προσχωρήσει σε περισσότερες μεταρρυθμίσεις προκειμένου να ικανοποιήσει και τις απαιτήσεις της νέας μεσαίας τάξης της, η οποία δημιουργήθηκε από την οικονομική έκρηξη των δύο τελευταίων δεκαετιών. Όμως, όσο η Κίνα θα αναπτύσσεται και θα γίνεται περισσότερο “καπιταλιστική” χώρα, τόσο θα αυξάνουν στο εσωτερικό της οι ανισότητες, αλλά και οι πιέσεις των ανερχόμενων κοινωνικών ομάδων για εκδημοκρατισμό και ανθρώπινα δικαιώματα. Σ’ αυτή την περίπτωση ή οι σκληροπυρηνικοί του καθεστώτος θα αντιδράσουν κατασταλτικά ή θα συμβεί μια κάποιας μορφής “πορτοκαλί επανάσταση”, η οποία θα φέρει στην εξουσία πολιτικές δυνάμεις που θα εκπροσωπούν τη νέα αστική τάξη της Κίνας που αριθμεί 300 εκατομμύρια και αυξάνεται. Αν πάντως η Κίνα γίνει τελικά δημοκρατική –πράγμα δύσκολο για μια χώρα 1,4 δισεκατομμυρίων κατοίκων με αυτοκρατορική παράδοση χιλιετηρίδων– θα γίνει πιθανότατα μια “αυταρχική δημοκρατία” τύπου Ρωσίας του Πούτιν, που θα τρέφει αυτοκρατορικές φιλοδοξίες να διαδραματίσει μια παγκόσμια αποστολή υποσκελίζοντας τις ΗΠΑ.

Η Κίνα, η οποία αποτελεί τη δεύτερη, για την ώρα, μεγαλύτερη οικονομία του πλανήτη μας, έχει 150 εκατομμύρια κατοίκους της (λίγο πάνω από το 10% του πληθυσμού της) να ζουν με λιγότερα από δύο δολάρια την ημέρα.

Από την άλλη το 70% του πλούτου της Κίνας βρίσκεται στην κατοχή του 0,4% του πληθυσμού της -μια ανισότητα που θυμίζει την Ευρώπη του 19ου αιώνα, με τους αριστοκράτες και τους ξεβράκωτους, αλλά και τις σημερινές ΗΠΑ του Τραμπ.

Υπάρχουν επίσης τεράστιες ανισότητες ανάμεσα στην αγροτική και στην αστική Κίνα, ανάμεσα στην Κίνα της ενδοχώρας και σε εκείνη των βιομηχανικών και αναπτυγμένων ανατολικών παραλίων της.

Η εκρηκτική αστικοποίηση και ρύπανση

Η δεύτερη λοιπόν πρόκληση που θα αντιμετωπίσει η Κίνα αφορά στις τεράστιες οικονομικές ανισότητες μεταξύ της παράκτιας αναπτυγμένης ζώνης και του υποανάπτυκτου και αχανούς αγροτικού εσωτερικού της –μια ανισότητα που θυμίζει την οικονομική διαφορά βόρειας και νότιας Ιταλίας σε τεράστια όμως κλίμακα. Είναι γεγονός πως οι μισθοί στην περιοχή της Σαγκάης, μιας ζώνης που έχει προσελκύσει τις περισσότερες ξένες επενδύσεις, είναι πενταπλάσιοι ακόμη και δεκαπλάσιοι σε σχέση μ’ εκείνους στις πόλεις του εσωτερικού της Κίνας. Αυτή τη στιγμή περίπου 700 εκατομμύρια Κινέζοι (ή το 50% του πληθυσμού) ζουν στις πόλεις και άλλα 700 εκατομμύρια σε χωριά του εσωτερικού. Από αυτά υπολογίζεται πως 300 με 400 εκατομμύρια θα αναζητήσουν σύντομα την τύχη τους στις πόλεις, οδηγώντας στην πληθυσμιακή του γιγάντωση και στην έκρηξη (φούσκα) των τιμών ακινήτων. Ως το 2030 τουλάχιστον το 70% του πληθυσμού της Κίνας θα κατοικεί στις πόλεις, με μολυσμένη συνήθως ατμόσφαιρα. To Πεκίνο αγγίζει πλέον τα 30 εκατομμύρια κατοίκους, το ίδιο και η Σανγκάη, και ο αέρας, τις περισσότερες μέρες του χρόνου, δεν είναι αναπνεύσιμος σκοτώνοντας έτσι δεκάδες ανθρώπους καθημερινά. Νέες πόλεις και αστικές περιοχές ξεφυτρώνουν ως μανιτάρια, κατατρώγοντας πολύτιμη αγροτική γη και καταναλώνοντας θηριώδη ποσά ενέργειας. Για τον έλεγχο και τη διαχείριση αυτού του τεράστιου αστικού πληθυσμού το κινεζικό καθεστώς φιλοδοξεί να δημιουργήσει “έξυπνες πόλεις”, αλλά και τεχνικές μαζικού ελέγχου μέσω της διαχείρισης πληροφοριών βασιζόμενες σε νέες τεχνολογίες παρακολούθησης. Θα μπορέσει άραγε η Κίνα να απορροφήσει αυτές τις μάζες των αγροτών και να ελέγξει την όλο και πιο απαιτητική ανερχόμενη μεσαία της τάξη ή μήπως θα οδηγηθεί σε κοινωνικές αναταραχές διασπαστεί;

Αυτές οι τεράστιες ανισότητες, αν συνδυαστούν με την εκρηκτική αύξηση των τιμών κατοικίας, τη μόλυνση της ατμόσφαιρας και τη ρύπανση εδάφους και υδάτων, αλλά και την ταχύτατη αστικοποίηση, αποτελούν ένα “κοκτέιλ μολότοφ” που μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικές αναταράξεις, ακόμη και σε επανάσταση. Ειδικά αν το υπάρχον κομουνιστικο-καπιταλιστικό της καθεστώς απολέσει σε περίπτωση π.χ. μιας σημαντικής οικονομικής επιβράδυνσης, τα σημερινά υψηλά επίπεδα νομιμοποίησης που απολαμβάνει στα μάτια του κινεζικού λαού, όσο και αν χρησιμοποιεί “τεχνικές Big Brother” για τον έλεγχο του πληθυσμού, δε θα μπορέσει να αποφύγει μια κοινωνική έκρηξη.

Η δημογραφική γήρανση της Κίνας

Μια άλλη πρόκληση, που θα αντιμετωπίσει η Κίνα, και η οποία αποτελεί μεγάλη απειλή για την κοινωνική και οικονομική της σταθερότητα, είναι η δημογραφική της γήρανση και συγκεκριμένα η επικείμενη γήρανση του πληθυσμού της. Η Κίνα μετά το 2025 θα γερνάει με ταχύτερο ρυθμό απ’ ό,τι οι Δυτικές χώρες. Επειδή από τη δεκαετία του 1970 στην Κίνα επικράτησε η πολιτική “Ένα Παιδί ανά Οικογένεια”, όταν οι προηγούμενες γενιές αρχίσουν να γερνάνε (από το 2025 και μετά) θα υπάρχουν πολύ λιγότεροι νέοι για να τους αντικαταστήσουν. Το 2030 θα υπάρχουν στην Κίνα περίπου 300 εκατομμύρια ηλικιωμένοι (16% του πληθυσμού σε σύγκριση με το 5% του 1980), ένα τεράστιο παθητικό που ίσως “ψαλιδίσει” τις φιλοδοξίες ανάδειξης του Κόκκινου Δράκου σε παγκόσμια υπερδύναμη. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο Πολ Γουάλας, συγγραφέας του βιβλίου με τίτλο “Ηλικιακός Σεισμός”: “Στην επόμενη δεκαετία η Κίνα θα γίνει μια κοινωνία με έντονο δημογραφικό πρόβλημα εξαιτίας της ταχύτατης γήρανσης του πληθυσμού της”. Έτσι σε δύο δεκαετίες η Κίνα θα πάψει να αποτελεί μια δεξαμενή φθηνών εργατικών χεριών και ίσως αναγκαστεί να εισαγάγει μετανάστες από τη γειτονική Ινδία.

Για να αντιμετωπίσει τη δημογραφική της γήρανση η Κίνα πιθανόν να μιμηθεί τη γειτονική της Ιαπωνία εισάγοντας τον αυτοματισμό, τη ρομποτική, και τις Τεχνητές Νοημοσύνες σε μεγάλη κλίματα, ώστε να διατηρηθεί η παραγωγική της ικανότητα. Επειδή όμως η κλίμακα γήρανσης της Κίνας είναι τεράστια, δε θα μπορούν να ανεβρεθούν εύκολα τα τεράστια κονδύλια για να επενδυθούν στις νέες τεχνολογίες ρομποτικής ώστε να καλύψουν τις ανάγκες του γηράσκοντος πληθυσμού και ταυτόχρονα να καλύψουν τις ανάγκες για “εργατικά χέρια”. Είναι μια δύσκολη εξίσωση, που θα μπορούσαν να λύσουν πλούσιες χώρες με μικρό πληθυσμό. Όχι όμως και η Κίνα που είναι τεράστια και όχι τόσο πλούσια (αποτελεί πλέον χώρα μεσαίου εισοδήματος). Επίσης ο πληθυσμός της Κίνας, σύμφωνα με τις προβλέψεις, αναμένεται να συρρικνωθεί από τα σημερινά 1,4 δισεκατομμύρια κατοίκους στο 1 δισεκατομμύριο περίπου κατά το έτος 2100, δηλαδή θα μειωθεί κατά 40%.

Ανισορροπία των φύλων

Η πολιτική του Ενός Παιδιού οδήγησε σε πολλές στρεβλώσεις, που θα επηρεάσουν μεσοπρόθεσμα τη δομή της κινεζικής οικονομίας, αυξάνοντας τις ανισορροπίες της. Με τους περισσότερους Κινέζους γονείς να προτιμούν τα αγόρια από τα κορίτσια, και την επιλεκτική άμβλωση των θηλυκών εμβρύων, εφόσον πλέον η ιατρική τεχνολογία καθιστά δυνατή την πρόγνωση του φύλου του παιδιού, δημιουργήθηκε τις δύο τελευταίες δεκαετίες ένα έλλειμμα στην Κίνα περίπου 40 εκατομμυρίων γυναικών. Αυτή η ανισορροπία των φύλων, που είναι πρωτοφανής και ανήκουστη σε οποιαδήποτε σύγχρονη κοινωνία, είναι ιδιαίτερα κραυγαλέα στις κινεζικές επαρχίες Γκουαντόνγκ και Γιαγξί, όπου οι άνδρες ξεπερνούν τις γυναίκες κατά 30-38%. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας στρατιάς ανύπαντρων ανδρών, που όσο φτωχότεροι είναι τόσο λιγότερες πιθανότητες έχουν να βρουν ταίρι, ενώ αντίθετα η “κοινωνική αξία” των γυναικών στην Κίνα έχει ανέβει.

Αυτοί οι απελπισμένοι Κινέζοι εργένηδες, χωρίς γυναίκες και οικογένειες, μπορούν κάλλιστα να γίνουν μπροστάρηδες στις επόμενες επαναστάσεις. Μπορούν επίσης να ασπαστούν τον ριζοσπαστικό εθνικισμό και να συμμετάσχουν σε ενδεχόμενες επεκτατικές εκστρατείες της Κίνας. Για να αντιμετωπίσει αυτό το σοβαρό πρόβλημα το κινέζικο καθεστώτος έδωσε από το 2016 το δικαίωμα στους Κινέζους γονείς να κάνουν ελεύθερα και δεύτερο παιδί, με την ελπίδα πως αυτό θα είναι κορίτσι. Αλλά μέχρι αυτά τα κορίτσια που θα γεννηθούν θα φθάσουν σε ηλικία ενηλικίωσης για να καλυφθεί κάπως το έλλειμμα, η Κίνα θα πρέπει να εισαγάγει περίπου 25-30 εκατομμύρια “νύφες” από φτωχότερες χώρες της νότιας Ασίας, όπως το Βιετνάμ, οι Φιλιππίνες, η Μπούρμα και η Ινδία. Διαφορετικά θα έχει να αντιμετωπίσει τους δυσαρεστημένους εργένηδες της, που θα ξεσπούν εύκολα τη δυσαρέσκεια τους σε επαναστάσεις.

Αποτέλεσμα εικόνας για China population

Περιφερειακές ανισότητες και μειονότητες

Η άλλη πρόκληση της Κίνας έχει να κάνει με την κατάσταση των μειονοτήτων και τις αυξανόμενες απαιτήσεις τους για δικαιώματα και απόσχιση. Αν και οι Χαν αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού της χώρας (92%), εντούτοις στην επικράτεια της Κίνας ζουν πάνω από 70 εκατομμύρια μέλη μειονοτήτων, που κατέχουν τη μισή έκταση της χώρας και τα ¾ των συνοριακών περιοχών της! Κορεάτες, Μογγόλοι και Τουρκμένοι του Σινκιάνγκ έχουν ομοεθνείς από την άλλη πλευρά των συνόρων, όπως και οι Τσουάνγκ στο νότο, που συγγενεύουν με τους Ταϊλανδούς. Από την άλλη οι Θιβετιανοί αντιστέκονται όσο κανείς άλλος στην αφομοίωση τους στην κινέζικη κουλτούρα, ενώ ο Δαλαϊ Λάμα έχει καταφέρει να διεθνοποιήσει το ζήτημα της κινεζικής κατοχής στο Θιβέτ. Οι Χαν από την πλευρά τους επιδίδονται σε μια πολιτική αποικισμού των μειονοτικών εδαφών, όπως στο Θιβέτ και στο Σινκιάνγκ, πράγμα που προκαλεί τις έντονες αντιδράσεις των μειονοτήτων. Μια εξέγερση των μειονοτικών πληθυσμών δεν θα πρέπει να θεωρείται απίθανη, ιδιαίτερα σε περίπτωση εκδημοκρατισμού της Κίνας. Αυτό όμως θα έχει ως συνέπεια τη βίαιη καταστολή εκ μέρους των κινεζικών αρχών καθώς η Κίνα δεν επιθυμεί να έχει την ίδια μοίρα με τη γείτονα της, τη Σοβιετική Ένωση.

Αποτέλεσμα εικόνας για China economy

Οικονομική επιβράδυνση

Η κινεζική οικονομία δεν μπορεί να αναπτύσσεται επ’ άπειρον και μάλιστα με τους -συχνά διψήφιους- ρυθμούς που μας είχε συνηθίσει κατά τις τρεις προηγούμενες δεκαετίες. Όπως ακριβώς και η Ιαπωνία αναμένεται να περάσει κι εκείνη σε φάση επιβράδυνσης, ακόμη και σε ύφεση με στασιμοπληθωρισμό. Το σκάσιμο μιας “φούσκας” στο κινεζικό χρηματιστήριο ή στην αγορά των ακινήτων θα μπορούσε να φορτώσει την Κίνα με τράπεζες που φυτοζωούν, ψαλιδίζοντας σημαντικά τους ρυθμούς ανάπτυξης. Το ίδιο μπορεί να κάνει κι ένας παρατεταμένος εμπορικός πόλεμος με τις ΗΠΑ. Κι επίσης, καθώς μετατρέπεται σε οικονομία μεσαίου εισοδήματος, αρχίζει σταδιακά να μετατοπίζει το κέντρο βάρος ανάπτυξης της από τη βιομηχανική παραγωγή και τις εξαγωγές στην αυξημένη εγχώρια κατανάλωση και στις υπηρεσίες. Αυτό σημαίνει όμως πως η εποχή με τα θηριώδη κινεζικά εμπορικά πλεονάσματα θα πρέπει να θεωρείται παρελθόν.

Ήδη η δεύτερη οικονομία στον κόσμο επιβραδύνεται σταθερά. Τα πρόσφατα στοιχεία δείχνουν πως το 2018 η Κίνα είχε ανάπτυξη περιορισμένη στο 6,6%, καταγράφοντας τον χαμηλότερο ρυθμό από το 1990. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις οικονομολόγων, η κινεζική οικονομία πρέπει να αναπτύσσεται κατά περίπου 6,2% ετησίως την επόμενη διετία (2019-2020) προκειμένου να επιτύχει το Πεκίνο τον διακηρυγμένο στόχο του το 2020 να έχει διπλασιάσει το ΑΕΠ αλλά και τα εισοδήματα των Κινέζων σε μια δεκαετία. δηλαδή να έχει μετατρέψει την Κίνα σε “ήπια ευημερούσα” χώρα. Σε κάθε περίπτωση οι διψήφιοι ρυθμοί ανάπτυξης ανήκουν οριστικά στο παρελθόν και η οικονομία χάνει την κεκτημένη ταχύτητα. Η κινεζική ηγεσία παρακολουθεί προσεκτικά τις εξελίξεις στην αγορά εργασίας, καθώς πολλές βιομηχανίες αναγκάζονται να προχωρήσουν σε απολύσεις εξαιτίας εν μέρει του σινοαμερικανικού εμπορικού πολέμου. Υπάρχουν βάσιμες ενδείξεις πως σε βάθος μιας δεκαετίας οι ρυθμοί ανάπτυξης της Κίνας θα συγκλίνουν με εκείνες των ΗΠΑ, αλλά αυτό μένει να επιβεβαιωθεί.

