Category Archives: ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ – GEOPOLITICS

Η κλιματική αλλαγή ωφελεί τη Ρωσία

Η κλιματική αλλαγή ωφελεί τη Ρωσία

Αποτέλεσμα εικόνας για climate change arctic

γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να οδηγήσει στη μετακίνηση 153 εκατομμυρίων ανθρώπων μόνο μέχρι το 2050, σύμφωνα με μια μελέτη της Παγκόσμιας Τράπεζας. Υπάρχουν κλιματολογικές μελέτες που υποστηρίζουν πως μέχρι το έτος 2100 η μέση θερμοκρασία της Γης θα αυξηθεί από 2°C μέχρι και 4°C σε σχέση με τα επίπεδα του 1990. Ο πλανήτης όπως τον ξέρουμε δεν θα υπάρχει. Στον Ινδικό και Ειρηνικό Ωκεανό η άνοδος της στάθμης της θάλασσας θα απειλήσει να καταπιεί νησιά αλλά και νησιωτικά κράτη ολόκληρα. Το παράκτιο και πυκνοκατοικημένο Μπαγκλαντές, που βρίσκεται στο Δέλτα του ποταμού Γάγγη θα χάσει τη μισή του έκταση από τα νερά του Ινδικού. Οι έρημοι θα επεκταθούν και θα καταπιούν τις εναπομείνασες γόνιμες εκτάσεις της υποτροπικής ζώνης και κυρίως του Σαχέλ στην Αφρική.

Η Ελλάδα θα αποκτήσει κλίμα βόρειας Αφρικής και τμήματά της, έπειτα από λειψυδρία και συνεχόμενες πυρκαγιές, θα γίνουν προέκταση της Σαχάρας. Εκτεταμένες πλημμύρες, ξηρασίες και ξαφνικοί τυφώνες θα πλήξουν τεράστιες περιοχές του πλανήτη μας. Το καθαρό, πόσιμο νερό, θα είναι περιζήτητο. Εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα μεταβληθούν σε περιβαλλοντικούς πρόσφυγες και θα είναι αναγκασμένοι να μετακινηθούν, δημιουργώντας τεράστιες αναταράξεις στην παγκόσμια ισορροπία και προκαλώντας επικίνδυνους γεωπολιτικούς τριγμούς. Ακραία περιβαλλοντικά φαινόμενα θα γίνουν ο κανόνας, ακόμη και σε περιοχές που είχαν πριν ήπιο κλίμα, όπως η Μεσόγειος. Η άνοιξη και το φθινόπωρο θα είναι απλώς μια ρομαντική ανάμνηση…

Αποτέλεσμα εικόνας για climate change arctic

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη Ρωσία

Στο βόρειο ημισφαίριο οι περισσότεροι πάγοι των πόλων θα λιώσουν, πρώτα οι θαλάσσιοι πάγοι του Αρκτικού ωκεανού και κατόπιν και της Γροιλανδίας. Η βόρεια σιβηριανή τούνδρα θα μετατραπεί σ’ έναν απέραντο βαλτότοπο, απελευθερώνοντας έτσι επιπλέον μεθάνιο που βρίσκεται ως τώρα εγκλωβισμένο στο μονίμως παγωμένο υπέδαφός της. Θα είναι ωστόσο πιο εύκολες οι γεωτρύσεις. Από την άλλη όμως η νότια Σιβηρία θα αποκτήσει πιο ήπιο κλίμα και τεράστιες εκτάσεις της μπορούν να καλλιεργηθούν και να φιλοξενήσουν δεκάδες εκατομμύρια νέους κατοίκους. Σε γενικές γραμμές η Ρωσία όχι μόνον θα είναι κάπως προστατευμένη από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής σε πλανητικό επίπεδο, αλλά θα είναι και ωφελημένη από αυτές και μάλιστα με μετρήσιμους όρους.

Πολιτικοί παράγοντες στη Μόσχα θεωρούν πως αυτό θα αποτελέσει μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την ανάδειξη και πάλι της Ρωσίας σε παγκόσμια υπερδύναμη. Γι’ αυτό και επιμένουν να μην κάνουν τίποτε το σημαντικό για τον περιορισμό των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και αερίων θερμοκηπίου και της κατανάλωσης γενικότερα των ορυκτών καυσίμων, μιας και η Ρωσία είναι μεγάλος παραγωγός, καταναλωτής και εξαγωγέας φυσικού αερίου, πετρελαίου και άνθρακα.

Αποτέλεσμα εικόνας για climate change arctic

Οι πάγοι λιώνουν, αλλά ανοίγουν νέοι θαλάσσιοι δρόμοι

Σε ένα Forum τον Μάρτιο του 2017 ο πρόεδρος Πούτιν επιβεβαίωσε την άποψη πως η κλιματική αλλαγή και το λιώσιμο των πάγων στην Αρκτική θα έχει πολλά οφέλη για τη Ρωσία. Η εικόνα την ίδια χρονιά ενός ρωσικού παγοθραυστικού, που μετέφερε εμπορεύματα, να διασχίζει κάθετα τον Αρκτικό ωκεανό από το ρωσικό λιμάνι του Μούρμανσκ μέχρι την Αλάσκα, επιβεβαίωσε αυτή την άποψη. Οι πάγοι μπορεί να λιώνουν αλλά ένας θαλάσσιος δρόμος εμπορίου ανοίγει και η παγωμένη από τον βορρά Ρωσία αποκτά άμεση πρόσβαση στις ανοικτές θάλασσες.

Μπορεί χώρες με χαμηλό μέσο υψόμετρο στη νοτιοανατολική Ασία, την Ευρώπη αλλά και τη βόρεια Αμερική, να πληγούν άμεσα από την άνοδο της στάθμης των θαλασσών, έστω και μερικά εκατοστά, η Ρωσία ωστόσο δεν θα πληγεί σοβαρά. Φτωχές χώρες όπως το Μπαγκλαντές, η Μιανμάρ, η Καμπότζη και η Νιγηρία θα δουν μεγάλες και πυκνοκατοικημένες περιοχές τους να χάνονται κάτω από τα νερά, χωρίς να μπορούν να κάνουν σχεδόν τίποτε -σε αντίθεση με την πλούσια Ολλανδία που θα χρειαστεί να κατασκευάσει νέα και πιο σοφιστικέ προστατευτικά φράγματα. Οι φτωχές χώρες απλά θα γίνουν πηγή προέλευσης εκατομμυρίων νέων, περιβαλλοντικών αυτή τη φορά, προσφύγων.

Αποτέλεσμα εικόνας για climate change Russia

Η Αμερική χάνει, η Ρωσία κερδίζει

Η τεράστια ωστόσο Ρωσία, που είναι κυρίως ηπειρωτική χώρα, ευνοείται από τη γεωγραφία και δεν θα δει τόσο μεγάλες αρνητικές επιπτώσεις. Για παράδειγμα αν η μέση στάθμη της θάλασσας ανεβεί κατά 45 εκατοστά τότε 14,2 εκατομμύρια Αμερικανοί θα πρέπει να μετακινηθούν από τις ακτές, τις παράκτιες πόλεις και το δέλτα του Μισισίπι. Αντίθετα η ίδια αύξηση δε θα επιφέρει την ανάγκη μετακίνησης πάνω από 1,9 εκατομμυρίων Ρώσων. Η Ουάσιγκτον θα πρέπει επίσης να μετακινήσει περίπου 700 στρατιωτικές εγκαταστάσεις και βάσεις στις ΗΠΑ και στον κόσμο, με τεράστιο οικονομικό κόστος, καθώς βρίσκονται σε σημεία που πλήττονται από την κλιματική αλλαγή, Οι συγκρίσεις είναι αναπόφευκτες.

Μπορεί η Ουάσιγκτον να διαθέτει περισσότερους πόρους για να αντιμετωπίσει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής σε σύγκριση με τη Μόσχα, ωστόσο η δεύτερη διαθέτει υπομονή καθώς γνωρίζει πως “το μέλλον εργάζεται γι’ αυτήν”. Πουθενά δε φαίνεται αυτό καλύτερα από τις νέες δυνατότητες που δίνει στη Ρωσία, η οποία έχει και τη μεγαλύτερη ακτογραμμή στο βορρά της, το λιώσιμο των αρκτικών πάγων. Αυτό καθιστά τον Αρκτικό ωκεανό διαπλεύσιμο και οικονομικά εκμεταλλεύσιμο. Μια αμερικανική μελέτη ισχυρίζεται πως το λιώσιμο των πάγων στον Αρκτικό ωκεανό θα τον καταστήσει κατά 95% οικονομικό πιο αποδοτικό από κάθε άποψη.

Αποτέλεσμα εικόνας για climate change Russia

Το “Ελντοράντο” της Αρκτικής προσεχώς ανοικτό

Αυτό λοιπόν που είναι άσχημα νέα για τον κόσμο, για τη Ρωσία είναι απλώς μια ευκαιρία. Μια άλλη αμερικανική μελέτη, γεωλογική αυτή τη φορά, υποστηρίζει πως το 13% των παγκοσμίων αποθεμάτων πετρελαίου και το 30% των αντίστοιχων του φυσικού αερίου είναι εγκλωβισμένο κάτω από τον πυθμένα του Αρκτικού ωκεανού. Δηλαδή ακριβώς στην πίσω αυλή της Ρωσίας του Πούτιν. Εφόσον οι πάγοι λιώσουν και το παγωμένο υπέδαφος υποχωρήσει η εκμετάλλευση αυτών των κοιτασμάτων θα γίνει πολύ πιο οικονομική και αυτό θα οδηγήσει σε “επενδυτική άνοιξη” και οικονομική έκρηξη στη Ρωσία.

Ανάπτυξη θα φέρει στη Ρωσία και το άνοιγμα του λεγόμενου “βόρειου διαδρόμου” για τη ναυσιπλοΐα: ένα τάνκερ από το Τόκιο θα παρακάμπτει έτσι τη διώρυγα του Σουέζ και θα χρειάζεται πλέον το μισό χρόνο για να φθάσει στο Λονδίνο. Αυτό ενδιαφέρει ιδιαίτερα την Κίνα, που αναζητεί εναλλακτική και φθηνότερη θαλάσσια διαδρομή για να μεταφέρει τα εμπορεύματά της στην Ευρώπη. Οι Ρώσοι θα επιβάλουν τα δικά τους πλοία και Ρώσοι πιλότοι να οδηγούν τα ξένα εμπορικά πλοία που θα περνούν βορείως των ρωσικών ακτών ώστε να εισπράττουν έτσι και ειδικά “τέλη διέλευσης”. Οι πρώτες διαδρομές αυτού του είδους θα ξεκινήσουν το 2024 και θα πολλαπλασιαστούν κατά τις επόμενες δεκαετίες. Αυτό είναι εφικτό καθώς το καλοκαίρι του 2017 ένα τάνκερ μεταφοράς LNG διέσχισε τα παγωμένα νερά του Αρκτικού ωκεανού χωρίς τη συνοδεία παγοθραυστικού, κάτι που μόλις μια δεκαετία πριν θεωρούταν ανέφικτο.

Αποτέλεσμα εικόνας για climate change Russia

Ρωσικές Business με Real Estate και αγροκαλλιέργειες στη Σιβηρία

Γι’ αυτό ο Πούτιν δεν ανησυχεί ιδιαίτερα για την κλιματική αλλαγή. Άλλωστε η άνοδος της παγκόσμιας θερμοκρασίας θα μετατρέψει τεράστιες εκτάσεις της παγωμένης και αφιλόξενης Σιβηρίας σε κατοικήσιμη και καλλιεργήσιμη ζώνη. Οι δυνατότητες νέου εποικισμού της Σιβηρίας θα είναι τεράστιες, κάτι που θα εκτινάξει κι άλλο τη ρωσική οικονομία. Ήδη η οικονομική ελίτ της Μόσχας έχει ξεκινήσει επενδύσεις στο real estate της Σιβηρίας προσβλέποντας σε μεγάλη μελλοντική αύξηση των τιμών της γης και των κατοικιών, καθώς η περιοχή θα προσελκύσει εκατομμύρια νέους κατοίκους από όλο τον κόσμο. Οι νέοι κάτοικοι της νότιας Σιβηρίας δεν θα είναι μόνον Ρώσοι (αυτή η αχανής χώρα έχει μόνον 143 εκ. κατοίκους), αλλά κυρίως περιβαλλοντικοί πρόσφυγες που θα αναζητούν νέα πατρίδα και κατοικίες. Αυτό θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο την ισχύ και την επιρροή της Μόσχας στον κόσμο.

Αποτέλεσμα εικόνας για climate change Russia

Τα οφέλη υπερκαλύπτουν το κόστος

Η αγροκαλλιέργεια της Σιβηρίας, ο διάπλους της Αρκτικής, η εκμετάλλευση των φυσικών της πόρων, οι περιβαλλοντικοί πρόσφυγες και η αναγκαστική μετακίνηση των αμερικανικών βάσεων, που είναι όλα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής, ωφελούν τη Ρωσία και ενισχύουν την παγκόσμια γεωπολιτική της θέση. Γι’ αυτό το Κρεμλίνο πιστεύει στη λεγόμενη “θετική κλιματική αλλαγή” και δεν επιθυμεί να συνεισφέρει το παραμικρό στον περιορισμό των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου, που είναι και ο βασικός υπεύθυνος της πλανητικής υπερθέρμανσης. Ακόμη κι αν χρειαστεί να πληρώσει κάποιο σημαντικό περιβαλλοντικό κόστος εξαιτίας αυτών των κλιματικών αλλαγών π.χ. μεγάλες πυρκαγιές στη σιβηριανή Τάιγκα και πλημμύρες στη ρωσική Άπω Ανατολή, η Ρωσία θα το υπομείνει καρτερικά, διότι θεωρεί πως τα οφέλη που θα αποκομίσει θα είναι πολλαπλάσια.

Αποτέλεσμα εικόνας για climate change Russia
Advertisements

Απόδραση από την Αφρική: Η “πληθυσμιακή βόμβα” της Αφρικής και η μετανάστευση προς την Ευρώπη

Απόδραση από την Αφρική

Η “πληθυσμιακή βόμβα” της Αφρικής

και η μετανάστευση προς την Ευρώπη

A crowded market square in central Lagos.

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Τελευταία πληθαίνουν τα στοιχεία που δείχνουν πως η Αφρική γίνεται το γεωπολιτικό “Μήλο της Έριδας” και το κυριότερο πεδίο σύγκρουσης του νέου Ψυχρού Πολέμου μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας. Ουσιαστικά υποκαθιστά το ρόλο που έπαιζε η Ασία κατά τη διάρκεια του προηγούμενου Ψυχρού Πολέμου (1945-1991) μεταξύ ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης. Δηλαδή ως το “γεωπολιτικό έπαθλο” και κυριότερο θέρετρο συγκρούσεων (Κορέα, Βιετνάμ, Παλαιστίνη, Πακιστάν κ.ά.) των δύο υπερδυνάμεων. Τότε η Ασία ήταν η πολυπληθέστερη και πιο πυκνοκατοικημένη περιοχή του πλανήτη μας, με τεράστιους πόρους και ανερχόμενη οικονομικά. Σήμερα αυτόν τον ρόλο αρχίζει σταδιακά να τον αποκτά η Αφρική. Ειδικά όσον αφορά στη δημογραφική της δυναμική.

Η “δημογραφική βόμβα” της Υποσαχάριας Αφρικής

Η Αφρική είναι σήμερα η ταχύτερα αυξανόμενη πληθυσμιακά ήπειρος της Γης. Τρία από τα δέκα μωρά που γεννιούνται σήμερα βλέπουν για πρώτη φορά το φως του ήλιου στη Μαύρη Ήπειρο. Μέχρι το 2050 η Αφρική προβλέπεται να διπλασιάσει τον αριθμό των κατοίκων της. Μεταξύ 2020 και 2100 ο πληθυσμός της Αφρικής θα αυξηθεί από 1,3 σε 4,3 δισεκατομμύρια!

Στο Λάγος της Νιγηρίας το 1950 κατοικούσαν μόνο 300.000 άτομα. Σήμερα σε αυτήν την περιοχή της Μεγάπολης, στις εκβολές του Νίγηρα, ζουν περίπου 20 εκατομμύρια άνθρωποι. Μέχρι το 2050 ο αριθμός αυτός προβλέπεται να αυξηθεί στα 40 εκατομμύρια. Και μέχρι το 2100 το Λάγος προβλέπεται να είναι η μεγαλύτερη πόλη στον κόσμο -μια Γιγάπολη περίπου 100 εκατομμυρίων ανθρώπων!

Η Αφρική προβλέπεται το 2060 να ξεπεράσει σε αριθμό γεννήσεων την πολύ μεγαλύτερη της Ασία, η οποία θα δει τον πληθυσμό της να σταθεροποιείται και να μειώνεται λιγάκι ως το 2100. Καθώς η υποσαχάρια Αφρική θα τριπλασιάσει τον πληθυσμό της μέχρι το 2100, θα αυξηθεί αντίστοιχα και η πυκνότητα του πληθυσμού. Το 2100 η Νιγηρία, η Ουγκάντα, η Ρουάντα και το Μπουρούντι θα έχουν πυκνότητα 400 ατόμων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, δηλαδή θα είναι τόσο πυκνοκατοικημένες όσο είναι σήμερα η Ινδία, το Βέλγιο και η Ολλανδία. Δύο χώρες της υποσαχάριας Αφρικής θα έχουν πυκνότητα πληθυσμού μεγαλύτερη από εκείνη του Πακιστάν, της Γερμανίας και της Μεγάλης Βρετανίας, και επτά άλλες αφρικανικές χώρες θα έχουν μεγαλύτερη πυκνότητα από εκείνη της Γαλλίας, της Δανίας, της Ταϊλάνδης και της Ινδονησίας, των οποίων ο πληθυσμός προβλέπεται επίσης να αυξηθεί. Η Αφρική θα γίνει έτσι η πιο υπέρ-συνωστισμένη ήπειρος του πλανήτη μας.

Graphic: Projected population growth in select countries.

Νιγηρία: 733 εκατομμύρια κάτοικοι το 2100!

Οι πιο δραματικές δημογραφικές αλλαγές θα λάβουν χώρα στη Νιγηρία, ο πληθυσμός της οποίας διπλασιάστηκε μεταξύ 1990-2019, φτάνοντας τα 201 εκατομμύρια. Σύμφωνα με προβλέψεις του ΟΗΕ μέχρι το τέλος του αιώνα η Νιγηρία θα έχει 733 εκατομμύρια κατοίκους και θα είναι η τρίτη πολυπληθέστερη χώρα στον κόσμο μετά την Ινδία και την Κίνα (4η θα είναι οι ΗΠΑ με 434 εκατομμύρια). Μέχρι το 2070 στη Νιγηρία θα γεννιούνται περισσότερα παιδιά από ό,τι στην πιο πολυπληθέστερη Κίνα, ο πληθυσμός της οποίας φτάνει σήμερα τα 1.430.000.000 αλλά θα πέσει το 2100 στα 1.065.000.000 κατοίκους.

Στις χώρες της υποσαχάριας Αφρικής συντελείται μια άνευ προηγουμένου δημογραφική έκρηξη, που έχει πολύ σοβαρές επιπτώσεις στην οικονομία, στην κοινωνία, στη γεωπολιτική και ειδικά στο περιβάλλον. Ζούγκλες εξαφανίζονται (μαζί με όλες τις μορφές ζωής τους) και μετατρέπονται σε χωράφια και πόλεις. Ποταμοί μολύνονται, ενώ το καθαρό πόσιμο νερό γίνεται όλο και πιο δυσεύρετο. Αυτή η πληθυσμιακή έκρηξη προβλέπεται να συνεχιστεί κατά τις επόμενες δεκαετίες λόγω του αυξημένου αριθμού των νέων γυναικών που βρίσκονται σε αναπαραγωγική ηλικία στην υποσαχάρια Αφρική. Μεσοπρόθεσμα τουλάχιστον ο αφρικανικός πληθυσμός θα συνεχίσει να αυξάνεται ακόμη κι αν ο δείκτης γεννητικότητας, που είναι σήμερα 4,6 παιδιά ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας, πέσει στο σημερινό μέσο παγκόσμιο επίπεδο, που είναι τα 2,5 παιδιά ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας.