Αποτέλεσμα εικόνας για China military force

Συγκρότηση αντικινεζικού συνασπισμού

Η τελευταία σοβαρή πρόκληση, που μπορεί να σταθεί εμπόδιο στο δρόμο της Κίνας για παγκόσμια υπερδύναμη, είναι να βρεθεί στο στόχαστρο ενός ευρύτερου αντικινεζικού συνασπισμού ο οποίος θα έχει συγκροτηθεί με στόχο την ανάσχεσή της. Όσο η Κίνα θα αναδύεται οικονομικά, στρατιωτικά και γεωπολιτικά, η εύλογη ανησυχία που θα προκαλέσει στην περιφέρειά της, καθώς και τα μεγαλεπήβολα σχέδια και οι διεκδικήσεις της, ενδέχεται σπρώξουν τις χώρες τις περιοχής να συνασπιστούν εναντίον της και να αναζητήσουν μεγαλύτερη υποστήριξη από τις ΗΠΑ. Οι διεκδικήσεις της Κίνας στις βραχονησίδες των νησιών Σπάρτλι στη Νότια Κινεζική Θάλασσα, η διεκδίκηση της Ταϊβάν και των νησιών Σεντάκου από την Ιαπωνία, αποτελούν δείγματα προς αυτή την κατεύθυνση, όπως και η ναυπήγηση σύγχρονου στόλου ανοικτής θάλασσας. Τα σχέδια της Κίνας να εκτρέψει τους υδάτινους πόρους του Θιβέτ και των Ιμαλαϊών ανησυχούν ήδη την Ινδία, το Μπαγκλαντές και το Καζακστάν, που εξαρτώνται ζωτικά από ποταμούς οι οποίοι πηγάζουν από το οροπέδιο του Θιβέτ. Η διαμάχη με την Ιαπωνία γύρω από τα νησάκια Σεντάκου οδήγησε στην Κίνα να επιβάλει εμπάργκο στις εξαγωγές σπάνιων γαιών ως αντίποινα για τη σύλληψη ενός Κινέζου ψαρά.

Όλα αυτά τα επεισόδια και οι προστριβές, αν πολλαπλασιαστούν στο μέλλον, μπορεί να οδηγήσουν στη συγκρότηση ενός αντικινεζικού συνασπισμού στην περιοχή με μέλη την Ιαπωνία, την Νότιο Κορέα, την Ταϊβάν, τις Φιλιππίνες, το Βιετνάμ, την Ινδονησία, ίσως ακόμη και την Ινδία. Και φυσικά μπορεί να οδηγήσουν και στην άμεση εμπλοκή των ΗΠΑ σε αυτόν Κάτι τέτοιο θα αποτελέσει μια σοβαρή παγίδα από την Κίνα, η οποία θα πρέπει να βρει τρόπους να απεγκλωβιστεί και να σπάσει αυτή την “πολιορκία”, προκειμένου να διαδραματίσει παγκόσμιο ρόλο. Σε κάθε περίπτωση η συγκρότηση αντικινεζικού συνασπισμού μπορεί μόνον προσωρινά να ανασχέσει τις κινεζικές φιλοδοξίες και όχι μακροπρόθεσμα.

Μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους στην Ασία

Η Κίνα είναι πολύ μεγάλη για να αγνοηθεί. Για να παίξει όμως ρόλο παγκόσμιας υπερδύναμης ή αντίπαλου δέους των ΗΠΑ θα πρέπει να αποκτήσει τεράστιες στρατιωτικές και τεχνολογικές δυνατότητες, ισχυρή οικονομία και οικονομική επιρροή, αλλά και εκτεταμένη πολιτιστική ακτινοβολία. Υπάρχουν πολλές προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει η Κίνα στο κοντινό της μέλλον, τις οποίες θα πρέπει να ξεπεράσει προκειμένου να καταστεί παγκόσμια δύναμη.

Παρά τα προβλήματα και τις προκλήσεις η Κίνα θα καταφέρει τελικά να ισχυροποιήσει τη θέση της και να γίνει η μεγαλύτερη οικονομική δύναμη στον κόσμο κάπου στα μέσα της επόμενης δεκαετίας. Ωστόσο, τουλάχιστον μέχρι το 2025, η Αμερική θα συνεχίσει να είναι η κυρίαρχη οικονομική δύναμη στον κόσμο, αλλά η πρωτοκαθεδρία της θ’ αρχίσει να αμφισβητείται. Σε γεωπολιτικό επίπεδο είναι σίγουρο ότι η Ουάσιγκτον θα μετατοπίσει το κέντρο βάρους του ενδιαφέροντος της από την Ευρώπη προς την Άπω Ανατολή, στοχεύοντας ενδεχομένως σε μια στρατηγική ανάσχεσης της Κίνας η οποία θα αποτελέσει το επόμενο αντίπαλο δέος. Η Ευρασία, που κατοικείται από το 75% του πληθυσμού της Γης και αντιπροσωπεύει το 65% του παγκόσμιου ΑΕΠ, θα συνεχίσει να βρίσκεται στο επίκεντρο του αμερικανικού ενδιαφέροντος.

Ακόμη πάντως κι αν η Αμερική επιχειρήσει να ανασχέσει τη γεωπολιτική άνοδο της Κίνας δεν είναι σίγουρο πως θα τα καταφέρει, καθώς η κεκτημένη ταχύτητα είναι ήδη μεγάλη. Θα πρέπει να συνυπάρξουν πολλοί λόγοι για ν’ ανακοπεί η δυναμική ανατολή του άστρου της Κίνας στο γεωπολιτικό στερέωμα του 21ου αιώνα.

Αποτέλεσμα εικόνας για China military force

Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΜΟΛΔΑΒΙΑ: Χαμένη στη μετάβαση

Η άγνωστη Μολδαβία

Χαμένη στη μετάβαση

Μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας…

Ποια είναι η πιο φτωχή χώρα της Ευρώπης;

Moldova

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Είναι η λιγότερο γνωστή και μία ελάχιστα επισκέψιμη χώρα της Ευρώπης. Βρίσκεται μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας στην ανατολική Ευρώπη, όχι πολύ μακριά από τη Μαύρη Θάλασσα και τα Βαλκάνια. Είναι επίσης και η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης, με το ετήσιο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της να μη ξεπερνά τα 3.000 Ευρώ. Κάποτε η Δημοκρατία της Μολδαβίας ήταν μία από από τις 15 σοβιετικές δημοκρατίες, η οποία παρήγαγε κυρίως κρασιά, φρούτα και λαχανικά, αλλά για περίπου 300 εκατομμύρια πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης. Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991 και ο πόλεμος που ακολούθησε το 1992, εξ αιτίας της απόσχισης της ρωσόφωνης ανατολικής επαρχίας της Τρανσίστριας (Transistria) ή Υπερδνειστερίας, οδήγησε τη Μολδαβία σε μια πρωτοφανή, για τα παγκόσμια δεδομένα, οικονομική κατάρρευση και σε μαζική μετανάστευση του πληθυσμού της. Τη δεκαετία του 1990 κυριαρχούσε ο υπερπληθωρισμός, ενώ οι τιμές των αγαθών και της ενέργειας ανέβηκαν ξαφνικά κατά 300%. Ο πληθυσμός είχε εξαθλιωθεί μαζικά και η μετανάστευση, μαζί με την εγκληματικότητα και τη διαφθορά κάθε είδους είχαν ανέβει σε στρατοσφαιρικά επίπεδα.

Από το το 1991 μέχρι το 1999 η Μολδαβία έχασε περίπου τα 2/3 του ΑΕΠ της. Μετά το 2001 όμως άρχισε να αναπτύσσεται με ρυθμούς άνω του 5% ετησίως, αλλά η ζημιά είχε γίνει. Λόγω της οικονομικής κατάρρευσης, της κοινωνικής αποσάθρωσης, της εξαθλίωσης και του πολέμου στην Τρανσίστρια, ο πληθυσμός της Μολδαβίας μειώθηκε από 4,3 εκατομμύρια κατοίκους το 1991 σε 3,5 εκατομμύρια το 2018. Από αυτούς, τα 3 εκατομμύρια κατοικούν στη Μολδαβία, και το μισό εκατομμύριο στην αποσχισθείσα επαρχία της Τρανσίστριας, η οποία έχει κηρύξει de facto την ανεξαρτησία της το 1990, αν και δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί επίσημα από καμία χώρα, ούτε καν από την προστάτιδά της Ρωσίας.

Moldova. Physical features map. Includes locator.

Μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας

Με έκταση 33.846 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή μικρότερη από αυτή της ελληνικής Μακεδονίας και πληθυσμό μόλις 3,5 εκατομμύρια κατοίκους (μαζί με την Τρανσίστρια) η ρουμανόφωνη Μολδαβία έχει μεγάλη στρατηγική σημασία για τη Ρωσία, καθώς συνορεύει δυτικά με τη Ρουμανία (μέλος της Ε.Ε.) και ανατολικά με την Ουκρανία, με την οποία η Μόσχα βρίσκεται πλέον σε σύγκρουση. Παρά την de facto απόσχιση της φιλορωσικής Υπερδνειστερίας ή Τρανσίστρια (Transistria), με έκταση 3.600 τ.χλμ. και πληθυσμό μόλις μισό εκατομμύριο, η Μολδαβία είχε από το 2000 μέχρι το 2008 μια κομμουνιστική κυβέρνηση φιλική προς τη Μόσχα, αλλά κατόπιν η νέα φιλοδυτική κυβέρνηση της χώρας ακολούθησε μια φιλοευρωπαϊκή τροχιά προετοιμάζοντας την υπογραφή της Συμφωνίας Σύνδεσης και Σταθεροποίησης με την Ευρωπαϊκή Ένωση, κάτι που δυσαρέστησε εντόνως τη Μόσχα.

Η Ρωσία αντέδρασε καθιστώντας δύσκολη την εξαγωγή των φημισμένων μολδαβικών κρασιών στην τεράστια ρωσική αγορά κι αυξάνοντας την τιμή του φυσικού αερίου, υπενθυμίζοντας τι ρισκάρει να χάσει η Μολδαβία. Είναι αξιοσημείωτο πως η πλειοψηφία των Μολδαβών πολιτών δεν επιθυμεί για την ώρα την ένταξη στην Ε.Ε. αλλά αντίθετα την ένταξη στην Ευρασιατική Τελωνειακή Ένωση, την οποία δημιούργησε η Ρωσία με την Λευκορωσία και το Καζακστάν και στην οποία εντάχθηκαν η Αρμενία και το Κιργιζιστάν. Έπειτα από τις δραματικές εξελίξεις στην Ουκρανία το 2014, με την απόσχιση της Κριμαίας και των δύο ανατολικών ρωσόφωνων επαρχιών της, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι πιέζουν την κυβέρνηση της Μολδαβίας να υπογράψει γρήγορα τη Συμφωνία ώστε να προσδεθεί στο άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Dniester River, Moldova.

Υπερδνειστερία και Γκαγκαουζία

Ωστόσο η Μόσχα έχει άλλα σχέδια και φαίνεται πως σχεδιάζει να αποσταθεροποιήσει τη Μολδαβία ως αντιπερισπασμό για να τραβήξει την προσοχή μακριά από την Ουκρανία. Για το σκοπό αυτό δε θα χρησιμοποιήσει μόνον την ήδη αποσχισθείσα Υπερδνειστερία, που ενδεχομένως να προβεί σε δημοψήφισμα ζητώντας την ένωσή της με τη Ρωσική Ομοσπονδία, αλλά και τις αποσχιστικές τάσεις μιας ιδιαίτερης εθνικής μειονότητας, που ζει με σχετική αυτονομία στα νότια της Μολδαβίας: τους τουρκόφωνους αλλά ορθόδοξους Γκαγκαούζους. Τους τουρκόφωνους Γκαγκαούζους, που ζουν σε μια αυτόνομη περιοχή στο νότο της χώρας, είχε στο νου του και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν όταν επισκέφθηκε πρόσφατα τη χώρα, όταν έκανε μια δωρεά 10 εκατομμυρίων Ευρώ για την αποκατάσταση του προεδρικού μεγάρου της Μολδαβίας -αν και ορισμένοι υποστηρίζουν πως τα μισά τουλάχιστον χρήματα πήγαν στις τσέπες διεφθαρμένων Μολδαβών πολιτικών.

Γεωπολιτικά η Μολδαβία, αν και βρίσκεται μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας, στην ουσία βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνεται η σφαίρα επιρροής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ρωσίας και η ίδια μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στις δύο. Οι περισσότεροι Μολδαβοί φαίνεται να νοσταλγούν την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης, μιλούν ρωσικά ως πρώτη γλώσσα (μαζί με τα Μολδαβικά/Ρουμανικά βεβαίως), αλλά όλο και περισσότερο θέλουν να δουν τη χώρα τους μέλος της Ε. Ε., αλλά να μην ενωθούν όμως με τη “μητέρα Ρουμανία”. Μια κατάσταση, που μοιάζει εκ πρώτης όψεως “σχιζοφρενική”, αλλά ωστόσο εξηγείται αν γνωρίζει κανείς την ιστορία και την πραγματικότητα της Μολδαβίας.

Το μολδαβικό παράδοξο

Η Δημοκρατίας της Μολδαβίας, που μέχρι το 1991 αποτελούσε μία από δεκαπέντε σοσιαλιστικές δημοκρατίες της ΕΣΣΔ και σήμερα είναι η φτωχότερη (ακόμη κι από την Αλβανία) χώρα της ανατολικής Ευρώπης με κατά κεφαλήν ΑΕΠ μόλις 3.000 ευρώ, είναι μια λατινόφωνη αλλά και ρωσόφωνη χώρα. Μέχρι το 1992 το επίσημο αλφάβητο αυτής της κατά πλειοψηφία λατινόφωνης χώρας ήταν το Κυριλλικό, αλλά αντικαταστάθηκε στη συνέχεια από το Λατινικό, έτσι ώστε να επαναπροσεγγίσει προς τη “Μητέρα Ρουμανία”. Οι Μολδαβοί, που αποτελούν περίπου το 75% του πληθυσμού αυτής της χώρας των 3,5 εκ. Κατοίκων (υπάρχουν επίσης πολλοί Ουκρανοί, Ρώσοι, Γκαγκαούζοι και Βούλγαροι), είναι περήφανοι για τη λατινοφωνία τους και τη Δακο-θρακική καταγωγή τους, αν και συνηθίζουν να γράφουν και στα Κυριλλικά, να μιλούν και ρωσικά, ενώ είναι φανερές πάνω τους οι σλαβικές επιρροές και οι Ουραλοαλταϊκές “επισκέψεις”, καθώς η μικρή τους χώρα είναι το τέλος του μεγάλου “Διαδρόμου Στέπας”, που ξεκινούσε από το βόρειο Καζακστάν και έφτανε μέχρι τις εκβολές του Δούναβη.

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova steppes

Μέσα απ’ αυτόν τον “διάδρομο” έχουν περάσει ανά τους αιώνες πλήθος βαρβαρικών νομαδικών φυλών, που αιματοκύλισαν την Ευρώπη και τα Βαλκάνια. Ούννοι, Βούλγαροι, Μαγυάροι, Ουγούζοι, Πετσενέγκοι, Κουμάνοι και Τάταροι είναι κάποιοι από αυτούς τους νομαδικούς λαούς της κεντρικής Ασίας που πέρασαν κι εγκαταστάθηκαν, είτε για λίγο είτε μόνιμα στα εδάφη της σημερινής Μολδαβίας. Όλοι τους διέσχιζαν με τα γοργά τους άλογα τη στέπα της νότιας Ρωσίας και της Ουκρανίας σηκώνοντας σύννεφα σκόνης και σκορπίζοντας το θάνατο και τον όλεθρο στο διάβα τους. Η Μολδαβία ήταν η τελευταία τους στάση, προτού επιχειρήσουν το ριψοκίνδυνο πέρασμα του Δούναβη στο νότο ή να προσκρούσουν στο αδιαπέραστο και αδάμαστο φράγμα των άγριων Καρπαθίων στα δυτικά τους.

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova

Η αγροτική Μολδαβία και η πρωτεύουσα Κισνάου

Η αγροτική Μολδαβία, με εξαίρεση τις περιοχές που καλλιεργούνται οι αμπελώνες, έχει τα ανάμεικτα χαρακτηριστικά μιας πεδιάδας και μιας στέπας. Το καλοκαίρι μάλιστα, όταν το παχύ χορτάρι και τα λιβάδια ξεραίνονται, θυμίζει περισσότερο στέπα. Όσοι έχουν δημιουργική φαντασία βλέπουν αυτή τη στέπα σα μια ανεξερεύνητη “θάλασσα”, εντυπωσιασμένοι από τον απέραντο ορίζοντα, την έκταση του ουρανού κι από την ατελείωτη θέα των θάμνων και των χόρτων που λικνίζονται σαν κύματα από τον αέρα. Φαντάζει όντως σαν μια θάλασσα που όμως μπορεί να “πνίξει” τον εισβολέα της, ειδικά στη διάρκεια του παγωμένου χειμώνα όταν η θερμοκρασία πέφτει στους -30 βαθμούς Κελσίου. Εδώ τα χωριά μοιάζουν σα νησιά, τα κάρα των αλόγων σαν αργόσυρτες βάρκες και τα παλιά, σοβιετικού τύπου, αυτοκίνητα σαν ταχύπλοα σκάφη. Τα πάντα άλλωστε είναι θέμα φαντασίας…

Στην πρωτεύουσα της Μολδαβίας, το Κισνάου στα Ρουμανικά ή Κισίνεφ στα Ρωσικά, μια πόλη επτακοσίων χιλιάδων κατοίκων γεμάτη με σοβιετικού τύπου μνημεία και ανάλογα κτιριακά συγκροτήματα, που επιχειρεί τα τελευταία χρόνια να κάνει ένα ευρωπαϊκού τύπου λίφτινγκ, συνοψίζονται όλες σχεδόν οι αντιθέσεις της ανατολικής Ευρώπης. Η εξαθλίωση του μεγαλύτερου τμήματος του πληθυσμού κατά την περίοδο της 20ετούς Μετάβασης, οδήγησε και σε νοσηρά φαινόμενα, με χαρακτηριστικότερο εκείνο του“σεξοτουρισμού” στον οποίο επιδίδονταν Ευρωπαίοι και Έλληνες, με γνωστότερη εκείνη την περίπτωση πρώην βουλευτή του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, όσο υπηρετούσε ως αξιωματούχος του ΟΗΕ στη Μολδαβία.

Σχετική εικόνα

Το Κισνάου, που ξεκίνησε την ιστορική του διαδρομή το 1436 ως μοναστηριακό χωριό, κατοικούνταν στις αρχές του 20ου αιώνα κατά 43% από Εβραίους που κατόπιν έπεσαν θύματα πογκρόμ τόσο των Ρώσων, όσο και των Ρουμάνων και τελικά των Ναζί, με αποτέλεσμα να απομείνουν σήμερα μόλις 2.000, θυμίζοντας τη μοίρα που επιφύλαξε η ιστορία του περασμένου αιώνα σ’ αυτό τον τραγικό λαό, που μαζί με τους Αρμένιους και τους Έλληνες υπήρξαν μαζικά θύματα των εθνικιστικών εκκαθαρίσεων και της γενοκτονίας.

Η μικρή “Κίνα της Ευρώπης” με τα απέραντα κελάρια κρασιών

Από οικονομικής άποψης η σημερινή Μολδαβία, έχοντας εφαρμόσει επί δύο δεκαετίες ακραίες νεοφιλελεύθερες πολιτικές και ιδιωτικοποιώντας τουλάχιστον το 80% της οικονομίας της, έχοντας εργαζόμενους με 100 Ευρώ το μήνα βασικό μισθό -δηλαδή 100% πάνω από το 0!- και 300 Ευρώ μέσο μηνιαίο μισθό, αποτελεί την “Κίνα της Ευρώπης”. Μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανίες ρούχων, όπως η Versage, D. Gabana και Armani, έχουν τα εργοστάσια τους εκεί, εκμεταλλευόμενες τα φτηνά εργατικά χέρια, το ειδικευμένο προσωπικό, αλλά και την ευκολία πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά. Κι ενώ η πλειοψηφία του πληθυσμού της έχει ένα κατά κεφαλήν ΑΕΠ το οποίο αγγίζει μόλις το 20% του μέσου ευρωπαϊκού, και το 1/3 των νέων είναι μετανάστες σε Ευρώπη και Ρωσία, η χώρα διαθέτει μια ελίτ ζάπλουτων, που ευημερούν μέσα στη γενική φτώχεια. Κυριότερος εκπρόσωπος τους είναι ο Anatal Stati, με περιουσία που φτάνει τα 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ! Ένας δισεκατομμυριούχος σε μια χώρα φτωχών.

Σχετική εικόνα

Τέλος, πρέπει να σημειωθεί, πως η μικρή και άγνωστη Μολδαβία είναι μια χώρα που παράγει εξαιρετικής ποιότητας κρασιά και διαθέτει τα μεγαλύτερα φυσικά, υπόγεια κελάρια στον κόσμο. Ένα, μάλιστα, έχει μήκος αρκετών χιλιομέτρων και φιλοξενεί 2 εκατομμύρια μπουκάλια κρασί. Μάλιστα, αρκετοί διάσημοι, πλούσιοι, αλλά και ηγέτες, όπως ο Πούτιν και η Μέρκελ, αποθηκεύουν τις προσωπικές συλλογές τους από σπάνια και ακριβά κρασιά, στα απέραντα μολδαβικά κελάρια. Τα κελάρια αυτά αποτελούν πλέον τμήμα της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Unesco. Όσο για τους ίδιους τους Μολδαβούς, που είναι φτωχοί στην πλειονότητά τους, λατρεύουν το κρασί και εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι η χώρα τους παράγει φθηνό αλλά εξαιρετικής ποιότητας αλκοόλ. Γι’ αυτό και οι Μολδαβοί είναι ο δεύτερος πιο “μεθυσμένος λαός” στον κόσμο, μετά τους Λευκορώσους, που έχουν τα πρωτεία, καταναλώνοντας ο καθένας τους κατά μέσο όρο 16,8 λίτρα αλκοόλ το χρόνο…

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova

* Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά ζητήματα.

Σημείωση: πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 12/3/2019.

Το Τέλος της Δύσης; The West and the Rest

Το Τέλος της Δύσης;

The West and the Rest

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση διαρκείας, διάσπαση και εσωτερικοί ανταγωνισμοί, δημογραφική στασιμότητα και γήρανση, απώλεια βιομηχανικού και τεχνολογικού προβαδίσματος σε πολλούς τομείς, συσσώρευση χρεών και ελλειμμάτων, κρίση αξιών, ταυτότητας και οραμάτων, φοβικά σύνδρομα και αίσθηση παρακμής, και τέλος “κενό ακυβερνησίας” στη Δύση, διαπιστώνουν οι αναλυτές, συνοψίζοντας την κατιούσα πορεία της Δύσης από τις αρχές του 21ου αιώνα. Το “κερασάκι στην τούρτα” είναι το μεγάλο κενό που αφήνει η ακυβερνησία στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, που προκαλεί μεγάλες αναταραχές τόσο στο εσωτερικό τους, όσο και στην περιφέρειά τους και ειδικά στη Μέση Ανατολή, αλλά και στην Ουκρανία, η οποια αφήνεται έρμαιο στις επεκτατικές ορέξεις της Ρωσίας του Πούτιν. Με απερχόμενους τους ηγέτες της Βρετανίας (με το Brexit προ των πυλών) και της Γερμανίας, με τον Γάλλο πρόεδρο να ταπεινώνεται από τον ξεσηκωμό των Κίτρινων Γιλέκων και τις ΗΠΑ του Τραμπ να είναι βαθιά διχασμένες σχετικά με τον παγκόσμιο ρόλο τους, το αναδυόμενο κενό ηγεσίας στις εύρωστες δημοκρατίες της Δύσης φαίνεται να είναι ξαφνικά ιδιαιτέρως έντονο, σημειώνει εύστοχα το το Bloomberg.

Η Δύση πλέον δεν υφίσταται

Πολλοί έγκριτοι αναλυτές καταλήγουν στο θλιβερό συμπέρασμα πως η Δύση ως ιδέα δεν υφίσταται πλέον, ενώ επώδυνες και τεκτονικής φύσης μεταβολές φαίνεται να λαμβάνουν χώρα σε όλο τον κόσμο, αλλάζοντας τον ριζικά, και με το Δυτικό κόσμο να παρακολουθεί αμήχανος τις εξελίξεις. Πλησιάζοντας στο τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα, μήπως ζούμε το τέλος της 500ετούς υπεροχής της Δύσης;

“Για το μεγαλύτερο διάστημα των προηγούμενων 500 ετών, η Δύση είχε σαφώς απολαύσει ένα πραγματικό και μόνιμο πλεονέκτημα έναντι των Υπολοίπων. Η ψαλίδα ανάμεσα στο δυτικό και στο κινεζικό εισόδημα είχε αρχίσει να ανοίγει ήδη από την πρώτη δεκαετία του 1600, και συνέχισε να διευρύνεται μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970, αν όχι και αργότερα. Έκτοτε, όμως, έκλεισε με εκπληκτική ταχύτητα. Η χρηματοπιστωτική κρίση (σ.σ. του 2008) αποκρυστάλλωσε το επόμενο ιστορικό ερώτημα που θα ήθελα να θέσω: Μήπως έχει πλέον χαθεί το πλεονέκτημα της Δύσης;”, διερωτάται με νόημα ο Βρετανός ιστορικός Nial Ferguson στο βιβλίο του “Civilization: The West and the Rest” (στα Ελληνικά, εκδ. Παπαδόπουλος, 2012).

Η αποδυνάμωση της Αμερικής

Τα γεγονότα και οι εξελίξεις συνηγορούν σε μία καταφατική ερώτηση σε αυτό το καίριο ερώτημα. Καταρχάς η πιο ισχυρή δύναμη της Δύσης, οι ΗΠΑ, και η πλανητική αυτοκρατορία που οικοδόμησαν μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου (1945-1991), έχει αρχίσει σταδιακά να αποδυναμώνεται και τα άκρα της να ξηλώνονται. Στη Μέση Ανατολή η αμερικανική στρατιωτική ισχύς αποδείχθηκε ανίκανη να επιφέρει μακροπρόθεσμες νίκες και σταθερότητα, όπως έδειξε το τέλμα των πολέμων στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, το οποιο είχε ως αποτέλεσμα την αποφυγή άμεσης στρατιωτικής εμπλοκής των ΗΠΑ στο Συριακό εμφύλιο (2011-2018), που έδωσε την ευκαιρία στη Ρωσία και σε άλλες δυνάμεις (Ιράν, Τουρκία κ.ά.) να καλύψουν το κενό και να αναλάβουν στρατιωτική δράση. Στο εσωτερικό πεδίο η αμερικανική κοινή γνώμη έδειξε σχεδόν αδιαφορία για τη στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή και αλλού.

Επίσης η υπερχρεωμένη αμερικανική οικονομία, προσανατολισμένη περισσότερο στην κατανάλωση παρά στην παραγωγή, αποδείχθηκε εξαιρετικά ευάλωτη σε χρηματοπιστωτικές κρίσεις, κι εξαρτημένη από ξένα κεφάλαια, δάνεια και επενδύσεις. Η φτηνή εργασία και τα φτηνά κεφάλαια της Κίνας διόγκωσαν την κατανάλωση στις ΗΠΑ κι έπαιξαν το ρόλο τους στην “φούσκα” των ετών 2002-2007 και στη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 και την επακόλουθη οικονομική ύφεση, από την οποία ούτε οι ΗΠΑ, ούτε και η Δύση συνολικά δεν έχει συνέλθει ακόμη. Την ίδια περίοδο μη Δυτικές δυνάμεις, όπως η Κίνα, συνέχισαν να αναπτύσσονται αλματωδώς και να βελτιώνουν θεαματικά τη διεθνή τους οικονομική και γεωπολιτική θέση.

Εμπορικοί πόλεμοι ΗΠΑ: μια ομολογία αδυναμίας

Οι εμπορικοί πόλεμοι, τους οποίους κήρυξε μονομερώς από το 2017 ο πρόεδρος Τραμπ, και οι οποίοι στρέφονται κυρίως κατά της ανερχόμενης Κίνας και δευτερευόντως κατά της Ευρώπης, είναι στην ουσία ομολογία αδυναμίας και ανασφάλειας, δηλαδή αποτυχίας της αμερικανικής οικονομίας να ανταγωνιστεί παλιές και νέες οικονομικές δυνάμεις μέσα στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον που η ίδια δημιούργησε. Παρά την επιθετικότητα τους οι εμπορικοί πόλεμοι του Τραμπ είναι στην ουσία “αμυντικοί”: μια εμφανής παραδοχή κατωτερότητας των ΗΠΑ, αλλά και της Δύσης γενικότερα, ειδικά στον οικονομικό, παραγωγικό και τεχνολογικό τομέα, κυρίως σε σχέση με τις ανερχόμενες οικονομικές δυνάμεις της ανατολικής Ευρασίας.

Οι κοινωνίες και οικονομίες της Ανατολής, στην αρχή της Ιαπωνίας και κατόπιν και της Κίνας, έκλεισαν την ψαλίδα τους με τη Δύση αρχικά αντιγράφοντας τους θεσμούς και τους τρόπους λειτουργίας και βιομηχανικής παραγωγής της Δύσης. Κατόπιν, αφού εκσυγχρονίστηκαν ταχύτατα και απέκτησαν ανταγωνιστική παραγωγική βάση, ξεπέρασαν τη Δύση σε πολλούς τομείς. Απέκτησαν έτσι μια νέα αυτοπεποίθηση και στη συνέχεια υιοθέτησαν ένα δικό τους “υβριδικό μοντέλο” συνδυάζοντας επιλεκτικά στοιχεία του Δυτικού πολιτισμού, της πολιτικής, οικονομίας και τεχνολογίας, με τα δικά τους πολιτισμικά στοιχεία και παραδόσεις, δημιουργώντας μια νέα -και πετυχημένη για την ώρα- σύνθεση. Όσο κι αν αυτο-επαίρεται ο Τραμπ, ζητώντας επιτακτικά την ανάκτηση του “αμερικανικού μεγαλείου”, δεν μπορεί πλέον να αξιώνει ανωτερότητα των ΗΠΑ, αλλά και της Δύσης γενικότερα, έναντι της ανατολικής Ευρασίας, δηλαδή της Ιαπωνίας, της Κίνας, της Ινδονησίας και μελλοντικά και της Ινδίας, ειδικά σε τομείς τεχνολογίας και οικονομίας. Η υπεροχή αυτή της ανατολικής Ευρασίας είναι ζήτημα χρόνου να μετατραπεί και σε αμυντική, στρατιωτική υπεροχή, με νέα πεδία ανταγωνισμού, όπως είναι το Διάστημα. Στην καλύτερη περίπτωση είναι πιο ρεαλιστικό ένας Αμερικανός πρόεδρος να αρχίσει να οραματίζεται τη θέση των ΗΠΑ στις επόμενες 2-3 δεκαετίες ως “πρώτης μεταξύ ισοδύναμων”, δηλαδή ηγέτιδας -αλλά όχι Ηγεμονικής- δύναμης σ’ έναν πολυπολικό κόσμο, και όχι στον αλαζονικό ρόλο του “Πλανητάρχη”.

Η Ρωσία “γυρίζει την πλάτη” στη Δύση;

Η αυταπάτη της “αμερικανικής υπερδύναμης” διαλύθηκε και σε σχέση με την, ηττημένη από τον Ψυχρό Πόλεμο, Ρωσία. Η Αμερική, ενώ κατά τη δεκαετία του 1990 αντιμετώπιζε περιφρονητικά τη Ρωσία ως έναν ετοιμοθάνατο πρώην αντίπαλο, από το 2001 και μετά, φαίνεται πως έχει περάσει σε σχέση τακτικής εξάρτησης από τη Ρωσία, ειδικά σε σχέση με την παγκόσμια εκστρατεία της Ουάσιγκτον για την καταστολή της ισλαμικής τρομοκρατίας. Η ρωσική συνδρομή ήταν ζωτικής σημασίας για τις αμερικανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στο Αφγανιστάν ενάντια στους Ταλιμπάν από το φθινόπωρο του 2001 και μετά. Οι αντιτρομοκρατικές υπηρεσίες των δύο χωρών συνεχίζουν να ανταλλάσσουν πληροφορίες και να συνεργάζονται σε αυτόν τον τομέα. Χωρίς την ενεργή στρατιωτική εμπλοκή της Ρωσίας στον πόλεμο της Συρίας, υπέρ του καθεστώτος Άσαντ και κατά του ISIS, το “Ισλαμικό Χαλιφάτο” του Λεβάντε δε θα είχε κατανικηθεί. Οι ΗΠΑ δεν είχαν καμία διάθεση να εμπλακούν άμεσα σε αυτόν τον πόλεμο, έπειτα από το τέλμα των πολέμων στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, που οδήγησαν και στην “τερατογέννεση” του ISIS. Και δεν έχει καμία διάθεση να εμπλακεί στρατιωτικά -και ορθώς- στη διένεξη μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, προκρίνοντας μια άνευρη διπλωματική πίεση σε συνδυασμό με οικονομική στήριξη του Κιέβου.