Αποτέλεσμα εικόνας για africa overpopulation

Από τη Μαύρη στη Γηραιά Ήπειρο

Ο καθηγητής Αφρικανικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Duke στο Durham της Βόρειας Καρολίνας, ο Στεφ Σμιθ, υποστηρίζει πως αυτή η, δημογραφικά νέα, Αφρική θα στραφεί αναπόφευκτα στη Γηραιά Ήπειρο, που θα είναι ο σημαντικότερος προορισμός της μετανάστευσης των Αφρικανών. Ο ίδιος, που έζησε πολλά χρόνια στην Αφρική ως ανταποκριτής, προβλέπει ότι 150 έως 200 εκατομμύρια άνθρωποι αφρικανικής καταγωγής θα έρθουν να ζήσουν στην Ευρώπη μέχρι το 2050.

Αυτό θα είναι το αποτέλεσμα ενός μαζικού μεταναστευτικού κύματος, το οποίο ο, ίδιος χαρακτηρίζει ως “παγκόσμια πλημμύρα”. Βέβαια άλλοι επιστήμονες κατηγορούν τον Σμιθ ότι δεν ερμηνεύει σωστά τα γεγονότα και συμβαδίζει με τα ξενοφοβικά μηνύματα των Δεξιών λαϊκιστών.

Μια αντίστοιχη ανάλυση από ίδρυμα της Νότιας Αφρικής εφιστά την προσοχή στο παραλληλισμό μεταξύ της ευρωπαϊκής μετανάστευσης του 19ου αιώνα προς το Νέο Κόσμο με τη μελλοντική αφρικανική μετανάστευση προς την Ευρώπη. Μεταξύ 1850-1914 περίπου 40 εκατομμύρια άνθρωποι εγκατέλειψαν την Ευρώπη και μετανάστευσαν κυρίως στη Βόρεια και Νότια Αμερική. Δεδομένου ότι στην Ευρώπη ζούσαν τότε λιγότερα από 400 εκατομμύρια άτομα, αυτό σημαίνει ότι το 10% του πληθυσμού μετανάστευσε. Κατ’ αναλογία με τη μετανάστευση του 19ου αιώνα, τα επόμενα 35 χρόνια από 18 υποστηρίχτριες χώρες θα μπορούσαν να μεταναστεύσουν προς την Ευρώπη περίπου 50 εκατομμύρια άνθρωποι.

Από την πλευρά του ο Γάλλος ερευνητής της μετανάστευσης Francois Eran υποστηρίζει πως οι Αφρικανοί που θα μεταναστεύσουν θα κυμαίνονται μεταξύ 3% και 4% του πληθυσμού της Αφρικής, επειδή οι περισσότεροι Αφρικανοί απλά δεν έχουν οικονομικούς πόρους για ένα τόσο δύσκολο, επικίνδυνο και πολυδάπανο ταξίδι προς το Βορρά.

Μερικά από τα ισχυρότερα κύματα μεταναστών έχουν ξεκινήσει ως αναζήτηση εργασίας (Μπαγκλαντές, το Νεπάλ, τις Φιλιππίνες), και κάποια άλλα εξαιτίας της βίας, της ανασφάλειας και των στρατιωτικών συγκρούσεων (Συρία, Ιράκ, Βενεζουέλα και Μιανμάρ). Η Αφρική όμως κερδίζει συνεχώς έδαφος ως πηγή μεταναστών προς την Ευρώπη. Το 2017 οι μετανάστες από τη Νιγηρία ήταν ο τέταρτος μεγαλύτερος αριθμός αιτούντων άσυλο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά από τους πρόσφυγες από τη Συρία, το Ιράκ και το Αφγανιστάν.

Αποτέλεσμα εικόνας για africa overpopulation

Οι μετανάστες δημιουργούν νέο πλούτο στις χώρες υποδοχής τους

Σύμφωνα με την Παγκόσμια Επιτροπή για τη Διεθνή Μετανάστευση το 5-12 % του πληθυσμού των 30 πιο ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών αποτελείται σήμερα από μετανάστες. Μεταξύ των 175 εκατομμυρίων σημερινών μεταναστών στον κόσμο υπάρχουν 16 εκατομμύρια Αφρικανοί (9%), μια σχετική μείωση σε σύγκριση με το 12% που ήταν το 1960.

Ο οικονομολόγος της Παγκόσμιας Τράπεζας Dilip Rata υπολόγισε πως οι μετανάστες στις βιομηχανικές χώρες παράγουν πλούτο 356 δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως. Οφέλη έχουν όμως και οι χώρες προέλευσης των μεταναστών, οι οποίες λαμβάνουν ετησίως περισσότερα από 165 δισεκατομμύρια δολάρια σε εμβάσματα. Μόνο στην Ουγκάντα τα μεταναστευτικά εμβάσματα μείωσαν την εγχώρια φτώχεια κατά 11%.

Ο πληθυσμός των μεταναστών στις Ηνωμένες Πολιτείες προβλέπεται να αυξηθεί κατά 85 εκατομμύρια άτομα κατά τα επόμενα 80 χρόνια (2020 έως 2100). Στον Καναδά η μετανάστευση θα είναι ο βασικότερος κινητήριος μοχλός της ανάπτυξης σε μια περίοδο κατά την οποία ο αριθμός των θανάτων αναμένεται να είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό των γεννήσεων. Μια παρόμοια τάση θα έχει και η Νέα Ζηλανδία.

Λύση για τη δημογραφικά φθίνουσα Ευρώπη;

Σε πολλές χώρες της Ευρώπης, των οποίων ο πληθυσμός μειώνεται και θα συνεχίσει να μειώνεται τις επόμενες δεκαετίες, όπως η Γερμανία, η Ιταλία, η Ελλάδα και όλες οι Ανατολικοευρωπαϊκές και βαλκανικές χώρες, η εισροή μεταναστών θα είναι ο βασικότερος τρόπος για την αντιμετώπιση της αυξημένης γήρανσης και της πληθυσμιακής συρρίκνωσης λόγω της μεγάλης υπεροχής των θανάτων επί των γεννήσεων, αλλά και για να κρατηθούν ζωντανά τα ασφαλιστικά συστήματα και οι ευρωπαϊκές οικονομίες, σύμφωνα με την ανάλυση του Τμήματος Οικονομικών και Κοινωνικών Υποθέσεων των Ηνωμένων Εθνών.

Η μεγαλύτερη μείωση του πληθυσμού στην Ευρώπη μεταξύ 2019 και 2050 αναμένεται να παρουσιαστεί στην Ανατολική Ευρώπη: στη Λιθουανία και στη Βουλγαρία (-23%), στη Λετονία (-22%) και στην Ουκρανία (-20%).

Σύμφωνα με τις δημογραφικές προβλέψεις του ΟΗΕ ο παγκόσμιος πληθυσμός, ο οποίος το 2019 έφτασε τα 7,7 δισεκατομμύρια, μέχρι το 2030 θα αυξηθεί σε 8,5 το 2050 και μέχρι το 2100 τα δισεκατομμύρια. Αυτή η εντυπωσιακή αύξηση ωστόσο δε θα κατανέμεται ομοιόμορφα οδηγώντας σε περιφερειακές ανισορροπίες, ακόμη και συγκρούσεις. Ειδικά αν ληφθεί υπόψιν και το καυτό ζήτημα της Κλιματικής Αλλαγής, που θα δημιουργήσει νέα κύματα, περιβαλλοντικών αυτή τη φορά, προσφύγων, τότε βγαίνει το αβίαστο συμπέρασμα πως ο 21ος αιώνας θα είναι ο αιώνας των μεταναστών και των προσφύγων. Ειδικά από την Αφρική. Όπως είχε άλλωστε πει κάποτε ο Ε. Cioran: Το μέλλον ανήκει πάντα στους σκλάβους και στους μετανάστες”.

Η Τουρκία απομακρύνεται από την Ευρώπη

Η Τουρκία απομακρύνεται από την Ευρώπη

Πάγος στις ευρω-τουρκικές σχέσεις;

Σχετική εικόνα

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Καταπέλτης κατά της Τουρκίας αποτελεί η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την διεύρυνση της Ε.Ε. προς την Τουρκία, η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα την Τετάρτη 29 Μαίου 2019 και ήταν η πιο επικριτική έκθεση της Κομισιόν για την Τουρκία εδώ και 14 χρόνια. Συνοπτικά η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής περιγράφει την άσχημη κατάσταση στο εσωτερικό της Τουρκίας σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δικαιοσύνη και το Κράτος Δικαίου, επισημαίνει τις εντάσεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, που υπονόμευσαν την περιφερειακή σταθερότητα και ασφάλεια, καταγράφει τις παράνομες ενέργειες της Τουρκίας στην κυπριακή ΑΟΖ, την προτρέπει να σεβαστεί το διεθνές δίκαιο, τις σχέσεις καλής γειτονίας και τα κυριαρχικά δικαιώματα της Κύπρου, υπενθυμίζει την υποχρεώσή της για κανονικοποίηση των σχέσεων με την Κυπριακή Δημοκρατία και συμβολή στην επίλυση του Κυπριακού, και προειδοποιεί ότι στο επόμενο Συμβούλιο της Ε.Ε. θα εκδοθούν σχετικά Συμπεράσματα, ενδεχομένως και κυρώσεις κατά της Τουρκίας, που σίγουρα δεν θα διευκολύνουν την ευρωπαϊκή της προοπτική. Καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η Τουρκία απομακρύνεται από την Ευρώπη η έκθεση της Κομισιόν επισημαίνει πως η Τουρκία «παραμένει βασικός εταίρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης» και παραμένει υποψήφιο μέλος στην περιοχή, το οποίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό εξ αιτίας και της εγγύτητάς του στην αποσταθεροποιημένη Μέση Ανατολή, ωστόσο όμως τα λόγια θα πρέπει να συνδυαστούν με πράξεις.

Αποτέλεσμα εικόνας για Turkey and Europe

Άγκυρα: “μεγάλο λάθος η ένταξη της νότιας Κύπρου στην Ε.Ε.”

Αντιδρώντας στη δημοσιοποίηση της επικριτικής για την Άγκυρα έκθεσης της Κομισιπον, ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, δήλωσε πως η Τουρκία παραμένει προσηλωμένη στην πλήρη ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, παρόλο που οι Βρυξέλλες δεν έχουν τηρήσει τις υποσχέσεις τους. Από την πλευρά του ο Τούρκος υφυπουργός Εξωτερικών Φαρούκ Καϊμακτσί δήλωσε πως η Τουρκία είναι τμήμα της Ευρώπης και, παρά τα εμπόδια, συνεχίζει την διαδικασία ένταξης. Σύμφωνα με τον ίδιο η Τουρκία έχει πετύχει πρόοδο σε 20 κεφάλαια των ενταξιακών διαπραγματεύσεων, ενώ για τα 14 άλλα υπάρχουν πολιτικά εμπόδια. Ο ίδιος υποστήριξε πως “ήταν μεγάλο λάθος η ένταξη της νότιας Κύπρου στην Ε.Ε.”, λέγοντας ότι “η Ε.Ε. δεν μπορεί να καθορίσει τα όριά μας, επειδή το θέλουν η νότια Κύπρος και η Ελλάδα”. Ωστόσο, παρά τις αντιρρήσεις και τους ισχυρισμούς της Άγκυρας, το συμπέρασμα που βγαίνει αβίαστο από την έκθεση της Κομισιόν είναι πως υπάρχει πλέον οπισθοδρόμηση της προσπάθειας της Τουρκίας για ένταξη στην Ε.Ε., που δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα της τουρκικής εσωτερικής κι εξωτερικής πολιτικής, όπως στο παρελθόν, γεγονός που οδηγει στην τελμάτωση, ακόμη και στο “πάγωμα” της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Turkey and Europe

Ο δρόμος προς την Ευρώπη είναι μακρύς

Οι σχέσεις Τουρκίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης κουβαλούν πίσω τους μια ταραχώδη ιστορία 55 ετών. Η Τουρκία συνδέθηκε με την Ε.Ε. με συμφωνία σύνδεσης από το 1964, ενώ συνάφθηκε Τελωνειακή Ένωση το 1995. Το 1989, όταν για πρώτη φορά η Άγκυρα υπέβαλε αίτηση για να γίνει υποψήφιο μέλος της Ε.Ε., οι Βρυξέλλες απέρριψαν την αίτηση ένταξής της, επειδή θεώρησαν την Τουρκία «πολύ μεγάλη» (σε πληθυσμό), «πολύ φτωχή» (χαμηλό βιοτικό επίπεδο) και «πολύ… μουσουλμανική» (δηλαδή πολιτισμικά διαφορετική). Ωστόσο τον Δεκέμβριο του 1999, κι έπειτα από την άρση των επιφυλάξεων της Ελλάδας, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο χορήγησε την ιδιότητα της υποψήφιας χώρας στην Τουρκία, ενώ οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 2005. Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για την ένταξη της Τουρκίας, ενώ ξεκίνησαν 16 κεφάλαια μέχρι σήμερα, μόνο ένα από αυτά προσωρινά έκλεισε.

Τον Ιούνιο του 2018 το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων της Ε.Ε. ανέφερε στα συμπεράσματά του ότι “υπό τις παρούσες συνθήκες οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας έχουν σταματήσει ουσιαστικά, δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη άλλα κεφάλαια για το άνοιγμα ή το κλείσιμο και ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξουν περαιτέρω εργασίες για τον εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ένωσης». Με απλά λόγια επιβεβαιώθηκε το τέλμα των ευρω-τουρκικών σχέσεων, το οποίο οφείλεται κατά κύριο λόγο στην απροθυμία της κυβέρνησης Ερντογάν να στρέψει σταθερά το τιμόνι της χώρας προς τη Δύση, ενώ υπήρξαν “αρνητικές εξελίξεις στο κράτος δικαίου, τα θεμελιώδη δικαιώματα και το δικαστικό σώμα” (έκθεση Κομισιόν) και η Τουρκία εγκατέλειψε το μεταρρυθμιστικό της ζήλο και κάθε σοβαρή προσπάθεια εξομάλυνσης των σχέσεων με την Ελλάδα και την Κύπρο.

Αποτέλεσμα εικόνας για Turkey and Europe

Τουρκία μόνη εναντίον όλων;

Υπάρχουν βεβαίως δυνάμεις στην Τουρκία που ανέκαθεν αντιδρούσαν στη φιλοδυτική πορεία της και δυσανασχετούσαν για το μεγάλο στόχο της ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι δυνάμεις αυτές πριν από μια δεκαετία ήταν μειοψηφία, σήμερα ωστόσο αποτελούν την πλειοψηφία. Δεν είναι μόνον οι ισλαμιστές, που θα ήθελαν να δουν την Τουρκία να εγκαταλείπει τη Δύση και να προσεγγίζει τον μουσουλμανικό κόσμο. Είναι και οι εθνικιστές που φαντάζονται μια ισχυρή και αυτοδύναμη Τουρκία στο επίκεντρο ενός «τουρκικού κόσμου» από τα Βαλκάνια μέχρι την Κίνα. Μια Τουρκία που δεν θα είναι αναγκασμένη να στηρίζεται στην οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη της Δύσης για να νιώθει ισχυρή και ασφαλής. Μέχρι το 2010 η πλειοψηφία του τουρκικού λαού δεν αποδεχόταν αυτές τις ριψοκίνδυνες προσεγγίσεις, δεν θα ήθελε να δει την Τουρκία να μετατρέπεται σε μεσανατολική ή απομονωμένη χώρα. Πλέον η υποστήριξη προς την ενταξιακή προοπτική της Τουρκίας έχει υποχωρήσει κάτω του 50%.

Αποτέλεσμα εικόνας για Turkey and Europe

Δεν γνωρίζουν τι σημαίνει Ευρωπαϊκή Ένωση

Υπάρχει ωστόσο και ένα σημαντικό φιλοδυτικό τμήμα της τουρκικής κοινωνίας που επιθυμεί διακαώς να εισέλθει η χώρα στην Ε.Ε. Ακόμη κι αυτή όμως δεν γνωρίζει επαρκώς το τι ακριβώς σημαίνει αυτό και τι προσπάθειες θα πρέπει να καταβάλουν. Οι Τούρκοι είναι εντελώς απληροφόρητοι για την Ε.Ε. Το μέγεθος της άγνοιας του τούρκικου λαού σχετικά με την Ε.Ε. είναι τεράστιο, όπως είχε εύστοχα περιγράψει πριν χρόνια η εφημερίδα Σαμπάχ: «Δεν φθάνουν στο λαό ξεκάθαρες πληροφορίες σχετικά με το τι είναι η Ε.Ε. Ο κόσμος νομίζει ότι όταν ενταχθούμε στην Ε.Ε. θα σταματήσει η ανεργία. Οι χώρες της Ευρώπης ήταν εκείνες οι οποίες στο θέμα της τρομοκρατίας δεν μας συμπαραστάθηκαν και βοήθησαν τους τρομοκράτες (σ.σ. εννοεί τους Κούρδους). Γι’ αυτό το λόγο εμείς έχουμε επιφυλάξεις στο θέμα της Ε.Ε. Οι όροι της Ε.Ε. θα πρέπει να αξιολογηθούν σύμφωνα με τις ευαισθησίες της Τουρκίας. Θα πρέπει να αξιολογηθούν καλά οι απαιτήσεις της Ε.Ε. και να μην βιαστούμε».

Οι αλλαγές και μεταρρυθμισεις που απαιτούνται από την Ε.Ε. για να δεχθεί την Τουρκία στους κόλπους της, δεν αρέσουν σε αρκετούς Τούρκους οι οποίοι έχουν την τάση να βλέπουν παντού «προδότες», «υπονομευτές» και υποκινούμενα από τους ξένους σενάρια «διάλυσης» της χώρας, με πρόσχημα τον εκδημοκρατισμό της. Κυρίως δε στρέφονται κατά της χορήγησης πολιτιστικών δικαιωμάτων στους Κούρδους, θεωρώντας πως έτσι θα τους καταστήσουν «ξένα σώματα» μη αφομοιώσιμα πλέον από το τουρκικό «χωνευτήρι».

Αποτέλεσμα εικόνας για Turkey and Europe

Καχύπτοπτοι απέναντι στην Ευρώπη

Η καχυποψία ορισμένων Τούρκων πολιτικών έναντι Ε.Ε. μπορεί να φτάσει ακόμη και σε σημείο «παράνοιας», όπως είχε υποστηρίξει το 2003 ο Κιαμράν Ινάν, προέδρος τότε της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Εξωτερικών υποθέσεων του τουρκικού Κοινοβουλίου, κι απ’ ότι φαίνεται δεν έχει αλλάξει σχεδόν τίποτε ως σήμερα: «Οι ξένοι συστηματικά επιδιώκουν να περικλείσουν την Τουρκία σε κλοιό. Η Τουρκία βρίσκεται τον καιρό αυτό αντιμέτωπη με μια διεθνή σταυροφορία και επιβάλλεται να προετοιμαστεί καλά για να αντιμετωπίσει όλα αυτά… Ο πρωθυπουργός της Γαλλίας και ο Γερμανός Καγκελάριος τονίζουν ξεκάθαρα ότι η Τουρκία δεν έχει θέση στην Ευρώπη. Οι λόγοι της στάσης αυτής είναι διάφοροι. Θεωρούν τη νέα Τουρκία εν δυνάμει μεγάλο αντίπαλο στο μέλλον και η χώρα που το φοβάται αυτό είναι η Γερμανία».