Το “θερμό επεισόδιο” μεταξύ ουκρανικών και ρωσικών ναυτικών δυνάμεων στην Αζοφική Θάλασσα τον Νοέμβριο του 2018 απέδειξε πως η Μόσχα, υπό την αποφασιστική ηγεσία του αυταρχικού Πούτιν, μπορεί να εκμεταλλευτεί τόσο την αμερικανική αδυναμία, όσο και τη διαφορά απόψεων μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης, πάνω σε κρίσιμα γεωπολιτικά ζητήματα, όπως είναι η Ουκρανία, η Συρία, και ειδικά το Ιράν. Ο Πούτιν δοκίμασε την αποφασιστικότητα της Δύσης στο Ουκρανικό και η Δύση απέτυχε και σε αυτή τη δοκιμασία.

Αυτό το “κενό ηγεσίας” εκ μέρους της Δύσης προσφέρει τη δυνατότητα στον πρόεδρο Πούτιν και στον Κινέζο ομόλογό του Σι Τζινπίνγκ να έχουν περισσότερα περιθώρια για ελιγμούς, ενώ εγείρει το ερώτημα εάν υπάρχει πλέον ενότητα στη Δύση. Σε κάθε περίπτωση, καθώς “η γεωπολιτική απεχθάνεται το κενό”, είναι ανοιχτό το ενδεχόμενο σε αυτή τη φάση η Ρωσία, βλέποντας την διάσπαση και την αδυναμία της Δύσης, να της “γυρίσει την πλάτη” και να στραφεί προς την Ανατολή, συνάπτοντας στρατηγική συμμαχία με την ανερχόμενη Κίνα -ενδεχόμενο καταστροφικό, ειδικά για την Ευρώπη.

Η Ευρώπη σ’ έναν μετά-Δυτικό κόσμο

Αν η Ρωσία συμπράξει τελικά με την Κίνα ο μεγάλος χαμένος θα είναι η Ευρώπη. Μεταξύ Αμερικής και ανατολικής Ευρασίας η σημερινή Ευρώπη, η κοιτίδα του Δυτικού πολιτισμού, η οποία ως τις αρχές του 20ου αιώνα κυριαρχούσε σχεδόν σε όλο τον πλανήτη, βλέπει τον παγκόσμιο ρόλο της να περιορίζεται, τον πληθυσμό της να συρρικνώνεται και να γηράσκει, την οικονομία της να μην έχει ανακτήσει το χαμένο δυναμισμό της, και να σπαράσσεται από εσωτερικές διαμάχες και υπαρξιακά προβλήματα, τη στιγμή που η περιφέρεια της βυθίζεται στις συγκρούσεις, προκαλώντας αποσταθεροποίηση και κύματα προσφύγων. Σε μια περίοδο που η Ευρωπαϊκή Ένωση ακρωτηριάζεται λόγω Brexit (Μάρτιος 2019), βλέπει ταυτόχρονα την άνοδο της ακροδεξιάς και του εθνολαϊκισμού, που προκάλεσε η στείρα υιοθέτηση νεοφιλελεύθερων πολιτικών λιτότητας που διέρρηξαν την κοινωνική συνοχή, να δυναμιτίζουν το αξιακό υπόβαθρο πάνω στο οποίο θεμελιώθηκε, αυξάνοντας το δημοκρατικό έλλειμμα στη γηραιά ήπειρο. Την ίδια στιγμή αντιμετωπίζει ένα έντονο “κενό ηγεσίας” με τους δημοκρατικά εκλεγμένους ηγέτες των σημαντικότερων χωρών της να αποδεικνύονται κατώτεροι των περιστάσεων και έρμαια των εξελίξεων. Και το χειρότερο από όλα είναι ότι η Ευρώπη δεν εμπνέει πλέον τους λαούς της, όπως στο παρελθόν. Αν αυτό λάβει διαστάσεις καθολικής αποδοκιμασίας της ιδέας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τους ευρωπαϊκούς λαούς, τότε η διάλυση της θα είναι αναπόφευκτη. Για την ώρα απέχουμε ακόμη αρκετά από αυτό το “σημείο χωρίς επιστροφή”, αν και οι επερχόμενες Ευρωεκλογές (Μάιος 2019) θα αποτελέσουν ένα -ευχάριστο ή δυσάρεστο- προμήνυμα του ευρωπαϊκού μέλλοντος.

Σε κάθε περίπτωση υφίσταται πλέον ένας διχασμός ανάμεσα στις ΗΠΑ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και στο εσωτερικό της Ε.Ε., πράγμα αυτοκαταστροφικό για το σήμα που εκπέμπει η Δύση συνολικά στον υπόλοιπο κόσμο. Ο αθυρόστομος πρόεδρος Τραμπ έχει ταχθεί υπέρ της διάλυσης της Ε.Ε., σε ίδιο μήκος κύματος με τον πρόεδρο Πούτιν. Και οι δύο τους εργάζονται συστηματικά για να δυναμιτίσουν την Ευρώπη. Ο Τραμπ είναι ένθερμος υποστηρικτής του Brexit -μάλιστα παρότρυνε το Γάλλο πρόεδρο Μακρόν να κάνει το ίδιο!- ενώ ο Πούτιν ήταν υπέρ της απόσχισης της Καταλονίας, τη στιγμή που η Ρωσική Ομοσπονδία δεν αφήνει καμία από τις δημοκρατίες που την αποτελούν να αποσχιστεί. Γι’ αυτό είναι σημαντικό για την Ευρώπη να παραμείνει ενωμένη ως Ευρωπαϊκή Ένωση, παρ’ όλες τις ατέλειές της, και μάλιστα να εμβαθύνει κι άλλο την ενοποίηση της, δημιουργώντας δικό της Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ταμείο, προϋπολογισμό Ευρωζώνης, δικό της Ευρωστρατό, κοινή πολιτική άμυνας, διαστήματος, περιβαλλοντική κλπ. Είναι αποφασιστικής σημασίας τόσο για την ύπαρξη της ίδιας της Ευρώπης, όσο για το “πολιτισμικό σήμα” που θα συνεχίσει να εκπέμπει η Δύση σ’ έναν κόσμο που θα την έχει πλέον ξεπεράσει.

Στις επόμενες δεκαετίες η γηρασμένη Ευρώπη θα συρρικνωθεί κι άλλο δημογραφικά (εκτός αν με τη συνδρομή και των μεταναστών ο πληθυσμός της θα παραμείνει σταθερός ή θα αυξηθεί έστω λιγάκι), ενώ η συμμετοχή της στο παγκόσμιο ΑΕΠ θα βαίνει συνεχώς μειούμενη. Ως το 2050 μόνο μία χώρα της Ε.Ε. θα βρίσκεται στην πρώτη δεκάδα των πιο ισχυρών οικονομιών του κόσμου. Θα είναι η Γερμανία με ΑΕΠ 6.138 τρισ. δολάρια (PPP, ισοτιμία αγοραστικής δύναμης) και θα βρίσκεται στην 9η θέση, κάτω από το Μεξικό και πολύ πιο κάτω από την Ινδονησία (4η θέση). Στην πρώτη θέση θα βρίσκεται η Κίνα με 58.499 τρισ. δολάρια (PPP, ισοτιμία αγοραστικής δύναμης), ακολουθούμενη από την Ινδία με 44.128 τρισ. δολάρια, ενώ σε μεγάλη απόσταση, 3η και “καταϊδρωμένη” θα είναι η σημερινή “παγκόσμια υπερδύναμη”, η Αμερική με 34.102 τρισ. Δολάρια. Στην πρώτη δεκάδα των πιο ισχυρών οικονομιών του κόσμου του 2050, θα βρίσκονται μόνον δύο Δυτικές χώρες (ΗΠΑ και Γερμανία) και αυτό τα λέει όλα.

Ο δημογραφικός παράγοντας είναι εξίσου σημαντικός: Το 1900 περισσότερο από το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού ήταν “κάτω από τον πολιτικό έλεγχο” της Δύσης. Το 1990 το ποσοστό αυτό κατρακύλησε στο 15%, ενώ το έτος 2025 κάτω από το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού θα βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Δύσης.

Ο οικονομικός ρόλος της Δύσης θα είναι περιορισμένος στις επόμενες δεκαετίες. Αυτή η εξέλιξη θα προκαλέσει μία, τεκτονικής φύσης, μετατόπιση της ισχύος από τη Δύση προς την Ανατολή και συγκεκριμένα προς την ανατολική και νότια Ευρασία (Κίνα και Ινδία). Αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος για να συνεχίσει η Ευρώπη να είναι ενωμένη, καθώς η κάθε χώρα ξεχωριστά θα έχει πολύ μικρότερη σημασία σε σχέση με το ενιαίο μπλοκ της Ε.Ε. όπως εμφανίζεται σήμερα. Αυτό θα φανεί άλλωστε και με το Brexit, έπειτα από το οποίο η “περήφανη και ανεξάρτητη Μεγάλη Βρετανία” θα συνειδητοποιήσει πόσο μικρή και μη ανταγωνιστική είναι στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, καθώς θα βλέπει την οικονομία της να συρρικνώνεται, το βιοτικό της επίπεδο να μένει στάσιμο, τις επιχειρήσεις της να περνούν σε ξένα χέρια και το γεωπολιτικό της ρόλο να περιορίζεται. Μέσα από αυτή την πικρή εμπειρία θα συνειδητοποιήσει πόσο πολύτιμη είναι η Ε.Ε., παρά τις όποιες ατέλειες της.

Σ’ έναν μετά-Δυτικό, πολυπολικό, κόσμο ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως “γέφυρας”, “σημείου αναφοράς” και παγκόσμιων πρωτοβουλιών για το περιβάλλον, τον πολιτισμό, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία, θα είναι καθοριστικός και αναντικατάστατος. Μόνον έτσι μπορεί να αποτελέσει έναν φάρο ελπίδας για όλη την ανθρωπότητα και μια υπενθύμιση του θετικού ρόλου που μπορεί να διαδραματίσει η Δύση στο νέο πλανητικό πολιτισμό του 21ου αιώνα.


Ο Γιώργος Στάμκος ( stamkos@post.com0 είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 23.12.2019

 

 

Η γεωπολιτική της Βόρειας Μακεδονίας και η Ελλάδα

Η γεωπολιτική της Βόρειας Μακεδονίας

και η Ελλάδα

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Στριμωγμένη στη μέση των Βαλκανίων, περίκλειστη και περιβαλλόμενη από δύσκολους εώς εχθρικούς γείτονες, η π.Γ.Δ.Μακεδονία κατέχει μια πολύ κρίσιμη γεωπολιτική θέση στα Βαλκάνια, ειδικά από την οπτική της Ελλάδας. Η βόρεια γειτονική μας χώρα η οποία, μετά την ολοκλήρωση των διαδικασιών επικύρωσης της Συμφωνίας των Πρεσπών (17.6.2018) από τα κοινοβούλια των Σκοπίων και των Αθηνών, θα αποκαλείται κι επίσημα Βόρεια Μακεδονία, και μάλιστα erga omnes, έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Δεν είναι απλά ένας μικρός βόρειος γείτονας με ένα όνομα που αποτελούσε και αποτελεί “κόκκινο πανί” για πολλούς Έλληνες. Είναι μια γεωπολιτικά κομβική χώρα, κρίσιμη για τη σταθέροτητα στα Βαλκάνια και κατ’ επέκταση για τον πρωταγωνιστικό ρόλο που η Ελλάδα φιλοδοξεί να διαδραματίσει στην ευρύτερη περιοχή.

Είναι γεγονός πως η γεωπολιτική φυσιογνωμία της βαλκανικής άλλαξε ριζικά με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας (1991-1992) και τη σταδιακή ανάδυση στη θέση της επτά μικροτέρων χωρών, ορισμένες εκ των οποίων ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία τους που έγιναν ανεξάρτητες. Μια από αυτές ήταν και η π.Γ.Δ.Μακεδονία, μια μικρή κεντροβαλκανική δημοκρατία η σταθερότητα της οποίας χαρακτηρίζεται ιδιαίτερα ευάλωτη καθώς αποτελεί το σημείο όπου τέμνονται επικίνδυνα τα δύο αντίπαλα “τόξα” (ορθόδοξο και ισλαμικό) της περιοχής, που στο πρόσφατο παρελθόν έδωσαν αιματηρές συγκρούσεις στη Βοσνία και στο Κόσοβο. Από τη στιγμή που η π.Γ.Δ.Μακεδονία εμφανίστηκε ως ανεξάρτητο κράτος (8 Σεπτεμβρίου 1992) στο γεωπολιτικό σκηνικό της χερσονήσου μας, σχεδόν όλοι οι γείτονές της εκδήλωσαν απροκάλυπτα το ενδιαφέρον τους και προσπάθησαν να αυξήσουν την επιρροή τους στα εδάφη αυτής της νεότευκτης δημοκρατίας. Για ένα διάστημα μάλιστα (1992-2001) σχεδόν όλες οι γειτονικές της χώρες άρχισαν να ορέγονται τον ευαίσθητο γεωστρατηγικό της χώρο, σε σημείο ώστε οι ΗΠΑ να πάρουν την “προληπτική απόφαση” να σταθμεύουν μόνιμα αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις στα Σκόπια. Διακηρυγμένος σκοπός της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας ήταν να λειτουργήσουν πυροσβεστικά και αποτρεπτικά για την περίπτωση μετάδοση των γιουγκοσλαβικών συγκρούσεων προς νότο -κάτι που έγινε ολοφάνερο με τον πόλεμο στο Κόσοβο (1998-1999) και το Νατοϊκο βομβαρδισμό της Σερβίας (άνοιξη του 1999).

Με πρόφαση λοιπόν το ενδεχόμενο επέκτασης των συγκρούσεων της Βοσνίας και του Κοσόβου προς νότο, οι ΗΠΑ έβαλαν “πόδι” στη π.Γ.Δ.Μακεδονία, την οποία θεωρούν εξαιρετικά ευάλωτη ακόμη και στην παραμικρή αποσταθεροποιητική κίνηση. Οι ανησυχίες των ΗΠΑ πηγάζουν κι από το γεγονός ότι στο έδαφος της π.Γ.Δ.Μακεδονίας τέμνονται, όπως προαναφέραμε, επικίνδυνα τα δυο αντίπαλα “τόξα” της βαλκανικής, γεγονός που θα προσέδιδε σε μια ενδεχόμενη σύγκρουση και θρησκευτικό χαρακτήρα και ίσως να παρέσυρε και τους δυο άσπονδους συμμάχους του ΝΑΤΟ, την Ελλάδα και την Τουρκία, σε μια καταστρεπτική, για τα ζωτικά συμφέροντα των ΗΠΑ στην ανατολική Μεσόγειο, περιπέτεια… Στη συνέχεια προστέθηκε στους αμερικανικούς προβληματισμούς και η ανησυχία για τη γεωπολιτική διείσδυση της Ρωσίας στα δυτικά Βαλκάνια, καθώς και ο αποσταθεροποιητικός ρόλος που θα μπορούσε να διαδραματίσει μια ανεξέλεγκτη αντιδυτική Τουρκία υπό τον Ερντογάν, η οποία φλερτάρει απροκάλυπτα με τον αυταρχισμό και τον ισλαμισμό.

Με διεθνή παρέμβαση που οδήγησε στη Συμφωνία της Αχρίδας (13 Αυγούστου 2001) οι αιματηρές εθνοτικές συγκρούσεις μεταξύ Σλαβομακεδόνων (65% του πληθυσμού) και Αλβανών (27%), που διήρκεσαν έξι μήνες (Φεβρουάριος-Αύγουστος 2001), σταμάτησαν και η αλβανική μειονότητα, αποκτώντας περισσότερα δικαιώματα στη γλώσσα και στην αυτοδιοίκηση, άρχισε να βλέπει τον εαυτό της ως “συνδιαχειριστή” ορισμένων περιοχών της π.Γ.Δ.Μακεδονίας, με αλβανική πλειονότητα, αφήνοντας έτσι κατά μέρος τις αποσχιστικές της τάσεις.