Δεν είναι βέβαιοι λοιπόν αν η Ευρώπη επιθυμεί πραγματικά να τους δεχθεί στους κόλπους της. Ωστόσο η Ευρώπη αποτελεί το όνειρό τους. Και μόνον στην προφορά της λέξης «Αβρούπα» (Avrupa) οι φιλοδυτικοί Τούρκοι μοιάζουν σαν να προφέρουν μια μαγική λέξη, που θα τους λύσει “ως δια μαγείας” όλα τους τα προβλήματα. Αλλά κι αυτοί οι Τούρκοι, που παραμένουν ερωτευμένοι με την Ευρώπη, αρχίσουν να αναρωτιούνται σοβαρά πως πρόκειται για έναν έρωτα χωρίς ανταπόκριση.

Σχετική εικόνα

Η “κρίση ταυτότητας” της Τουρκίας

Η σημερινή Τουρκία βρίσκεται και πάλι μπροστά σε μεγάλα γεωπολιτικά και στρατηγικά διλήμματα, ζωτικής σημασίας για το μέλλον και την επιβίωση της. Υπάρχουν πολλές προκλήσεις και πολλές αβεβαιότητες που πρέπει να αντιμετωπίσει. Υπάρχουν πολλές παγίδες και πολλά «ναρκοπέδια» που πρέπει ν’ αποφύγει. Υπάρχουν πολλοί κίνδυνοι που πρέπει ν’ αποφύγει και πολλές ευκαιρίες που πρέπει να εκμεταλλευτεί, με πρώτη και καλύτερη την υποψηφιότητα της για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και θα ήταν στρατηγικό λάθος να την εγκαταλείψει παρά τις όποιες δυσκολίες. Ειδικά η Ελλάδα, που εδώ και δύο δεκαετίες έχει επενδύσει σημαντικό διπλωματικό κεφάλαιο στο να διατηρήσει την Τουρκία σε φιλοευρωπαϊκή τροχιά (κάτι που έκαναν όλες ανεξαιρέτως οι ελληνικές κυβερνήσεις από το 1999 μέχρι σήμερα), έχει κάθε λόγο να απεύχεται κάτι τέτοιο διότι θα είναι και η πρώτη που θα υποστεί τις συνέπειες.

Σχετική εικόνα

Η γειτονική μας Τουρκία εδώ και δεκαετίες διέρχεται μια μόνιμη κρίση ταυτότητας, καθώς δεν μπορεί να αποφασίσει που οριστικά ανήκει και ποιες κατευθύνσεις πρέπει να ακολουθήσει. Μπορεί να εξελιχτεί σε δραστήριο γεωπολιτικό παίκτη, αλλά από την άλλη μπορεί να βυθιστεί στη δίνη των εθνοτικών συγκρούσεων κυρίως εξ αιτίας της έλλειψης λύσεων στο Κουρδικό Ζήτημα. Μπορεί να προχωρήσει στον εκσυγχρονισμό και στον εκδημοκρατισμό της, αλλά μπορεί και να καταστεί πεδίο μιας νέας ισλαμικής επανάστασης με απρόβλεπτες συνέπειες. Μπορεί να μετεξελιχθεί σε δημοκρατική χώρα, μέλος της Ε.Ε., αλλά μπορεί και να εκφυλιστεί σ’ ένα κατ’ επίφαση δημοκρατικό αλλά ουσιαστικά ημιφασιστικό “κράτος εθνικής ασφάλειας”, που θα λειτουργεί ως παράγοντας περιφερειακής αστάθειας.

Είναι γεγονός πάντως πως η σημερινή Τουρκία δεν ανήκει αποκλειστικά ούτε στην Ευρώπη ούτε στην Ασία, ούτε στη Δύση ούτε και στην Ανατολή, και γι’ αυτό βιώνει ένα είδος «υπαρξιακής μοναξιάς». Δεν μπορεί όμως να συνεχίσει για πολύ να στέκεται μετέωρη ανάμεσα σε δύο κόσμους. Αργά ή γρήγορα θα πρέπει να κάνει τις επιλογές της και να αποφασίσει που ανήκει. Και οι επιλογές αυτές θα είναι καθοριστικές για το μέλλον της.

O Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός για θέματα ΝΑ Ευρώπης.

Τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα της Συμφωνίας των Πρεσπών

Τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα της Συμφωνίας των Πρεσπών(1)

Αποτέλεσμα εικόνας για Prespanski sporazum

Γράφει ο Άγγελος Μπληζιώτης

Λοιπόν, ο κύβος ερρίφθει και το όνομα αυτού «Βόρεια Μακεδονία». Ένα όνομα με γεωγραφικό προσδιορισμό, ένα όνομα «για όλες τις χρήσεις». Η συμφωνία χαιρετίστηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Η.Π.Α., οι δύο πρωθυπουργοί προτάθηκαν για το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης. Όλα φαίνονται αρμονικά ή μήπως δεν είναι έτσι;

Στο σύνθετο κόσμο που ζούμε και στις ακόμη πιο σύνθετες διεθνείς σχέσεις θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η «Συμφωνία των Πρεσπών» κάθε άλλο παρά καλή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί.

Η συμφωνία αυτή δεν είναι καλή για την Ελλάδα. Δεν είναι καλή γιατί καταρχήν, δε λύνει οριστικά το ζήτημα της εθνικότητας. Στην παράγραφο 3 του άρθρου 1 ορίζεται πως η ιθαγένεια του Δεύτερου Μέρους είναι Μακεδονική/πολίτης της Βόρειας Μακεδονίας. Αλλά η απόδοση μιας τέτοιας ιθαγένειας κάθε άλλο παρά ξεκαθαρίζει το πολυθρύλητο ζήτημα της εθνικότητας. Καταρχάς, εισάγει το καινοφανές στο διεθνές πολιτικό σύστημα η ιθαγένεια μίας χώρας να μην ταυτίζεται λεκτικά με το ίδιο το όνομα της χώρας, καθώς παραλείπει, τουλάχιστον στο πρώτο συστατικό του, στο σημείο αναφοράς του θα λέγαμε, το γεωγραφικό προσδιορισμό του ονόματος της χώρας αυτής. Ακόμη και αν δεχτούμε τον ισχυρισμό της κυβέρνησης πως πρόκειται για την ιθαγένεια και όχι για την εθνικότητα τα πράγματα συσκοτίζονται και μπερδεύονται ακόμη περισσότερο από τρεις άλλες πρόνοιες της ίδιας συμφωνίας.

Η επίσημη γλώσσα του νέου κράτους επίσης θα είναι η «Μακεδονική γλώσσα». Ακόμη και αν η ιθαγένεια και μόνο προσδιορίζεται με το επίθετο Μακεδονική, είναι προφανές ότι ο πολίτης της Βόρειας Μακεδονίας που ομιλεί τη «Μακεδονική» είναι σχεδόν παράλογο να μην χαρακτηριστεί και αυτός Μακεδόνας. Βεβαίως, στην παράγραφο 4 του άρθρου 7 υπάρχει η δικλείδα πως η γλώσσα αυτή ανήκει στην ομάδα των Νότιων Σλαβικών γλωσσών. Όμως, αυτή η διατύπωση δεν αναιρεί επ’ ουδενί την αρχική εντύπωση που δημιουργείται. Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμη περισσότερο από το γεγονός πως το ίδιο άρθρο δίνει το δικαίωμα στο δεύτερο μέρος, δηλαδή στη Βόρεια Μακεδονία, χρήσης των όρων «Μακεδονία» και «Μακεδόνας» έστω και αν το περιεχόμενό τους διαφοροποιείται από αυτό το οποίο η χρήση των ίδιων όρων σημαίνει για την Ελλάδα. Τέλος, οι κωδικοί της χώρας για όλες τις άλλες χρήσεις πλην των πινακίδων των αυτοκινήτων παραμένουν MK και MKD. Ας σκεφτούμε λοιπόν έναν πολίτη της Βόρειας Μακεδονίας ο οποίος δεν είναι αλβανικής, τούρκικης ή οποιασδήποτε άλλης καταγωγής, ο οποίος ομιλεί τη «Μακεδονική» και παράγει ένα προϊόν το οποίο ο ίδιος ως ιδιώτης μπορεί να το χαρακτηρίσει μακεδονικό χωρίς άλλο προσδιορισμό και να το εξάγει με την ένδειξη MKD. Τι άλλο θα μπορούσε να κάνει ώστε να εντυπωθεί στη συνείδηση οποιουδήποτε τρίτου προσώπου, το οποίο δεν φέρει στο χαρτοφυλάκιό του πρόχειρη τη συμφωνία, ως μοναδικός Μακεδόνας φορέας μιας μακεδονικής κληρονομιάς;

Η συμφωνία αυτή όμως δεν είναι καλή ούτε για τους εθνικιστές της Βόρειας Μακεδονίας. Επενδύοντας σε μια ρητορική αλυτρωτισμού, χαμένων πατρίδων και υφαρπαγής της ιστορίας των Μακεδόνων από την Ελλάδα κυβέρνησαν ή συγκυβέρνησαν από το 1998 μέχρι το 2016, με ένα κενό την περίοδο 2002-2006(2), αυξάνοντας το χάσμα με την Ελλάδα. Έχοντας ως λάβαρο τις αλλεπάλληλες αναγνωρίσεις της χώρας τους, από άλλες χώρες, με τη συνταγματική της ονομασία, κάτι που πρέπει να μας προβληματίζει για την αποτελεσματικότητα της εξωτερικής μας πολιτικής, σκλήρυναν τη στάση τους θεωρώντας ότι ο πολιτισμός, η ιστορία ακόμη και τα ευρύτερα γεωγραφικά όρια της Μακεδονίας τους ανήκουν. Η Συμφωνία των Πρεσπών βάζει φρένο στον αλυτρωτισμό των βορείων γειτόνων μας ποικιλοτρόπως. Καταρχάς, με την αλλαγή του ονόματος του κράτους των ακόμη και στο εσωτερικό του, και τελικά ακόμα και με τη ρητή αναφορά πως η χρήση του όρου Μακεδονία και Μακεδόνας για την Ελλάδα αναφέρεται όχι μόνο στην περιοχή και τον πληθυσμό του βόρειου τμήματός της αλλά και στα χαρακτηριστικά τους, καθώς και στον Ελληνικό πολιτισμό, την ιστορία, την κουλτούρα και την κληρονομιά αυτής της περιοχής από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Μία αναφορά για την αρχαιότητα η οποία δεν υπάρχει στο αντίστοιχο εδάφιο για το δικαίωμα χρήσης των δύο παραπάνω όρων από τη Βόρεια Μακεδονία.