Η Ελλάδα, η οποία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, φιλοδοξούσε να να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στα Βαλκάνια, έπειτα από μια τρίχρονη (1992-1995) στείρα αντιπαράθεση με αυτόν το μικρό νεόκοπο γείτονά της, άλλαξε πολιτική επιδιώκοντας πλέον να προσδέσει την π.Γ.Δ.Μακεδονία στο δικό της “άρμα” συμφερόντων και να τη χρησιμοποιήσει ως εφαλτήριο για γεωοικονομική διείσδυση προς τις αγορές της βόρειας βαλκανικής. Έτσι η ελληνική εξωτερική πολιτική με επίκεντρο τα Σκόπια εγκαινίασε, μετά το 1995 και την υπογραφή της Ενδιάμεσης Συμφωνίας, με την οποία η Ελλάδα αναγνώριζε τη γειτονική χώρα με τη σύνθετη ονομασία “Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας”, μια νέα περίοδο “οικονομικής διπλωματίας” στα Βαλκάνια. Σύντομα οι κάτοικοι της γειτονικής μας χώρας αντιλήφθηκαν τα οφέλη, που μπορούσαν ν’ αποκομίσουν μέσα από την βελτίωση των σχέσεών τους με την Ελλάδα. Με το τέλος του εμπάργκο το 1995 η Ελλάδα κατέστη ο σημαντικότερος οικονομικός εταίρος της χώρας και για ένα διάστημα ήταν και ο υπ’ αριθμόν ένα επενδυτής σε αυτή. Από τα διυλιστήρια της ΟΚΤΑ μέχρι βιοτεχνίες και σούπερ μάρκετ, οι ελληνικές εταιρίες δημιούργησαν ευκαιρίες απασχόλησης και αύξησαν τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των δύο χωρών προς όφελος, κυρίως, της ελληνικής οικονομίας. Οι βόρειοι γείτονες μας συνειδητοποίησαν -με “βαριά καρδιά” είναι η αλήθεια- ότι μακροπρόθεσμα, ακόμη και η ίδια τους η επιβίωση, εξαρτάται από τη σύμπλευσή τους με τα ελληνικά γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα και την, διαμέσω της Ελλάδος, πρόσδεσή τους στο ευρωατλανικό άρμα (ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκή Ένωση).

Όταν βεβαίως επιλυθεί και η εκκρεμότητα της ονομασίας, μαζί με όλα τα προβληματικά σημεία των διμερών σχέσεων π.χ. αλυτρωτικές ερμηνείες στο Σύνταγμά της (κάτι που προβλέπεται επακριβώς στη Συμφωνία της Πρέσπας) η Βόρεια Μακεδονία πλέον, ως φίλη και σύμμαχος προς την Ελλάδα χώρα, θα μπορούσε αναδειχθεί σε κομβική σύμμαχο και εφαλτήριο για την γεωπολιτική εξακτίνωση της Ελλάδας στο νέο πλουραλιστικό γεωπολιτικό περιβάλλον της Βαλκανικής.

Εκ πρώτης όψεως τα στοιχεία που αφορούν τη π.Γ.Δ.Μακεδονία δε “γεμίζουν το μάτι” ενός απλού παρατηρητή. Με έκταση 25.713 τετραγωνικά χιλιόμετρα η π.Γ.Δ.Μακεδονία είναι η 3η μικρότερη σε έκταση και πληθυσμό (2,1 εκ. κατοίκους) χώρα των Βαλκανίων (μετά το Μαυροβούνιο και το Κόσοβο). Η πλειοψηφία (65%) των κατοίκων της είναι Σλαβομακεδόνες, ενώ υπάρχει και μια πολυάριθμη αλβανική κοινότητα (27% του πληθυσμού) που εντοπίζεται κυρίως στις βορειοδυτικές περιοχές της χώρας. Το ΑΕΠ της ανέρχεται σε 12 δισ. ευρώ και το κατά κεφαλήν της εισόδημα είναι μόνον 5.000 ευρώ, δηλαδή είναι μία από τις φτωχότερες χώρες της Ευρώπης, μόλις στο 36% του κατά κεφαλήν μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Παρόλα αυτά, έχοντας 228 χιλιόμετρα συνόρων με την Ελλάδα, η π.Γ.Δ.Μακεδονία αποτελεί τη βασική φυσική χερσαία πύλη διασύνδεσης της Ελλάδας με το βορρά, με τη Σερβία και την κεντρική Ευρώπη. Συνδέει αλλά και μπορεί να αποκόψει την επαφή της Ελλάδας με τον παραδοσιακό της σύμμαχο στα Βαλκάνια, τη Σερβία, αλλά και το αντίστροφο. Η ελεύθερη πρόσβαση στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης είναι, ως γνωστόν, βασική προτεραιότητα της σερβικής εξωτερικής πολιτικής στην περιοχή μας, πράγμα που καθιστά αυτομάτως τη π.Γ.Δ.Μακεδονία πολύτιμο συνδετικό κρίκο της σερβικής ενδοχώρας με το Αιγαίο και το Μεσόγειο. Και αντίστροφα πολλαπλασιάζει και εξακτινώνει τη δυναμική του λιμανιού της Θεσσαλονίκης και της βόρειας Ελλάδας προς τη βαλκανική ενδοχώρα. Ως γνωστόν η Θεσσαλονίκη είναι ιστορικά και γεωγραφικά προσανατολισμένη προς τις κοιλάδες του Αξιού-Μοράβα, έχει δηλαδή μια ξεκάθαρη φυσική κατεύθυνση προς βορρά, προς τη π.Γ.Δ.Μακεδονία και τη Σερβία. Είναι το φυσικό επίνειο ολόκληρης της βαλκανικής χερσονήσου.

Γι’ αυτό τόσο η Σερβία, όπως και η Ελλάδα, συγκλίνουν διαχρονικά στη στρατηγική επιλογή της διαφύλαξης της ακεραιότητας της π.Γ.Δ.Μακεδονίας. Οι δύο σύμμαχες βαλκανικές χώρες (Ελλάδα και Σερβία) κατά βάθος επιθυμούν τη διαφύλαξη της ξεχωριστής οντότητας και ταυτότητας της π.Γ.Δ.Μ. ως μέσο αποτροπής του ενδεχόμενου συνειδησιακής προσκόλλησης των Σλαβομακεδόνων στο βουλγαρικό έθνος -με το οποίο έχουν στενές ιστορικές και πολιτιστικές σχέσεις- και μελλοντικής ένωσης της χώρας με τη Βουλγαρία, κάτι που θα ανέτρεπε όλους τους ελληνικούς σχεδιασμούς στο βαλκανικό χώρο.

Από το έδαφος της π.Γ.Δ.Μακεδονίας διέρχεται ο στρατηγικής σημασίας οδικός άξονας Ε75 που συνδέει τη Θεσσαλονίκη με το Βελιγράδι και τη Βουδαπέστη, καθώς η αντίστοιχη σιδηροδρομική γραμμή, που αποτελούν τους βασικότερους χερσαίους άξονες διασύνδεσης της Ελλάδας με την κεντρική Ευρώπη και το αντίστροφο. Υπάρχουν επίσης σχέδια για κάθετους ενεργειακούς αγωγούς που θα συνδέουν την Ελλάδα με την κεντρική Ευρώπη μέσω της π.Γ.Δ.Μακεδονίας, καθώς και το φαραωνικό σχέδιο κατασκευής μιας “υδάτινης λεωφόρου” που θα συνδέει το λιμάνι της Θεσσαλονίκης μέσω του πλωτού Αξιού και Μοράβα με τον Δούναβη. Η σημασία της φάνηκε το 2015 κι από το κλείσιμο της λεγόμενης “βαλκανικής οδού” διέλευσης των προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών, που εγκλώβισε ξαφνικά στην Ελλάδα δεκάδες χιλιάδες Σύρους πρόσφυγες, δημιουργώντας τον τεράστιο προσφυγικό καταυλισμό της Ειδομένης -ένα αίσχος και στίγμα για την πολιτισμένη Ευρώπη.

Για όλους αυτούς τους λόγους βασική εθνική στρατηγική επιλογή της Ελλάδας, την οποία υιοθέτησε με ιδιαίτερη σοβαρότητα η σημερινή κυβέρνηση, είναι, παρά τις όποιες εθνικιστικές κραυγές που ακούγονται για λόγους μικροπολιτικών σκοπιμοτήτων και εσωτερικής κατανάλωσης, να συμβάλλει στη σταθεροποίηση του αδύνατου “κρίκου” της βαλκανικής που λέγεται π.Γ.Δ.Μακεδονία και να εγγυηθεί την ασφάλειά, εξασφαλίζοντας την πρόσδεσή του στις ευρωατλαντικές δομές. Στη συνέχεια θα πρέπει να προχωρήσει σε όλες τις απαιτούμενες κινήσεις (επίλυση της εκκρεμότητας της ονομασίας κ.ά., μεγάλες στρατηγικές επενδύσεις, ενεργειακή εξάρτηση, φιλική πολιτική “ήπιας ισχύος” κ.α.), ώστε να προσδέσει αυτή τη μικρή κομβική χώρα στο άρμα των ελληνικών γεωπολιτικών συμφερόντων και της νέας στρατηγικής συνανάπτυξης που προτάσσει η μεταμνημονιακή Ελλάδα, για να ανακτήσει τον πρωταγωνιστικό της ρόλο στα Βαλκάνια. Από γεωπολιτικής άποψης ισχύει απόλυτα για τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα πως “αν δεν υπήρχε αυτή η χώρα θα έπρεπε να την εφεύρουμε”. Ακόμη και με ένα όχι και τόσο επιθύμητο όνομα. Πόσο μάλιστα με το όνομα “Βόρεια Μακεδονία” (Severna Makedonija) που είναι μια ονομασία που ανταποκρίνεται πλήρως στην ελληνική εθνική γραμμή της “σύνθετης ονομασίας με γεωγραφικό προσδιορισμό”, υιοθετημένης το 2008 από όλα τα τότε ελληνικά πολιτικά κόμματα πλην του ακροδεξιού ΛΑ.ΟΣ. Τέτοιες ευκαιρίες εμφανίζονται συνήθως μια φορά στον αιώνα και η Ελλάδα ορθώς επιχειρεί να την αδράξει, κλείνοντας έτσι ένα κακοφορμισμένο μακροχρόνιο ζήτημα κι ανοίγοντας μια νέα σελίδα ειρήνης, σταθερότητας και συνανάπτυξης για την ίδια και τα Βαλκάνια.

Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός για τα βαλκανικά ζητήματα.

Τα Προτεκτοράτα της Ρωσίας: Ενέργεια και ρωσόφωνες μειονότητες

Τα Προτεκτοράτα της Ρωσίας

Ενέργεια και ρωσόφωνες μειονότητες

Αυτή η εικόνα δεν έχει ιδιότητα alt. Το όνομα του αρχείου είναι Χάρτης-των-Ρωσικων-Προτεκτοράτων.jpg

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Με την Ουκρανία να φλερτάρει και πάλι επικίνδυνα με την αστάθεια, βρισκόμενη και πάλι σε τροχιά εμφυλίου πολέμου στα ανατολικά της, και με τη χερσόνησο της Κριμαίας να έχει επιστρέψει στην αγκαλιά της Μόσχας, οι γεωπολιτικές και επεκτατικές ορέξεις της μετασοβιετικής Ρωσίας φαίνεται πως έχουν ανοίξει για τα καλά. Ο νέος ρωσικός επεκτατισμός είχε βέβαια ξεκινήσει λίγα χρόνια πιο πριν με την, υποκινούμενη από τη Μόσχα, απόσχιση από τη Γεωργία των περιοχών της Αμπχαζίας (Σοχούμι) και της Νότιας Οσετίας, που παρότι δεν κατοικούνται στην πλειοψηφία τους από ρωσόφωνους, εντούτοις αποτελούν πλέον de facto προτεκτοράτα της Μόσχας -άτυπα εξωτερικά “κρατίδια” της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Άτυπο επίσης ρωσικό προτεκτοράτο στην Υπερκαυκασία αποτελεί και η περιοχή του Ναγκόρνο Καραμπάχ, κατοικημένο από Αρμένιους, που αποσπάστηκε από το Αζερμπαϊτζάν, με τη συνδρομή της Μόσχας.

Ένα τέτοιο άτυπο “εξωτερικό κρατίδιο” ή προτεκτοράτο της Μόσχας αποτελεί και η λεγόμενη Υπερδνειστερία ή Transnistria, μια λωρίδα γης έκτασης 4.200 τετραγωνικών χιλιομέτρων, που βρίσκεται ανατολικά του ποταμού Δνείστερου. Η Υπερδνειστερία αποσχίστηκε από τη Δημοκρατία της Μολδαβίας το 1992, έπειτα από έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο στον οποίο ενεπλάκη ενεργά και η 14η Στρατιά Φρουρών της Ρωσίας που πολέμησε εναντίον του νεότευκτου στρατού της ανεξάρτητης Μολδαβίας και φυσικά. Από τότε η Υπερδνειστερία αποτελεί de facto ανεξάρτητο κρατίδιο υπό την προστασία της Μόσχας (στην ουσία ένα ακόμη “ψευδοκράτος” που αναγνωρίζεται μόνον από το Κρεμλίνο, στα δυτικά σύνορα της, εχθρικής πλέον, Ουκρανίας), με τη δική της σημαία που διατηρεί ακόμη το σφυροδρέπανο της σοβιετικής εποχής. Από το περίπου μισό εκατομμύριο των κατοίκων της το 60% είναι Σλάβοι (Ρώσοι και Ουκρανοί) και μόνον το 32% είναι ρουμανόφωνοι Μολδαβοί.

Το δημοψήφισμα (16.3.2014) για την ανεξαρτητοποίηση της Κριμαίας και η επακόλουθη ενσωμάτωσή της στη Ρωσική Ομοσπονδία άνοιξε την όρεξη των κατοίκων της Υπερδνειστερίας να επιδιώξουν κι αυτοί το ίδιο. Υπάρχει ωστόσο ένα σοβαρό πρόβλημα: Η Υπερδνειστερία δεν έχει κοινά σύνορα με τη Ρωσία, αλλά με την Ουκρανία, που πλέον βρίσκεται σε Ψυχροπολεμική κατάσταση, στην ουσία σε ακήρυκτο πόλεμο, με τη Μόσχα. Για την ακρίβεια είναι μια φιλορωσική νησίδα που βρίσκεται πάνω από χίλια χιλιόμετρα μακριά από τα ρωσικά σύνορα. Αν η διαμάχη Ρωσίας-Ουκρανίας κλιμακωθεί θα μπορέσει άραγε να αντέξει η απομονωμένη Υπερδνειστερία; Αυτές οι σκέψεις όμως δεν πτοούν τα φιλορωσικά αισθήματα των κατοίκων αυτής της μικρής de facto ανεξάρτητης περιοχής, που συντηρούνται χάρη στη ρωσική οικονομική βοήθεια και φιλοδοξούν να αποτελέσουν κάποτε τμήμα μιας “μεγάλης Ρωσίας”. Άλλωστε και ο θύλακας του Καλίνινγκραντ (πρώην Αν. Πρωσία) στη Βαλτική δεν έχει χερσαία σύνορα με τη Ρωσία, αλλά αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας.

Τα δύο πρόσωπα της Ρωσίας

Προερχόμενος από τον σκοτεινό κόσμο των μυστικών υπηρεσιών (KGB) και των μηχανισμών του κάποτε πανίσχυρου σοβιετικού κομμουνιστικού κόμματος ο πρόεδρος Βλάντιμιρ Πούτιν εκφράζει τα καταπιεσμένα συναισθήματα και τη νοσταλγία σημαντικού τμήματος του ρωσικού λαού για ένα “μεγάλο, ισχυρό και επιβλητικό κράτος”. Στόχος του ήταν πάντα η παλινόρθωση, χάρη και στα τεράστια έσοδα από την πώληση του τεράστιου ορυκτού πλούτου της χώρας, ενός ισχυρού ρωσικού κράτους που θα εμπνέει σεβασμό στον κόσμο. Υιοθετώντας μια πολιτική συγκρίσιμη μ’ εκείνη της τσαρικής εποχής, βασιζόμενη ωστόσο στο ρωσικό εθνικισμό, ο Πούτιν επιθυμεί τη συγκρότηση μιας ακόμη μεγαλύτερης Ρωσίας, που θα αποτελεί και τον πυρήνα μιας “ευρασιατικής ένωσης”, η οποία θα έχει τα χαρακτηριστικά παγκόσμιας δύναμης με μεσσιανικές τάσεις. Η αισιοδοξία του για το μέλλον της Ρωσίας δεν είναι αβάσιμη, παρά τα σοβαρά δημογραφικά προβλήματα που αντιμετωπίζει για την ώρα αυτή η αχανής χώρα (μείωση του πληθυσμού της από τα 152 εκατομμύρια στα 141 εκατομμύρια κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες).