Η συμφωνία αυτή δεν είναι καλή και για ένα πλήθος άλλων παικτών στη διεθνή σκακιέρα όπως η Βουλγαρία, η Σερβία, η Τουρκία και περισσότερο από όλους η Ρωσία. Κάθε μία από τις παραπάνω χώρες χρησιμοποιούσε και υποδαύλιζε τον αλυτρωτισμό ο οποίος ανατρεφόταν και μεγάλωνε στη Βόρεια Μακεδονία για να συντηρήσει και επιτείνει από τη μια τη δική της σφαίρα επιρροής στο μικρό αυτό κράτος, από την άλλη οποιοδήποτε ιστορικό, πολιτισμικό ή ακόμη αργότερα εδαφικό πλήγμα στην Ελλάδα, συντηρώντας πολιτικές και πρακτικές του περασμένου αιώνα. Η συμφωνία έρχεται όχι μόνο να περιορίσει σημαντικά αυτές τις υποδαυλίζουσες ενδεχομενικότητες, αλλά και να θέσει τις βάσεις ώστε η Βόρεια Μακεδονία και η Ελλάδα να γίνουν αλληλοεξαρτώμενοι εταίροι στην περιοχή, σε βαθμό που η ύπαρξη και ανάπτυξη της πρώτης να περνάει αποκλειστικά από τη δεύτερη, ενώ για τη δεύτερη μία νέα ηγεμονική προοπτική στην περιοχή της βαλκανικής και της Ανατολικής Μεσογείου να εξαρτάται από τις σχέσεις της με την πρώτη. Όσον αφορά τη Ρωσία τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα. Όχι μόνο η χώρα αυτή χάνει σταδιακά τα ερείσματα που είχε στη Βόρεια Μακεδονία, αλλά ακόμη περισσότερο με την είσοδο του μικρού κράτους στο ΝΑΤΟ και αργότερα τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις για την είσοδο του στην Ε.Ε., αυτό εντάσσεται στη σφαίρα επιρροής των Η.Π.Α. και της Γερμανίας, με ότι αυτό συνεπάγεται για τη σφαίρα επιρροής της Ρωσίας στα Βαλκάνια.

Αυτή η εικόνα δεν έχει ιδιότητα alt. Το όνομα του αρχείου είναι cea3cebacf8ccf80ceb9ceb1.jpg

Θεωρώ ότι η Συμφωνία των Πρεσπών διέπεται και από δύο ακόμη ιδιαίτερα γενικά χαρακτηριστικά. Κοιτώντας τη από μία ουδέτερη σκοπιά δίνει λύση σε ένα πρόβλημα χωρίς να θίγει τις αιτιάσεις εκάστου των μερών λαμβάνοντας υπόψη της τους προβληματισμούς και τους φόβους του. Σε γενικές γραμμές η Ελλάδα κερδίζει ένα όνομα με γεωγραφικό προσδιορισμό για όλες τις χρήσεις. Ταυτόχρονα, περιχαρακώνεται η ιστορική και πολιτισμική κληρονομιά της από την αρχαιότητα καθώς και εξαλείφεται οποιαδήποτε αλυτρωτική τάση και εδαφική διεκδίκηση μπορεί να εγερθεί αργότερα από τη γειτονική χώρα. Η Βόρεια Μακεδονία κατοχυρώνει και με την υπογραφή της Ελλάδας το δικαίωμά της στη χρήση των όρων «Μακεδονία» και «Μακεδόνας», τουλάχιστον από τους πολίτες της. Έμμεσα διεκδικεί να κατοχυρώσει εθνικότητα και γλώσσα, έστω και αν αυτά φέρουν υποσημειώσεις και αστερίσκους. Επίσης, για να επιτευχθεί συμφωνία αφέθηκαν εκτός ζητήματα που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τριβές και να οδηγήσουν σε ρήξη, αφήνοντας τα να διευθετηθούν σε βάθος χρόνου. Επομένως, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένα επιτυχημένο διπλωματικό κείμενο, ακριβώς διότι με διαπραγμάτευση και μόνο επέλυσε ένα υπαρξιακό για κάθε χώρα πρόβλημα χωρίς να θίγει τον πυρήνα των απαιτήσεών της. Το τίμημα για αυτό είναι μία ασάφεια σε πολλά επιμέρους ζητήματα εφαρμογής τα οποία μέλει να διευθετηθούν. Άλλα από αυτά θα διευθετηθούν με επιτροπές και διαπραγματεύσεις. Άλλα πάλι μέσα από την καθημερινή πρακτική εφαρμογή και διεκδίκηση. Έτσι, ακόμη και αν η τράπουλα αναδιανεμήθηκε επ’ ωφελεία των Η.Π.Α. και της Γερμανίας, ως ηγεμονεύουσα την Ε.Ε., κανένας παίκτης της διεθνούς σκακιέρας δεν αποκλείεται από το να συνεχίσει να έχει ρόλο και να μπορεί να διαμορφώνει τις πρακτικές εφαρμογής της συμφωνίας με τη συμπεριφορά του, όπως πρόσφατα η Κίνα, όταν, όπως αναφέρεται σε σχετικά δημοσιεύματα, έθεσε εμπόδια σε ελληνικά μακεδονικά προϊόντα(3).

Το πρώτο λοιπόν ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, αυτό της «επιτυχημένης», λόγω της ουδετερότητάς της, συμφωνίας, έλαβε χώρα μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο ιδεολογικής προσέγγισης. Σε αυτό το πλαίσιο δεν λαμβάνεται υπόψη η ιστορική καταγωγή(4) της «Μακεδονίας» και άρα το οιονεί δικαίωμα των Ελλήνων να το χρησιμοποιούν διαχρονικά αποκλειστικά και μόνο αυτοί, καθώς κάτι τέτοιο δεν είχε, και μάλλον δεν υπήρχε τρόπος να, κατοχυρωθεί με κάποιο τρόπο νομικά. Δεν λαμβάνεται επίσης υπόψη η πολιτική αναγκαιότητα που γέννησε ιστορικά το κράτος της «Δημοκρατίας της Μακεδονίας» αρχικά ως ομόσπονδο κρατίδιο της ενωμένης Γιουγκοσλαβίας, ούτε και οι σκοποί και οι βλέψεις αυτών που το δημιούργησαν και το συντήρησαν. Αφαιρώντας το ιστορικό και το πολιτικό περιεχόμενο, το μόνο που απομένει να αναγνωριστεί είναι το δικαίωμα του καθενός από τα δύο μέρη να χρησιμοποιεί τον όρο και να του δίνει το δικό του περιεχόμενο, με μέτρο τις διαπραγματευτικές του ικανότητες, την οργάνωσή του, την προσήλωσή του στον σκοπό του, την προσήλωσή του στην αποτελεσματική χρήση των μέσων που διαθέτει για την επίτευξη των σκοπών του, στις συμμαχίες που στήνει και συντηρεί εκμεταλλευόμενο τη θέση του και τις συγκυρίες, εν ολίγοις στην ορθολογική συμπεριφορά του. Το δεύτερο λοιπόν γενικό χαρακτηριστικό της συμφωνίας είναι ότι αυτή διέπεται από νεοφιλελεύθερο ιδεολογικό πνεύμα. Ο νεοφιλελευθερισμός δίνει το δικαίωμα σε καθένα που διεκδικεί σε ένα υφιστάμενο νομικό και θεσμικό πλαίσιο να δρέπει τους καρπούς της διεκδίκησής του ανάλογα με το βαθμό της αποτελεσματικότητας αυτής. Επίσης, δίνει τη δυνατότητα εκεί που δεν υπάρχουν θεσμοθετημένα πλαίσια να δημιουργεί καινούργια και εκεί που τα παλαιά φθίνουν να τα αντικαθιστά με νέα. Η Ελλάδα από το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και έπειτα, με δική της αποκλειστικά ευθύνη, επαναπαυόμενη, δεν κατοχύρωσε, στη διεθνή πολιτική σκηνή, το αποκλειστικό δικαίωμά της στη «Μακεδονία», και δεν απάντησε αποτελεσματικά στις διεκδικήσεις που σταδιακά και μεθοδευμένα εγείρονταν από την άλλη πλευρά. Επιστρέφοντας το βλέμμα στην εσωτερική πολιτική σκηνή και διεπόμενοι από ένα σατυρικό πνεύμα θα λέγαμε πως μία αριστερή κυβέρνηση σύναψε μία διακρατική συμφωνία, σε αρμονία με τις νεοφιλελεύθερες πρακτικές και επιταγές. Αναλογιζόμενοι όμως το γεγονός πως οι νεοφιλελεύθερες πρακτικές, χωρίς ένα υφιστάμενο θεσμικό ή νομικό πλαίσιο, οδηγούν σε απροσδιόριστα και ανεξέλεγκτα αποτελέσματα, πρέπει να πιστώσουμε, πως η συμφωνία αυτή, επιτυχημένη ή όχι δημιουργεί ένα πρώτο πλαίσιο που κατοχυρώνει και στις δύο πλευρές μία ελάχιστη κοινή συναίνεση.