Η Ρωσία, εκτός από μεγαλύτερη σε έκταση χώρα στον κόσμο, είναι και ενεργειακή υπερδύναμη. Είναι η. πρώτη παγκοσμίως σε αποθέματα φυσικού αερίου και όγδοη σε αποθέματα πετρελαίου, ενώ υπάρχουν τεράστιες ανεξερεύνητες περιοχές, κυρίως στην Αρκτική, που φαίνεται να κρύβουν ασύλληπτα ενεργειακά αποθέματα. Η χώρα διαθέτει το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο, αν και σχετικά απαρχαιωμένο. Έχει μια αξιόλογη αμυντική βιομηχανία, με εξαγωγικές δραστηριότητες και μια αξιοζήλευτη πυραυλική και διαστημική τεχνολογία καθώς και μόνιμη παρουσία στο διάστημα. Διαθέτει αξιόλογους επιστήμονες, συχνά σε πρωτοποριακούς τομείς, κι ένα σχετικά εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό. Αν μπορούσε να τιθασεύσει την τεράστια διαφθορά, τη γραφειοκρατία και τις αγκυλώσεις του παρελθόντος, ανανεώνοντας ταυτόχρονα τις τεχνολογικές και άλλες απαρχαιωμένες υποδομές της -σύμφωνα με μία εκτίμηση η Ρωσία ως το 2030 θα χρειαστεί τουλάχιστον δέκα τρισεκατομμύρια δολάρια (!) προκειμένου να εκσυγχρονίσει τον βιομηχανικό τομέα και τις υποδομές της, ποσό απλά αδύνατο να βρεθεί καθώς το ΑΕΠ αυτής της απέραντης χώρας εκτιμάται σήμερα στο 1,6 τρισ. δολάρια και είναι το 12ο παγκοσμίως- κι αν πετύχαινε τη δημογραφική της ανάκαμψη, η Ρωσία θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει μια από τις πρωταγωνίστριες δυνάμεις του 21ου αιώνα.

Αλλά αυτό είναι μόνον η μία όψη του νομίσματος. Πέρα από την επιφανειακή λάμψη των νέων ουρανοξυστών της Μόσχας και τη χλιδή της Αγίας Πετρούπολης, πέρα από τη Ρωσία των νεόπλουτων υπερκαταναλωτών και των κοκκινομάγουλων πετρελαιάδων, υπάρχει μια νεοπρολεταριακή και βασανισμένη Ρωσία των επαρχιακών πόλεων, των κακοπληρωμένων εργατών και των μολυσμένων υποβαθμισμένων βιομηχανικών κέντρων, υπάρχει η παραμελημένη Ρωσία της αχανούς υπαίθρου με σχεδόν ανύπαρκτες υποδομές. Υπάρχει και η σκοτεινή Ρωσία της Μαφίας, των νεοναζιστικών οργανώσεων, της καταπίεσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της λογοκρισίας, της ομοφοβίας της βίας, και του ρατσισμού κατά των μεταναστών από τον Καύκασο και την κεντρική Ασία. Η μία εικόνα απλώς συμπληρώνει την άλλη ξεθωριάζοντας το ανερχόμενο “Ρωσικό Όνειρο”.

Πάντως για την ώρα η κυβέρνηση του Πούτιν προσπαθεί να κρύψει όλα αυτά τα προβλήματα “κάτω από το χαλί”, προβάλλοντας την εικόνα μιας ισχυρής και δυναμικής Ρωσίας, γεμάτης νέα αυτοπεποίθηση, που μπορεί να προβάλει την ισχύ της στο εξωτερικό, και να γίνει αντικείμενο σεβασμού και φόβου από φίλους και εχθρούς.

Ενέργεια και μειονότητες

Προς αυτή την κατεύθυνση χρησιμοποιεί δύο βασικούς άξονες. Ο ένας είναι η λεγόμενη “ενεργειακή διπλωματία”, δηλαδή η χρησιμοποίηση του φυσικού αερίου και του πετρελαίου ως μοχλού πίεσης και εξάρτησης ώστε να ασκήσει έλεγχο κυρίως στις περιφερειακές της χώρες, όπως η Ουκρανία. Όλα τα προηγούμενα χρόνια η Μόσχα δημιουργούσε συχνά τεχνητές κρίσεις ανοίγοντας και κλείνοντας -με μια τακτική “καρότου και μαστιγίου”- τις στρόφιγγες των αγωγών φυσικού αερίου προς την Ουκρανία (π.χ. το 2006, το 2009, αλλά και το 2018), όταν έκρινε πως το Κίεβο απομακρύνονταν αρκετά από την επιρροή της και στρέφονταν προς τη Δύση. Ο άλλος παράγοντας και μοχλός πίεσης είναι η παρουσία πολυάριθμων ρωσικών μειονοτήτων, που βρίσκονται κυρίως στο βόρειο Καζακστάν, στην ανατολική Ουκρανία, στην Εσθονία κ.α. Υπολογίζεται πως 25 με 30 εκατομμύρια ρωσόφωνοι ζουν εκτός Ρωσίας, στις νέες χώρες που προέκυψαν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Μόνον στην Ουκρανία οι ρωσόφωνοι υπολογίζονται γύρω στο 20% του πληθυσμού (περίπου 12 εκατομμύρια) και είναι η πλειοψηφία όχι μόνον στη χερσόνησο της Κριμαίας, αλλά και στην ανατολική Ουκρανία, και συγκεκριμένα στις βιομηχανικές περιοχές του Ντόνετσκ και του Χάρκοβου.

Η απόσχιση το 2014 της Αυτόνομης Δημοκρατίας της Κριμαίας από την Ουκρανία και η ουσιαστική προσάρτησή της στην Ρωσική Ομοσπονδία, παρά τις έντονες αντιδράσεις της διεθνούς κοινότητας, των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άνοιξε ουσιαστικά τους Ασκούς του Αιόλου για μια ευρύτερη μεταβολή των συνόρων στο μετα-σοβιετικό χώρο υπέρ της Ρωσίας. Ορισμένοι μάλιστα αναλυτές προσιδιάζουν αυτή την αναθεωρητική πολιτική της μετασοβιετικής Ρωσίας με την αντίστοιχη πολιτική της ναζιστικής Γερμανίας κατά το Μεσοπόλεμο, όταν η χώρα ενσωμάτωσε τη γερμανόφωνη Αυστρία και προσάρτησε γειτονικές περιοχές κατοικημένες από γερμανικές μειονότητες (π.χ. Σουδητία), προτού σύρει την Ευρώπη στη “Μεγάλη Νύχτα” του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Κατά τη γνώμη μου πρόκειται για έναν ατυχέστατο παραλληλισμό καθώς ούτε η σημερινή Ρωσία μοιάζει με την ηττημένη μεσοπολεμική Γερμανία, ούτε και ο Πούτιν είναι Χίτλερ. Αυτό που επιδιώκει η σημερινή Ρωσία είναι περισσότερο να αποκαταστήσει τις αδικίες και ταπεινώσεις, που κατά τη γνώμη της συνέβησαν κατά τη δεκαετία του 1990 με τη θεαματική κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Να επανέλθει στο “φυσικό ρόλο” της ως παγκόσμιας δύναμης, προστατεύοντας ταυτόχρονα και τα δικαιώματα των μειονοτικών της στο εξωτερικό. Να συγκροτήσει τέλος έναν ενιαίο οικονομικό χώρο στον οποίο η Ρωσία θα βρίσκεται στο επίκεντρο και όχι να δημιουργήσει μια νέα αυτοκρατορία σοβιετικού ή τσαρικού τύπου. Αλλά αυτό είναι κάτι που μένει να αποδειχθεί, καθώς υπάρχει ταυτόχρονα στο εσωτερικό της Ρωσίας και μια έντονα “μεγαλορωσική” εθνικιστική τάση, που καλοβλέπει μια αυτοκρατορική επέκταση της χώρας με πρόσχημα την “προστασία” των ρωσικών μειονοτήτων στο “εγγύς εξωτερικό” (πρώην Σοβιετική Ένωση). Αν αυτή η τάση κυριαρχήσει τελικά στην εξωτερική της πολιτική, επιβάλλοντας τον αναθεωρητισμό, η σύγκρουση της Ρωσίας με τη Δύση θα είναι αναπόφευκτη.

Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογραφός.

Σημείωση: Το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr τον Δεκέμβριο του 2018.

Η ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ

Η ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ

Παίζει η Μόσχα Ρώσικη Ρουλέτα με την “Πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης”;

Του Γιώργου Στάμκου

Από τον 18ο αιώνα και μετά τα Βαλκάνια απέκτησαν στρατηγική σημασία για τα μεγαλεπήβολα σχέδια της Ρωσίας. Ουσιαστικά από τότε βρίσκονται, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, υπό τη σκιά και τη γεωπολιτική επιρροή της Μόσχας. Υπό το γεωφιλοσοφικό -και όχι μόνον- πρίσμα της Ρωσίας, όπως εκφράζεται στην εποχή μας και από τον Alexander Dugin, “γκουρού” της ρωσικής γεωπολιτικής και συμβούλου του Πούτιν, η Ευρασία χωρίζεται σε τρεις μεγάλες γεωπολιτισμικές ζώνες: στη Δύση, ο πολιτισμός της οποίας κυριαρχεί παγκοσμίως, στην Ανατολή (Κίνα, Ινδίες, Ιαπωνία) και στη λεγόμενη “Ενδιάμεση Περιοχή” (Βαλκάνια, Μέση Ανατολή και Ρωσία), πολιτικό κέντρο της οποίας είναι η Ρωσική Ομοσπονδία (παλαιότερα ήταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, και η διάδοχός της, η Οθωμανική), που ιστορικά επιδιώκει έναν “παγκόσμιο ρόλο”.


Ρωσία και Βαλκάνια

Τα Βαλκάνια υπήρξαν κατά τη σύγχρονη εποχή πάντα μια εποφθαλμιούμενη περιοχή για τη Ρωσία. Η Μόσχα επιθυμούσε σφόδρα να θέσει υπό τον έλεγχό της το λεγόμενο “μαλακό υπογάστριο της Ευρώπης” πότε παίζοντας το χαρτί του “ομοδόξου” (η κοινή θρησκεία της ορθοδοξίας), πότε του Πανσλαβισμού και πότε της ιδεολογίας (κομμουνισμός κατά τον Ψυχρό Πόλεμο), με διακαή στόχο πάντα την προώθηση προς τις “θερμές θάλασσες” (Μεσόγειος). Ως συνέπεια τα Βαλκάνια, από τον 18ο αιώνα μέχρι σήμερα, μετατράπηκαν σε αρένα ανταγωνισμών και σε πεδίο σύγκρουσης των Μεγάλων Δυνάμεων, πότε άμεσα και πότε “δια αντιπροσώπων”. Μετά το 1989 πάγια στρατηγική της Δύσης ήταν, και παραμένει, να εντάξει στους κόλπους της ολόκληρη την περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης, αποκλείοντας ταυτόχρονα τη Ρωσία από αυτή. Γι’ αυτό το λόγο η Ρωσία, που θεωρεί τα Βαλκάνια τμήμα της “Ενδιάμεσης Περιοχής”, άρα ευρύτερο γεωπολιτισμικό χώρο δράσης της, έχει επανεργοποιηθεί έντονα τελευταία στην περιοχή μας, προκειμένου να ανακόψει την “στρατηγική περικύκλωσή” της από τη Δύση, θεωρώντας ταυτόχρονα πως η τελευταία είναι πλέον έντονα διχασμένη ανάμεσα στους δύο πόλους της (Ευρωπαϊκή Ένωση και ΗΠΑ), επομένως σε φάση αδυναμίας.


Η Ρωσία ήταν πάντα μία από τις “προστάτιδες δυνάμεις” της Ελλάδας, αν και οι γεωπολιτικοί στόχοι της Μόσχας (Πανσλαβισμός, πρόσβαση στο Αιγαίο και στην ανατολική Μεσόγειο κ.ά), έρχονταν σε αντίθεση με τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα στα Βαλκάνια και στη Μεσόγειο, και προσέκρουαν στα στρατηγικά συμφέροντα της Δύσης στην περιοχή. Έχοντας απολέσει το μεγαλύτερο τμήμα της επιρροής προς την “παραδοσιακά φιλοδυτική” Ελλάδα, ήδη από την εποχή ακόμη του Ψυχρού Πολέμου, η Μόσχα είδε, μετά το 1989, “με βαριά καρδιά”, δύο πρώην δορυφόρους της στα ανατολικά Βαλκάνια και πλησίον των εδαφών της, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία, να φεύγουν από τον έλεγχό της και να εισέρχονται στο ΝΑΤΟ και στην Ε.Ε., δηλαδή στους κόλπους της Δύσης. Ταυτόχρονα είδε, με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και τον ακολουθούμενο κατακερματισμό της (1991-1999), τον έλεγχο της Δύσης να επεκτείνεται στη Σλοβενία, στην Κροατία, στην Αλβανία, στο μεγαλύτερο τμήμα της Βοσνίας και στο Κόσοβο. Τελευταίο κτύπημα υπήρξε η προσχώρηση του “ομοδόξου” και παράκτιου Μαυροβουνίου στο ΝΑΤΟ, το 2016, την οποία και η Μόσχα επιχείρησε να παρεμποδίσει μ’ ένα αποτυχημένο πραξικόπημα. Πλέον, οι μόνες χώρες στα Βαλκάνια που η Ρωσία διατηρεί ακόμη σχετικά ισχυρή επιρροή, παρεμποδίζοντας την ένταξή τους στις Ευρωατλαντικές δομές, είναι η Σερβία, η Σέρβικη Δημοκρατία (Republika Srpska) της Βοσνίας και η π.Γ.Δ.Μακεδονία.


Οι παρεμβάσεις της Ρωσίας στην π.Γ.Δ.Μακεδονία

Είναι προφανές πως η Μόσχα δεν θα εγκαταλείψει εύκολα το γεωπολιτικό σταυροδρόμι των Βαλκανίων, ούτε και θα μείνει με σταυρωμένα τα χέρια αφήνοντας την επιρροή της να εξαφανιστεί, ειδικά πάνω στις τελευταίες χώρες της περιοχής που είναι ακόμη έντονα παρούσα. Γι’ αυτό, αν και εξωτερικά παριστάνει πως “δεν αναμειγνύεται στις εσωτερικές υποθέσεις” χωρών της περιοχής, η ρωσική διπλωματία, και ένας ολόκληρος μηχανισμός “πολέμου προπαγάνδας” και “ήπιας ισχύος”, έχει ενεργοποιηθεί έντονα στην π.Γ.Δ.Μακεδονία με στόχο τη ματαίωση της έγκρισης της Συμφωνίας των Πρεσπών και απώτερο στόχο τη ματαίωση -ή έστω την αναβολή στο διηνεκές- της ένταξης της χώρας στις Ευρωατλαντικές δομές.


Οι παρεμβάσεις πλέον της Μόσχας είναι πλέον απροκάλυπτες και συναγωνίζονται τις αντίστοιχες της Δύσης, η οποία θέλει να εντάξει αυτή τη μικρή βαλκανική χώρα στις δομές της. Δεν αποτέλεσε λοιπόν έκπληξη η ωμή παρέμβαση της Μόσχας κατά της Συμφωνίας της Πρεσπών, μέσω της Ρωσικής πρεσβείας στα Σκόπια, που δήλωσε επίσημα πως “η Ρωσία αναγνώρισε τη Δημοκρατία της Μακεδονίας με το συνταγματικό της όνομα πριν από 26 χρόνια και δεν αλλάζει τη θέση της”. Κοντολογίς δεν συντρέχει λόγος η Ρωσία να αλλάξει τη θέση της για το ονοματολογικό, παρά τη Συμφωνία των Πρεσπών και την αρχική έγκριση των συνταγματικών αλλαγών, γιατί έτσι πριμοδοτεί τους εθνικιστές του VMRO, που επιθυμούν να ανακόψουν την όλη διαδικασία -κάτι που είναι προς το στρατηγικό συμφέρον της Μόσχας. Στο ίδιο μήκος κύματος το Ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε πως η ψηφοφορία στη Βουλή των Σκοπίων, κατά την οποία εξασφαλίστηκε τελικά η πλειοψηφία των 80 βουλευτών (τα 2/3 της Βουλής) δεν ήταν ελεύθερη, αλλά χειραγωγήθηκε και καθοδηγήθηκε από τις ΗΠΑ με σκοπό τη διευκόλυνση της ένταξης της χώρας στο ΝΑΤΟ. “Οι οκτώ ψήφοι, οι οποίοι δεν επαρκούσαν για να υπάρξει η απαιτούμενη πλειοψηφία, διασφαλίσθηκαν μέσω εκβιασμών, απειλών και εξαγοράς βουλευτών της αντιπολίτευσης”, αναφέρεται στην ανακοίνωση του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών και συνεχίζει κατηγορώντας την πρεσβεία των ΗΠΑ για άμεση παρέμβαση στην όλη διαδικασία, ενώ επισημαίνει πως “η άποψη των 2/3 των Μακεδόνων (σ.σ. όπως τους αναγνωρίζει η Μόσχα από το 1993), που αρνήθηκαν να υποστηρίξουν τη Συμφωνία των Πρεσπών, στο αποτυχημένο δημοψήφισμα της 30η Σεπτεμβρίου, αγνοήθηκε ωμά”. Κοντολογίς η Μόσχα, εκφράζοντας σε πρώτη φάση την έντονη δυσαρέσκειά της, φανέρωσε πως δεν πρόκειται να εγκαταλείψει αμαχητί την πάγια βαλκανική πολιτική της. Εφόσον η διαδικασία έγκριση της Συμφωνίας των Πρεσπών τραβήξει σε βάθος χρόνου, η Μόσχα αναμένεται να αυξήσει και τις παρεμβάσεις της στο εσωτερικό της π.Γ.Δ.Μακεδονίας, αλλά και της Ελλάδας, όταν θα έρθει προς έγκριση και στην ελληνική Βουλή. Ο “ρωσικός χειμώνας” αναμένεται λοιπόν να ενσκήψει ιδιαίτερα δριμύς κατά τους επόμενους μήνες πάνω από την περιοχή μας και θα πρέπει να λάβουμε εγκαίρως τα κατάλληλα μέτρα και κυρίως να οπλιστούμε με υπομονή και ψυχραιμία.

Το “σέρβικο χαρτί” της Ρωσίας

Αν, όπως ήδη διαφαίνεται, και ο μικρός βόρειος γείτονάς μας περάσει κι αυτός στον γεωπολιτικό έλεγχο της Δύσης, είναι σαφές πως η Ρωσία θα ποντάρει όλα τα εναπομείναντα “γεωπολιτικά κεφάλαιά” της στα Βαλκάνια στο ατίθασο “χαρτί” που λέγεται Σερβία, κι έχει ακόμη σοβαρά ανοικτά θέματα με τη Δύση, τόσο στο ζήτημα του Κοσόβου, όσο και σ’ εκείνο της Βοσνίας. Το επόμενο διάστημα η Σερβία αναμένεται να δεχθεί αφόρητες πιέσεις και από τις δύο πλευρές. Από τη μία η Δύση, χρησιμοποιώντας την τακτική του “καρότου και του μαστιγίου”, θα πιέζει ώστε να μη καταστεί η Σερβία “προωθημένο πιόνι της Ρωσίας” και “μαύρη τρύπα” της Ευρώπης. Από την άλλη η Ρωσία θα τονίζει στη Σερβία την παραδοσιακή φιλία τους, που βασίζεται και στο ομόδοξο (“ορθόδοξη αλληλεγγύη”) και ομόφυλο (πανσλαβιστική ιδέα), θα τη δελεάζει με επενδύσεις, ενεργειακά προγράμματα και αμυντική συνεργασία, ενώ θα της υπενθυμίζει την αντίφαση του να ενταχθεί σε μία συμμαχία (ΝΑΤΟ), η οποία την βομβάρδισε το 1999 και της απέσπασε μια επαρχία της (Κόσοβο), που θεωρείται “λίκνο του σερβο-ορθόδοξου πολιτισμού”. Η Σερβία, η πολιτική ηγεσία της, αλλά και ο λαός της, θα βρεθούν έτσι, για μια ακόμη φορά, υπό τρομερή πίεση και ενώπιον σοβαρών διλημμάτων. Από την τελική απόφαση της Σερβίας προς ποια πλευρά θα μετακινηθεί, διότι λόγω της σημαντικής γεωστρατηγικής της θέσης είναι αδύνατον να παραμείνει ουδέτερη, θα κριθεί τόσο η σταθερότητα των δυτικών Βαλκανίων, όσο και η ασφαλής πρόσδεσή τους στις Ευρωατλανικές δομές. Για την ώρα πάντως όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοικτά.

Σχετική εικόνα

Οι ελληνο-ρωσικές σχέσεις σε νέα φάση

Τέλος, όσον αφορά τις δοκιμαζόμενες τελευταίως ελληνο-ρωσικές σχέσεις, θα πρέπει να υπογραμμιστεί πως η Ρωσία, ακόμη και μεταμφιεσμένη ως Σοβιετική Ένωση, έπαιζε πάντοτε σημαντικό ρόλο στις εξωτερικές σχέσεις της Ελλάδας. Για πολλούς λόγους οι Έλληνες δυσκολεύονταν να υιοθετήσουν μια καθαρά αντίθετη στάση απέναντι στη Ρωσία, ακόμη και στην εποχή της Σοβιετικής Ένωσης. Προτιμούσαν τις φιλικές, προνομιακές σχέσεις μαζί της ή, έστω, την ουδετερότητα. Υπάρχει ένα σαφές αμοιβαίο αίσθημα φιλίας ανάμεσα στον ελληνικό και στο ρωσικό λαό. Από την άλλη όμως υπάρχουν και τα συμφέροντα, κυρίως τα γεωπολιτικά, που είναι συχνά αντικρουόμενα. Σύμφωνα με τον Γιώργο Στ. Πρεβελάκη, Έλληνα καθηγητή Γεωπολιτικής του πανεπιστημίου της Σορβόνης: “Η Μόσχα ονειρευόταν πάντοτε να γίνει η ‘Τρίτη Ρώμη’, δηλαδή να στεγάσει το κέντρο της Ορθοδοξίας, που βρίσκεται σήμερα στα χέρια του ελληνικού κλήρου της Κωνσταντινούπολης. Δεν πρόκειται απλά για θρησκευτικό ζήτημα. Είναι γεωπολιτικό θέμα με μεγάλη σημασία. Ενδεχόμενη απομάκρυνση του Πατριαρχείο από την Κωνσταντινούπολη θα έδινε στη Μόσχα την ευκαιρία να επιτύχει τον σκοπό της. Έτσι η Ρωσία έχει συμφέρον να δει τον ελληνο-τουρκικό ανταγωνισμό να εντείνεται” (Γ. Πρεβελάκης, Γεωπολιτική της Ελλάδας, σελ. 248, εκδ. Libro). Αυτό σημαίνει πως το ενδεχόμενο πριμοδότησης από τη Μόσχα της αποσταθεροποιητικής πολιτικής της Άγκυρας στο Αιγαίο και στη Μεσόγειο, καθώς και η αύξηση των πιέσεων προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όχι μόνο δε θα πρέπει να αποκλειστεί, αλλά να ληφθεί σοβαρά υπόψιν τόσο από την Αθήνα, όσο και από τη Δύση (Ε.Ε. και ΗΠΑ), τα γεωπολιτικά συμφέροντα της οποίας ταυτίζονται για την ώρα με εκείνα της Ελλάδας -και είναι αρκετά ισχυρά ώστε να ληφθούν και τα κατάλληλα αντίμετρα σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο.


Οι στόχοι της Ρωσίας σχετικά με την Ελλάδα θα μπορούσαν να συνοψιστούν ως πρόσβαση στο Αιγαίο και στην ανατολική Μεσόγειο με το λιγότερο δυνατόν κόστος και τις ελάχιστες δυνατές παραχωρήσεις απέναντι στη χώρα μας, κι ως εργαλειακή χρήση της ομόδοξης Ελλάδας για την υπεράσπιση των ρωσικών συμφερόντων εντός Ευρωπαϊκής Ένωσης στα πλαίσια και των επερχόμενων “οικονομικών πολέμων”. Ως αντάλλαγμα η Ελλάδα θα συνεχίσει να βλέπει τη Ρωσία ως “πλευρική δύναμη”, που μπορεί πάντα να ασκήσει πίεση από το βορρά στην Τουρκία, ώστε να ανακοπούν οι επεκτατικές διαθέσεις της σε Αιγαίο και Κύπρο. Ακόμη κι αν η Ρωσία απολέσει τελικά και τα τελευταία γεωπολιτικά της ερείσματα στα Βαλκάνια η Ελλάδα θα πρέπει να αναζητήσει τρόπους ώστε να αναπτύξει τη συνεργασία, τις φιλικές σχέσεις, και να λειτουργεί ως προνομιακός εταίρος της Μόσχας, όχι μόνον στην περιοχή μας αλλά και στην Ευρώπη. Όπως δήλωσε μάλιστα σε πρόσφατη συνέντευξή του ο Ρώσος αναπληρωτής υπουργού Εξωτερικών Μιχαήλ Μπογκντάνοφ “έχουμε μια ειδική, στενή σχέση με την Ελλάδα και δεν σκοπεύουμε να τη θυσιάσουμε. Σεβόμαστε την Ελλάδα. Ο θρησκευτικός παράγοντας παίζει τον ρόλο του, οι δεσμοί μεταξύ των λαών είναι ισχυροί. Αλλά η πολιτική έχει τη δική της λογική. Υπήρξαν πολιτικοί στην Ελλάδα που δέχθηκαν σοβαρές πιέσεις και πήραν αποφάσεις που μας λύπησαν”, φωτογραφίζοντας πιθανότατα τον πρώην Έλληνα Υπουργό Εξωτερικών Νίκο Κοτζιά, η αποχώρηση του οποίου φαίνεται πως διευκολύνει την ελληνο-ρωσική επαναπροσέγγιση. Προς αυτή την κατεύθυνση εντάσσεται και η προγραμματισμένη για τις 12 Δεκεμβρίου επίσκεψη του Έλληνα πρωθυπουργού Α. Τσίπρα στο Κρεμλίνο και η συνάντηση του με τον πρόεδρο Πούτιν, ώστε να “κτιστούν γέφυρες” και να γίνει εστίαση στα κοινά συμφέροντα και όχι στις όποιες διαφορές, σε τομείς κοινού ενδιαφέροντος όπως η οικονομία, η ενέργεια, ο τουρισμός και ο πολιτισμός. Σε κάθε περίπτωση η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να έχει απέναντί της τη Ρωσία.

Αποτέλεσμα εικόνας για ελληνορωσικές σχέσεις
Ο Γιώργος Στάμκος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

ΠΗΓΗ: Το άρθρο αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 26.10.2018

https://tvxs.gr/news/kosmos/rosiki-royleta-sta-balkania?fbclid=IwAR0JC4lP4kh0a-V0qQ_vaAPT6S_w9KUGSeCHMv1R1llUcPEZnz-96V-JklQ

.

Η Γεωπολιτική της Ορθοδοξίας Μόσχα Vs Κωνσταντινούπολης

Η Γεωπολιτική της Ορθοδοξίας

Μόσχα Vs Κωνσταντινούπολης

Μια προαιώνια διαμάχη με “Αυτοκρατορικό πρόσημο”

Του Γιώργου Στάμκου (stamkos@post.com)

Η προαιώνια διαμάχη που υπέβοσκε ανάμεσα στη Μόσχα και στην Κωνσταντινούπολη σχετικά με την πρωτοκαθεδρία στον ορθόδοξο κόσμο, οδήγησε στο πρόσφατο “Ορθόδοξο Σχίσμα”. Με αφορμή την αναγνώριση από το Φανάρι της αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η Ιερά Σύνοδος του Πατριαρχείου Μόσχας και Πασών των Ρωσιών, που συνεδρίασε για πρώτη φορά στην ιστορία εκτός Ρωσίας στο Μινσκ της Λευκορωσίας, υπό την προεδρία του Πατριάρχη Κυρίλλου, αποφάσισε να διακόψει κάθε δεσμό και επικοινωνία με το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης, απαγορεύοντας ρητά στους Ρώσους ορθόδοξους να εκκλησιάζονται κλπ. σε ναούς και προσκυνήματα, που ανήκουν στην άμεση εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Φαναρίου. Οι επιπτώσεις αυτού του “ορθόδοξου σχίσματος” είναι και θα είναι μεγάλες και θα φανούν σε όλη τους την έκταση στο κοντινό μέλλον. Για όσους γνωρίζουν την ιστορία κατανοούν φυσικά πως το διακύβευμα αυτής της ενδο-ορθόδοξης διαμάχης δεν είναι μόνο τα εκκλησιαστικά πρωτεία στους κόλπους του ορθόδοξου κόσμου. Υποκρύπτουν αυτοκρατορικές -ή, αν προτιμάτε, μετα-αυτοκρατορικές- φιλοδοξίες για μια “παγκόσμια μεσσιανική αποστολή” της Ρωσίας, ως “αυθεντικής και μοναδικής” κοιτίδας μιας βυζαντινο-σλαβο-ορθόδοξης κληρονομιάς, απέναντι στην οποία το Οικουμενικό Πατριαρχείο θεωρείται βασικός ανταγωνιστής.

Αποτέλεσμα εικόνας για ecumenical patriarchate USA

Με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης (1991), του “κομμουνιστικού μπλοκ” και των αντίστοιχων καθεστώτων, μέσα σε μερικούς μήνες η Ρωσική Ομοσπονδία βρέθηκε κυριολεκτικά μόνη της και περιορισμένη στα σύνορα που είχε επί Μεγάλου Πέτρου, δηλαδή λίγο πάνω από 17.000.000 τ.χλμ. (αντί για τα 22.400.000 τ.χλμ. της ΕΣΣΔ). Μέσα σε τόσο λίγο χρόνο και χωρίς πόλεμο η Μόσχα έχασε τον έλεγχο που είχε σε όλες σχεδόν τις εδαφικές κατακτήσεις του 18ου, 19ου και 20ου αιώνα με αντίστοιχες πληθυσμιακές και οικονομικές απώλειες. Προσπαθώντας να ανασυνθέσει για άλλη μια φορά έναν συνεκτικό γεωπολιτικό χώρο και να αποκτήσει κάποιον έλεγχο στο “Εγγύς Εξωτερικό” της (δηλαδή στις χώρες της πρώην ΕΣΣΔ), όπου διαβιούσαν, ως μειονότητες πλέον, πολυάριθμοι Ρωσικοί πληθυσμοί, η Μόσχα στράφηκε και πάλι προς την Ρωσική Ορθοδοξία, που ήταν θεμελιωμένη σ’ έναν αυτοπροσδιορισμό κληρονομημένο από τον Βυζαντινό μεσσιανισμό και οικουμενισμό. Το Πατριαρχείο της Μόσχας, ως θεσμός που συνέδεε τη σημερινή Ρωσία με εκείνη των Τσάρων και κατ’ επέκταση με τη Βυζαντινή κληρονομιά, επιφορτίστηκε και πάλι με την αναβάπτιση της Ρωσίας σ’ αυτή τη παραδοσιακή “μεσσιανική αποστολή”, η οποία περιλαμβάνει και την προστασία και καθοδήγηση των απανταχού Ορθοδόξων, που από την πλευρά τους θα πρέπει να αναγνωρίσουν τη Μόσχα ως “Τρίτη Ρώμη” και κέντρο της παγκόσμιας Ορθοδοξίας. Και σε αυτή την αποστολή το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης θεωρείται ο βασικότερος αντίπαλος, διότι ιστορικά και παραδοσιακά έχει τα πρωτεία στον Ορθόδοξο κόσμο -κάτι που αμφισβητείται εδώ και αιώνες από τη Μόσχα.