Από εκεί και πέρα πολλά προβλήματα εγέρθηκαν ήδη με την επ’ αύριο της συμφωνίας και πριν αυτή ακόμα κυρωθεί από την ελληνική βουλή. Ήδη στη ρηματική διακοίνωση η οποία εστάλη από τη Βόρεια Μακεδονία στην Ελλάδα, σε συνέχεια της Συμφωνίας των Πρεσπών, γίνεται αναφορά για μακεδονικό λαό καθώς και για τη διασπορά των Μακεδόνων μακεδονικού λαού(5). Σύμφωνα με έγγραφο του Συμβουλίου της Ευρώπης αναφορικά με ενημέρωση των μελών του για το νέο όνομα της Πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας (Π.Γ.Δ.Μ.), προκύπτει μεταξύ άλλων πως η γλώσσα του κράτους είναι η Μακεδονική, χωρίς άλλες διευκρινήσεις, ενώ για τις δραστηριότητες της χώρας μπορεί να χρησιμοποιείται ο όρος Μακεδονικός, χωρίς άλλο προσδιορισμό(6). Την κατοχύρωση του όρου μακεδονικός ο βόρειος γείτονάς μας προσπαθεί να την επιτύχει και στον Ο.Η.Ε., ενημερώνοντας πως ο προσδιορισμός αυτός αναφέρεται σε οντότητες και στις δραστηριότητές τους που προέρχονται από τη Βόρεια Μακεδονία, αλλά δεν συνδέονται με κάποιον τρόπο με το κράτος και τις δημόσιες οντότητες ούτε χρηματοδοτούνται από αυτό(7). Ένα άλλο παράδειγμα επέκτασης και κατοχύρωσης της χρήσης του όρου μακεδονικός έρχεται από τον κλάδο του κρασιού. Ενώ μέχρι τώρα κανένας οίνος δεν εξαγόταν από την Π.Γ.Δ.Μ. με τον χαρακτηρισμό μακεδονικός, πλέον με τη νέα συμφωνία προκύπτει το ενδεχόμενο κάτι τέτοιο να διεκδικηθεί και να κατοχυρωθεί(8). Ακόμη και στο πλαίσιο να κερδηθούν οι εντυπώσεις, αλλά και να ελεγχθούν τα αντανακλαστικά της ελληνικής διπλωματίας, το τουριστικό περίπτερο της Βόρειας Μακεδονίας στη διεθνή έκθεση του Βερολίνου διαφήμιζε τη «Μακεδονία» ως τουριστικό προορισμό(9). Παρά τις πρόνοιες της συμφωνίας για μη ανάμειξη εκάστου των μερών στα εσωτερικά του άλλου, πρόσφατη είναι η εκ νέου ανάδειξη των προσπαθειών για αναγνώριση στην Ελλάδα «Μακεδονικής» μειονότητας αλλά και επιπλέον διδασκαλίας της «Μακεδονικής γλώσσας»(10). Και για να μην ξεχνάμε το διεθνή παράγοντα και το ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει, πρόσφατες είναι και οι εντυπώσεις από δημοσίευμα του BBC περί αναφοράς για «καταπιεσμένη μακεδονική μειονότητα στην Ελλάδα». Όμως, και το ρωσικό πρακτορείο Sputnik, δίνει βήμα και κάνει αναλυτική αναφορά στα περί «Μακεδονικής μειονότητας στην Ελλάδα»(11). Τέλος, σε πρόσφατη συνέντευξή του ο Μάθιου Νίμιτς αναφέρει ρητά πως με τη Συμφωνία των Πρεσπών δεν απειλείται η «Μακεδονική ταυτότητα» και το δικαίωμα των πολιτών να δηλώνουν «Μακεδόνες»(12).’

Αποτέλεσμα εικόνας για Prespanski sporazum

Τα προβλήματα και οι τριβές αναφορικά με τη διεκδίκηση και κατοχύρωση διεθνώς των όρων «Μακεδόνας» και «Μακεδονικός» είναι προφανές πως θα συνεχίσουν. Παρόλα αυτά η συμφωνία παρέχει κάποια εργαλεία που πρέπει να χρησιμοποιηθούν με εύγλωττο και προληπτικό τρόπο.

Καταρχάς, εντός της ελληνικής επικράτειας, κατά την κρίση μου, το ζήτημα της διεκδίκησης διακριτής «Μακεδονικής μειονότητας» φαίνεται να έχει λυθεί. Εντός της ελληνικής επικράτειας έχει ισχύ η παράγραφος 2 του άρθρου 7 της Συμφωνίας των Πρεσπών, η οποία αναγνωρίζεται και από τους δύο συμβαλλόμενους. Η κατοχύρωση του όρου «Μακεδόνας» και «Μακεδονικός», χωρίς άλλο προσδιοριστικό χαρακτηρισμό, εντός της Ελλάδας, μοναδικά από μία κοινωνική ομάδα, αφενός στερεί το δικαίωμα όλων των άλλων Μακεδόνων της Ελλάδας να αυτοπροσδιορίζονται επίσης ως Μακεδόνες χωρίς άλλο προσδιοριστικό όρο, και αφετέρου επεκτείνει την πρόνοια της παραγράφου 3 του άρθρου 7 της συμφωνίας εντός της ελληνικής Μακεδονίας, κάτι που έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την αμέσως προηγούμενή της παράγραφο. Παρόλα αυτά, στα πλαίσια του δικαιώματος του αυτοπροσδιορισμού, χωρίς όμως να θίγεται το ίδιο δικαίωμα κάθε άλλου, αλλά και του δικαιώματος του ετεροπροσδιορισμού, εφόσον απαιτηθεί και αναπόδραστα προκύψει ανάγκη, η ομάδα που θέλει να ετεροπροσδιοριστεί ως προς τους Μακεδόνες της Ελλάδας λογικό είναι να φέρει έναν πρόσθετο προσδιοριστικό όρο(13). Το ίδιο και η Ελλάδα, εφόσον κληθεί να αναγνωρίσει μία μειονότητα στη Μακεδονία, θα πρέπει να το κάνει προσάπτοντας σε αυτή ένα διακριτό προσδιοριστικό όρο, πιθανώς με βάση την πολιτιστική της κληρονομιά (π.χ. Βόρειο Μακεδόνες) ή τη γλώσσα της, η οποία ανήκει στην οικογένεια των Νότιο Σλαβικών γλωσσών (οπότε Σλάβομακεδόνες(14)).

Εν ολίγοις, και όπως το αντιλαμβάνομαι, βάσει της Συμφωνίας των Πρεσπών, από τη Βόρεια Μακεδονία προέρχονται οι Μακεδόνες της Βόρειας Μακεδονίας (του δεύτερου μέρους) και από την Ελλάδα οι Μακεδόνες της Ελλάδας (του πρώτου μέρους), ως διακριτή πολιτισμική πληθυσμιακή ομάδα από τους πρώτους και ως οργανικό πολιτισμικό τμήμα της ελληνικής πολιτισμικής κληρονομιάς. Έτσι, οι όροι «Μακεδόνας» και «Μακεδονία» έχουν ταυτόχρονα διττό περιεχόμενο κοινά αποδεκτό και καθ’ ομολογούμενο και από τα δύο μέρη. Ένα που χαρακτηρίζει τους Μακεδόνες της Βόρειας Μακεδονίας και ένα άλλο που χαρακτηρίζει τους Μακεδόνες της Ελλάδος. Ως εκ τούτου φαίνεται να έχει βάση ο ισχυρισμός της ελληνικής κυβέρνησης, που υπέγραψε τη συμφωνία, ως προς το γεγονός πως δεν αναγνώρισε εθνικότητα. Μάλιστα, έχω την εντύπωση πως πλέον δεν μπορεί να οριστεί Μακεδονική εθνικότητα ή Μακεδονικό έθνος, καθώς ο όρος «Μακεδόνας» (και «Μακεδονία») δεν ορίζει μονοσήμαντα ένα περιεχόμενο, αλλά δύο διακριτά μεταξύ τους περιεχόμενα. Επομένως, μου κάνει εντύπωση πως η Ελλάδα δέχεται στην παραπάνω αναφερόμενη ρηματική διακοίνωση της Βόρειας Μακεδονίας τον όρο Μακεδονικός λαός. Τέτοιος δεν μπορεί να υπάρχει καθ’ ολοκληρία, διότι ως έκφραση αποξενωμένη από κάθε άλλη παραδοχή, εμπεριέχει ταυτόχρονα το Μακεδονικό λαό της Βόρειας Μακεδονίας και το Μακεδονικό λαό της Ελλάδας οντότητες πολιτισμικά διαφορετικές. Η αποδοχή της ρηματικής αυτής διακοίνωσης γίνεται μόνο κάτω από την αφαιρετική παραδοχή πως προέρχεται από το ένα από τα δύο μέρη της συμφωνίας και απευθύνεται στο άλλο μέρος. Οπότε και οι δύο καταλαβαίνουν στο τι αναφέρεται. Κάτι τέτοιο όμως, δηλαδή η κατανόηση του περιεχομένου των όρων «Μακεδόνας» και «Μακεδονία», ανάλογα με τη πηγή προέλευσής των δεν είναι απαραίτητο να γίνεται κατανοητό από οποιοδήποτε άλλον. Για αυτό θεωρώ, στα πλαίσια της νέας αυτής συμφωνίας, πως είναι χρέος όχι μόνο της ελληνικής κυβέρνησης, αλλά καταρχήν των απανταχού Μακεδόνων της Ελλάδος, να συστήσουν εκ νέου τον Μακεδονικό Ελληνισμό στον κόσμο σε κάθε ευκαιρία που μπορεί να δοθεί, ώστε να κατασταθεί σαφές το διττό περιεχόμενο των παραπάνω όρων και η διττή σημασία που αυτοί έχουν για δύο γειτονικά κράτη, τα οποία ενσωματώνουν οργανικά διαφορετικές Μακεδονικές οντότητες.