Αποτέλεσμα εικόνας για Moscow patriarchate
Πατριάρχης Κύριλλος Μόσχας και Πασών των Ρωσιών

Μόσχα: η “Τρίτη Ρώμη”

Ως γνωστόν ο Ρωσικός αυτοπροσδιορισμός στηρίζεται σε τρεις πυλώνες: Πρώτον στη σύγκρουση με τη μουσουλμανική Ανατολή και την Ασία γενικότερα. Δεύτερον στην αντιπαλότητα απέναντι στη Δύση (αντι-δυτικισμός) και στον Καθολικο-Προτεσταντικό κόσμο. Και τρίτον στο μύθο της Μόσχας ως “Τρίτης Ρώμης”. Αυτός προήλθε μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης (1453) στους Τούρκους, την παρακμή και εξαφάνιση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, που καθιστούσε τη Ρωσία ως το μόνο ελεύθερο ορθόδοξο κράτος στον κόσμο, έστω κι αν εκείνη την εποχή η Ρώσικη Ορθόδοξη Εκκλησία παρέμεινε αρχικά υπό την εξουσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η Μόσχα ως “Τρίτη Ρώμη” προστάτευε τη “μια και μοναδική, αληθινή ορθόδοξη πίστη” απέναντι στον “αιρετικό” Καθολικισμό και Παπισμό, καθώς το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης βρισκόταν “εν αιχμαλωσία” σε μια πόλη υπό τουρκο-μουσουλμανικό ζυγό. Άλλωστε αρκετοί Ρώσοι θεωρούσαν από τότε την πτώση του Βυζαντίου ως “θεία τιμωρία” επειδή ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας είχε συμφωνήσει την ένωση με τη Ρώμη και την υποταγή στον Πάπα, προκειμένου να λάβει βοήθεια από τη Δύση για να αντιμετωπίσει την τουρκική επέκταση. Απώτερος στόχος της Μόσχας ως “Τρίτης Ρώμης” δεν ήταν μόνον η διαφύλαξη της Ορθοδοξίας από τους πολιτικο-θρησκευτικούς εχθρούς που την πολιορκούσαν, αλλά και η επέκταση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, διαδόχου της Βυζαντινής, ώστε να εξασφαλιστεί ο τελικός θρίαμβος της ορθόδοξης πίστης. Αυτό το ρωσικό μείγμα βυζαντινοορθόδοξης παγκοσμιότητας με πιο ρεαλιστικούς γεωπολιτικούς στόχους, όπως η απελευθέρωση όλων των υπόδουλων ορθόδοξων λαών, ακόμη και της ίδιας της Κωνσταντινούπολης, καθόριζε την εξωτερική πολιτική της Ρωσίας μέχρι τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ας μην ξεχνάμε άλλωστε πως η Τσαρική Ρωσία, η οποία το 1914 είχε φτάσει στο απόγειο της επέκτασής της (22.000.000 τ.χλμ.) κατέχοντας στα δυτικά την Πολωνία και τη Φιλανδία και φτάνοντας ανατολικά ως την Κορέα και τον Βερίγγειο πορθμό, μπήκε στο παιχνίδι των συμμαχιών του Α’ Π. Πόλεμου με βασικό στόχο, όχι μόνον να κυριεύσει και να προσαρτήσει την ανατολική Μικρά Ασία και τον Πόντο, αλλά κυρίως να προβεί σε “ορθόδοξη ανακατάληψη” της Κωνσταντινούπολης και των Στενών, αναλαμβάνοντας δηλαδή και επίσημα όλη τη βυζαντινο-ορθόδοξη αυτοκρατορική κληρονομία, σε συνδυασμό με μια γεωπολιτική εξακτίνωση που θα της έδινε την πολυπόθητη πρόσβαση στις “θερμές θάλασσες” (Μεσόγειος). Αν δεν συνέβαινε η Οκτωβριανή Επανάσταση (1917), που ανέτρεψε το Τσαρικό καθεστώς και ανέκοψε την αχαλίνωτη ως τότε εδαφική επέκταση της Μόσχας, η Κωνσταντινούπολη (Τσάριγκραντ στα Ρωσικά, που σημαίνει “Πόλη του Αυτοκράτορα”) και τα Στενά θα αποτελούσαν πιθανώς σήμερα τμήμα μιας αχανούς Ρωσικής αυτοκρατορίας, με την οποία Ελλάδα θα συνόρευε στη Θράκη, αποτελώντας ουσιαστικά δορυφόρο της. Σε μια τέτοια περίπτωση το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης είτε θα είχε καταργηθεί και περιπέσει σε επίπεδο μητρόπολης, είτε -το πλέον πιθανόν- θα είχε γίνει κυρίως Ρωσικό και σλαβο-ορθόδοξο και ο Οικουμενικός Πατριάρχης θα ήταν Ρώσος ή κάποιος που θα ευλογούσε τον Ρώσο αυτοκράτορα (ή πρόεδρο) και θα εξυπηρετούσε τα συμφέροντα και την “παγκόσμια αποστολή” της Μόσχας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Αγιον Όρος Μονη Παντελεήμονος
Ιερά Μονή Παντελεήμοντος: το τεράστιο Ρωσικό μοναστήρι του Αγίου Όρους.

Άθως: Ένα ορθόδοξο “Μήλο της Έριδας”

Ενδεικτική της επεκτατικής πολιτικής (εδαφικής αλλά και εκκλησιαστικής) αποτελεί η στάση που κρατούσε η Ρωσία απέναντι στην “Κιβωτό της Ορθοδοξίας”, το Άγιο Όρος, στα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι το 1914. Τότε η πολυάριθμη ρωσική μοναστική παρουσία στη χερσόνησο του Άθω, κυρίως μέσω του τεράστιου ρωσικού μοναστηρίου του Αγίου Παντελεήμονα στη δυτική ακτή αλλά και του Αγίου Ανδρέα στις Καρυές, χρησιμοποιούνταν ως εργαλείο επεκτατικής πολιτικής στα Βαλκάνια και στη Μεσόγειο. Οι Ρώσοι μοναχοί στον Άθω είχαν πλησιάσει τότε στους 2.000 εγείροντας εύλογες ανησυχίες για εκρωσισμό, τόσο δημογραφικό, όσο πολιτικο-οικονομικό, της μοναστικής πολιτείας. Εκτός από το τεράστιο μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονα, με τη μεγαλύτερη καμπάνα στον ορθόδοξο κόσμο -δώρο του ίδιου Τσάρου Νικόλαου- στον Άθω δημιουργήθηκαν ρωσικά νοσοκομεία και ξενώνες, που εφοδιάζονταν κατευθείαν από τη Ρωσία, εγείροντας υποψίες τότε πως θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και ως βάση για το ρωσικό στόλο στην ανατολική Μεσόγειο. Η απελευθέρωση και ενσωμάτωση του Αγίου Όρους στην Ελλάδα, ως αποτέλεσμα της νικηφόρας έκβασης των Βαλκανικών Πολέμων (1912-13), αλλά κυρίως η έναρξη του Α’ Π. Πολέμου (1914) και η Οκτωβριανή Επανάσταση (1917), ανέκοψαν τον κύμα εκρωσισμού και η ισορροπία αποκαταστάθηκε προς όφελος των ελληνικών μοναστηριών και του Οικουμενικού Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης. Μέχρι το 1991 το τεράστιο ρωσικό μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονα υπέπεσε σε παρακμή και όταν το επισκέφθηκα για πρώτη φορά το 1988, όταν ακόμη υπήρχε η ΕΣΣΔ, το μοναστήρι αυτό ήταν μια σκιά του αλλοτινού ένδοξου εαυτού του, με άδειες και ερειπωμένες πτέρυγες, όπου φώλιαζαν κάργιες, και με μια ολιγάριθμη αδελφότητα Ρώσων και Ουκρανών μοναχών.

Αποτέλεσμα εικόνας για Αγιον Όρος Μονη Παντελεήμονος



Σήμερα τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Το μοναστήρι, που ιδρύθηκε τον 11ο αιώνα, έχει ανακατασκευαστεί πλήρως με τη στήριξη της Μόσχας και με δωρεές πλούσιων Ρώσων ολιγαρχών. Η ρωσική μοναστική αδελφότητα περιλαμβάνει τουλάχιστον 60 άτομα, που έχουν όλα και την ελληνική ιθαγένεια. Οι συχνές επισκέψεις μελών τη ρωσικής ελίτ, ακόμη και του ίδιου του Πούτιν, που συνοδεύτηκαν από δωρεές και έργα ύψους 200 εκ. ευρώ σε όλο τον Άθωνα, αποτέλεσαν άλλη μια προβολή της προαιώνιας επιθυμίας της Μόσχας να τεθεί επικεφαλής όλων των ορθοδόξων, υποκρύπτοντας γεωπολιτικές υστεροβουλίες. Το Άγιο Όρος αποτελεί το σύμβολο και την κορωνίδα της διαμάχης του Ρωσισμού με τον Ελληνισμό για την πρωτοκαθεδρία στον ορθόδοξο κόσμο.

Σχετική εικόνα
O Βλάντιμιρ Πούτιν στο Άγιο Όρος (Καρυές)


Μετά τη διακοπή των σχέσεων και δεσμών της Μόσχας με το Φανάρι, με αφορμή το θέμα της αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Εκκλησίας που ήταν αναθεματισμένη και σχισματική για τη Μόσχα, η Ρωσική Εκκλησία εξέδωσε απαγόρευση στους πιστούς της να επισκέπτονται και να εκκλησιάζονται στα ελληνικά μοναστήρια του Άθωνα και φυσικά να μη προσφέρουν καμία δωρεά σε αυτά, ειδικά οι Ρώσοι μεγιστάνες. Αυτό όμως δε σημαίνει πως θα εγκαταλείψουν και τα μακρόπνοα σχέδια τους για διείσδυση στην “Κιβωτό της Ορθοδοξίας”.

Αποτέλεσμα εικόνας για ecumenical patriarchate
Το έμβλημα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης

Αποτέλεσμα εικόνας για ecumenical patriarchate USA
Oικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης: Ο τελευταίος κληρονόμος του Βυζαντίου

Ένα “Ελληνο-Αγγλοσαξωνικό” Πατριαρχείο

Από την πλευρά του το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, το μοναδικό θεσμικό κατάλοιπο της Ανατολικής Ρωμαϊκής (Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας, εκτός από τα πρωτεία στο χώρο της ορθοδοξίας, αποτελεί και τον κύριο άξονα αναφοράς του ελληνο-ορθόδοξου στοιχείου παγκοσμίως. Το Πατριαρχείο, που διατήρησε τα προνόμια του κατά την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αντιστάθηκε στην έξαρση των εθνικισμών του 19ου αιώνα και είδε το ποίμνιο του να συρρικνώνεται, ενώ υπέστη και διώξεις από τις οθωμανικές και μετέπειτα τουρκικές αρχές. Σήμερα εκτός από τους περίπου 10.000 εναπομείναντες Ελληνο-ορθόδοξους της Τουρκίας, κυρίως σε Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη και Ίμβρο, στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία του ανήκουν το Άγιο Όρος, τα Δωδεκάνησα, η Κρήτη και η Κύπρος, καθώς και όλη ελληνορθόδοξη διασπορά -το λεγόμενο “Γένος”, όπως χαρακτηρίζεται παραδοσιακά από το Πατριαρχείο και έχει θρησκευτική και πολιτιστική διάσταση (όχι όμως φυλετική), σε αντιδιαστολή με το νεωτερικό Έθνος, που έχει σαφέστατα πολιτική διάσταση.

Υπολογίζεται ότι πάνω από 7.000.000 Ελληνο-ορθόδοξοι ζουν σήμερα εκτός Ελλάδας και Κύπρου. Απ’ αυτούς σχεδόν το 75% ζει σε αγγλόφωνες χώρες (ΗΠΑ, Καναδάς, Αυστραλία, Μεγάλη Βρετανία). Από τις ελληνικές κοινότητες της διασποράς σημαντικότερη είναι η ελληνοαμερικανική κοινότητα (3.500.000 ή το 50% της ελληνικής διασποράς), που αποτελεί ένα από τα πλέον δυναμικά κομμάτια της αμερικανικής κοινωνίας και τμήμα πλέον της ελίτ της χώρας. Οι Ελληνοαμερικανοί έχουν τεράστια πολιτική αξία για την Ελλάδα καθώς επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τη διαμόρφωση της πολιτικής της σημερινής πλανητικής υπερδύναμης, προωθώντας παράλληλα ζητήματα ελληνικού ενδιαφέροντος (Κυπριακό, Ελληνοτουρκικά, Μακεδονικό, Βαλκάνια). Το ακόμη πιο ενθαρρυντικό όμως είναι -μάλιστα μετά τις τελευταίες φανατικές κορώνες των ελλαδιτών Ιεραρχών- ότι σε θρησκευτικό επίπεδο η διασπορά αυτή δεν ανήκει στην εθνική Εκκλησία της Ελλάδας αλλά τελεί κάτω από την εποπτεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης που, έχοντας σχεδόν 5.000.000 πιστούς σε αγγλόφωνες χώρες, μεταμορφώθηκε σ’ ένα “ελληνο-αγγλοσαξωνικό” Πατριαρχείο, σύμφωνα με την έκφραση του Γάλλου γεωπολιτικού Φρανσουά Τουάλ.

Αποτέλεσμα εικόνας για ecumenical patriarchate USA

Από αυτή την άποψη οι σχέσεις του Φαναρίου με την Ουάσιγκτον είναι πολύ πιο ζωτικές και στενές, σε σύγκριση με τη Μόσχα, διότι στις ΗΠΑ βρίσκεται πλέον και η πλειονότητα των πιστών του. Η Ουάσιγκτον επίσης αναγνωρίζει την οικουμενικότητα και τη πρωτοκαθεδρία του Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης στον ορθόδοξο κόσμο και το υποστηρίζει σε πολλά επίπεδα π.χ. στο ζήτημα του ανοίγματος της θεολογικής σχολής της Χάλκης, αλλά και απέναντι στην αυθαιρεσία των τουρκικών αρχών. Οι ΗΠΑ θέλουν να δουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο να ηγείται του ορθόδοξου κόσμου και όχι το Πατριαρχείο της Μόσχας. Αυτό αποτελεί βασική στρατηγική επιλογή της Ουάσιγκτον και σαφέστατα συνετέλεσε στο να ωθήσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο να αγνοήσει τις απειλές της Μόσχας και να αναγνωρίσει την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας, απομακρύνοντας την ακόμη περισσότερο από την επιρροή της Μόσχας και φέρνοντας την εγγύτερα προς τη Δύση. Γι’ αυτό και η Ιερά Σύνοδος του Πατριαρχείου Μόσχας σημείωσε με νόημα πως “το Οικουμενικό Πατριαρχείο για πολιτικούς λόγους άλλαξε την θέση του”, υπονοώντας πως είτε υπέκυψε στις αμερικανικές παραινέσεις είτε προωθεί ένα είδος “ορθόδοξου παπισμού”. Σε κάθε περίπτωση αυτή η ρήξη και το σχίσμα θα έχει πολλές και μακροπρόθεσμες συνέπειες, που δεν μπορούμε εύκολα να προβλέψουμε στην παρούσα φάση.

Σχετική εικόνα
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος και Πατριάρχης Μόσχας Κυρίλλος.

Τι μέλλει γενέσθαι;

Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Ρωσική Ομοσπονδία που αναδείχθηκε ως ο βασικός γεωπολιτικός κληρονόμος της, προώθησε έναν Ρώσικο αυτοπροσδιορισμό, ο οποίος βασιζόταν κυρίως στην αναζωογόνηση της Ορθοδοξίας. Ειδικότερα, όταν ο Βλαντιμίρ Πούτιν ανέλαβε (το 2000) την ηγεσία αυτής της απέραντης πολυεθνικής χώρας, ανάμεσα στα άλλα παλινόρθωσε και τη ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία στο ρόλο του οδηγού και φύλακα του ρωσικού έθνους, το οποίο και υποτίθεται πως προστάτευε απέναντι στις διαβρωτικές Δυτικές επιρροές. Ταυτόχρονα, αυτή η νέα Ρωσία επέδειξε κι έναν ολοένα και μεγαλύτερο αυταρχισμό απέναντι στους μη Ρώσους (π.χ. Ουκρανούς, μουσουλμάνους κ.ά.), ενώ άσκησε μια ενεργή και επεκτατική πολιτική προστασίας των Ρωσικών μειονοτήτων που κατοικούσαν στο λεγόμενο “Εγγύς Εξωτερικό” (στις χώρες της πρώην ΕΣΣΔ). Βασικός στόχος ήταν να διασφαλιστεί τη Ρωσο-ορθόδοξη πρωτοκαθεδρία σε μια αχανή πολυεθνική χώρα, που ποτέ δεν έπαψε να θεωρεί τον εαυτό της μεγάλη δύναμη με “παγκόσμια αποστολή”. Άλλωστε η ρωσική Ορθοδοξία θεωρούσε την ίδια ως συστατικό στοιχείο της σημερινής και μελλοντικής Ρωσίας. Συμπερασματικά η σημερινή Ρωσία του Πούτιν φαίνεται πως ακολουθεί το δρόμο ενός νέου αυταρχισμού, με θρησκόληπτες τάσεις απομονωτισμού απέναντι στη Δύση, βασικό εργαλείο της οποίας αποτελεί το Πατριαρχείο της Μόσχας. Η ρήξη με την Κωνσταντινούπολη, με αντικείμενο την πρωτοκαθεδρία στον ορθόδοξο κόσμο, δεν έχει μόνον πνευματικούς και εκκλησιαστικούς σκοπούς αλλά υποκρύπτει γεωπολιτικές υστεροβουλίες και επεκτατικά “μεσσιανικά οράματα” από τα οποία η Μόσχα ουδέποτε απαλλάχθηκε.

Ορθόδοξη εκκλησία στην Ουκρανία.

Ο Γιώργος Στάμκος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Πηγή: Πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 22.10.2018

Εθνογένεση στα Βαλκανια: ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΟΓΕΝΕΣΗΣ ΤΩΝ ΣΛΑΒΟΜΑΚΕΔΟΝΩΝ

 

Η Εθνογένεση στα Βαλκάνια

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΟΓΕΝΕΣΗΣ

ΤΩΝ ΣΛΑΒΟΜΑΚΕΔΟΝΩΝ

Βαλκάνια Η Γένεση των Εθνών.jpg

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

    Στα τέλη 19ου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία, έπειτα από δύο αιώνες στασιμότητας και παρακμής, φυλλοροεί και τα άκρα της στα Βαλκάνια αρχίζουν να ξηλώνονται. Τα ευρωπαϊκά εδάφη της, όσα δεν προσαρτώνται από την Αψβουργική ή την Ρωσική Αυτοκρατορία, γίνονται πεδίο αντιπαράθεσης είτε εθνοτήτων που ζητούν αυτοδιάθεση είτε νεοσύστατων εθνών-κρατών που επιθυμούν να επεκτείνουν την εδαφική τους κυριαρχία, απελευθερώνοντας “αλύτρωτους αδελφούς”.   Συνέχεια