Φυσικά όλα τα παραπάνω δεν διεκδικούν οποιουδήποτε είδους ορθότητα, πέρα από το ότι αποτελούν συλλογισμούς που προκύπτουν από την ανάγνωση του κειμένου μίας συμφωνίας. Προσπαθούν δε να ορθολογικοποιήσουν τα όσα αντιφατικά ακούστηκαν και γράφτηκαν στα μέσα ενημέρωσης όχι μόνο από πολιτικούς των δύο κρατών, αλλά και από ειδικούς και μη που πήραν μέρος στη σχετική συζήτηση στη χώρα μας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Prespanski sporazum

Ακολουθώντας το ίδιο μήκος κύματος θα μπορούσε να δοθεί λύση και σε οποιοδήποτε άλλο πρόβλημα δημιουργείται από την ταυτόχρονη χρήση του όρου «Μακεδόνας» και «Μακεδονικός» από ιδιώτες των δύο κρατών σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη. Η γειτονική μας χώρα αμέσως μετά τη συμφωνία φρόντισε να ενημερώσει τους διεθνείς οργανισμούς που συμμετέχει, αλλά, υποθέτω, και τις χώρες με τις οποίες έχει σχέσεις για το δικαίωμα των πολιτών της στη χρήση των δύο παραπάνω όρων. Η ενημέρωση έγινε με βάση την παρ. 3 του άρθρου 7, είναι όμως ελλιπής και μεροληπτική. Η πλήρης ενημέρωση θα έπρεπε να συμπεριελάμβανε και την πρόνοια της παρ. 2 του άρθρου 7 για ακριβώς το ίδιο δικαίωμα που έχουν οι πολίτες της Ελλάδας, οι προερχόμενοι από την ελληνική Μακεδονία, να χρησιμοποιούν τον ίδιο όρο, αν και με άλλο περιεχόμενο. Επομένως, είναι στην ευθύνη του κάθε διεθνούς οργανισμού και της κάθε χώρας που έχει σχέσεις με τη Βόρειο Μακεδονία και την Ελλάδα και εφόσον υπάρχει ανάγκη διαχωρισμού (που μάλλον θα υπάρξει), να αποδίδεται ένας επιπλέον προσδιορισμός τόσο στους πολίτες όσο και στα προϊόντα των δύο χωρών. Ιδιαίτερη προσοχή χρήζει το γεγονός πως, εφόσον τεθεί ανάγκη διαχωρισμού, δεν αρκεί να τεθεί προσδιορισμός μόνο στη χρήση για ένα από τα δύο μέρη, π.χ. μακεδονικό κρασί για το κρασί από τη Βόρεια Μακεδονία και ελληνικό μακεδονικό κρασί για το κρασί από την ελληνική Μακεδονία. Θα πρέπει να γίνεται χρήση προσδιορισμού και στις δύο ονομασίες, π.χ. βόρειο-μακεδονικό κρασί και ελληνικό μακεδονικό κρασί. Οι πολίτες και των δύο χωρών έχουν δικαίωμα χρήσης των όρων «Μακεδόνας» και «Μακεδονικός», αλλά αφού αυτοί οι όροι έχουν διαφορετικό περιεχόμενο και αφού αυτοί οι όροι θα συμβεί να χρησιμοποιηθούν ταυτόχρονα εκτός των συνόρων των δύο κρατών, φρονώ, πως στα πλαίσια της συμφωνίας, είναι ευθύνη του φορέα στον οποίο θα γίνει η ταυτόχρονη χρήση, να αποδώσει έναν επιπλέον προσδιορισμό σε καθέναν από τους δύο όρους και όχι μόνο σε έναν από αυτούς.

Μέσα στις τόσες τριβές που μπορεί να δημιουργεί η συμφωνία και τις ας πούμε για μία ακόμη φορά «δημιουργικές» ασάφειές της, ένα «οιονεί» πλεονέκτημα που εισάγει είναι το γεγονός πως με τη συμφωνία αυτή η γειτονική μας χώρα τίθεται πλέον στο στρατόπεδο των ευρω-ατλαντικών συμμαχιών. Στη σχετική αρθρογραφία και τις σχετικές συζητήσεις που λαμβάνουν χώρα στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, η συγκεκριμένη παράμετρος, δε θεωρώ πως έχει τύχει της δέουσας προσοχής ως διπλωματικό όπλο. Όσο η χώρα αυτή, βρισκόμενη σε ένα κομβικό σημείο στο κέντρο των νότιων Βαλκανίων, προερχόμενη από το πρώην ανατολικό μπλοκ, δεν είχε λάβει σαφή θέση προς τη μία (ευρω-ατλαντική συμμαχία) ή την άλλη (σινο-ρωσικός άξονας) πλευρά, αποτελούσε το «μήλον της έριδος». Όλοι οι συμπλεκόμενοι με τη μία ή την άλλη πλευρά είχαν λόγο προκειμένου να έχουν καλές σχέσεις μαζί της και προκειμένου να τη δελεάσουν να ενταχθεί στο στρατόπεδό τους, να ενθαρρύνουν τον αλυτρωτικό «μακεδονισμό» της και την αδιαλλαξία της. Από τη στιγμή που τείνει να ενταχθεί στους θεσμούς και της συμμαχίες της μίας πλευράς, οι χώρες της άλλης πλευράς έχουν κάθε κίνητρο να αναθεωρήσουν τις θέσεις τους ως προς αυτή την χώρα. Φυσικά το αν αυτή η αναθεώρηση θα είναι προς όφελος του δικαίου μας είναι στο δικό μας χέρι να το διεκδικήσουμε, εκμεταλλευόμενοι τα στρατηγικά μας πλεονεκτήματα. Ταυτόχρονα, το γεγονός πως η Βόρεια Μακεδονία επιλέγει να ενταχθεί σε θεσμούς που εμείς από δεκαετίες είμαστε ενταγμένοι, μας δίνει το συγκριτικό πλεονέκτημα να διεκδικήσουμε και να κατοχυρώσουμε τις θέσεις μας στα πλαίσια αυτών των θεσμών. Αυτό προϋποθέτει ένα νέο διπλωματικό αγώνα για την ορθή ενημέρωση και χρήση των προνοιών της συμφωνίας, καθώς και για την ορθή και πλήρη ενημέρωση των θέσεων μας και των δικαιωμάτων μας αναφορικά με τη Μακεδονία. Αυτές οι θέσεις και τα δικαιώματα πρέπει να παίρνουν θεσμική μορφή σε κάθε ευκαιρία που τίθεται. Προς την κατεύθυνση αυτή θα πρέπει να είναι και η πιθανή δημιουργία νέων συμμαχιών, ώστε να έχουμε τη στήριξη κάποιων χωρών στο συγκεκριμένο ζήτημα, με αμοιβαία δική μας υποστήριξη σε θέματα δικά τους που θεωρούμε δίκαια και εφικτά. Επιπλέον, είναι νωπή η δυσφορία της Βουλγαρίας αναφορικά με τη συμφωνία και ιδιαίτερα με συγκεκριμένα ζητήματα που αυτή περιέχει. Ίσως, μια συμμαχία με τη Βουλγαρία, αφού και αυτή νέμεται ένα μέρος της ευρύτερης γεωγραφικής Μακεδονίας, σε ζητήματα κοινού ενδιαφέροντος θα μπορούσε να δώσει μία επιπλέον ώθηση στη διασαφήνιση των θολών θεμάτων της συμφωνίας.

Σε κάθε περίπτωση η μη οριστική και εναργής διευθέτηση του «μακεδονικού ζητήματος» επιβάλλει από την Ελλάδα να είναι σε διπλωματική εγρήγορση και κινητικότητα, όχι μόνο στο να διορθώνει τα κακώς κείμενα που συνεχώς δημιουργούνται, αλλά κυρίως στο να προλαμβάνει τη δημιουργία τους και να διαμορφώνει τις συνθήκες ομαλής και οριστικής διευθέτησης.

Αποτέλεσμα εικόνας για Prespansko sporazum

Από αυτό ακριβώς έλκεται και το τρίτο και σημαντικότερο θεωρώ «οιονεί» πλεονέκτημα της συμφωνίας. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 κοσμογονικές αλλαγές έχουν συντελεστεί. Η κατάρρευση του πολιτικού ανατολικού μπλοκ, η απελευθέρωση των εμπορικών και των χρηματοοικονομικών συναλλαγών, η τεχνολογική πρόοδος και πλείστα άλλα γεγονότα έχουν διαμορφώσει ένα περιβάλλον αβεβαιοτήτων, στο οποίο πρέπει κάθε υποκείμενο να είναι σε εγρήγορση και να διαμορφώνει καταστάσεις εάν θέλει να διατηρεί τα κεκτημένα και να ευημερεί. Δυστυχώς, η πρόνοια, η ομοιογένεια, η καινοτομία και η συνεργασία κυρίως στα θέματα της εξωτερικής μας πολιτικής, τις τρεις τελευταίες δεκαετίες θεωρώ πως βρίσκεται σε υστέρηση σε σχέση με τις αναγκαιότητες που διαμορφώνονται. Είχαμε συνηθίσει να ερμηνεύουμε τη θέση μας και τη σχέση μας με τους άλλους, με βάση το θεσμικό περιβάλλον προηγούμενων δεκαετιών. Όμως, όλοι πλέον βρίσκονται στην ανάγκη να διαμορφώσουν και να διεκδικήσουν μία νέα θέση γιατί υπάρχει χώρος πλέον για αυτό. Στην ίδια θέση βρέθηκε και η Βόρεια Μακεδονία. Στην ίδια θέση βρίσκεται και η Τουρκία, η οποία διεκδικεί και όσο δεν λαμβάνει τα σωστά σήματα από εμάς θα συνεχίσει να διεκδικεί κερδίζοντας. Περισσότερο από ποτέ λοιπόν προκύπτει η ανάγκη νέων θεσμών που θα βάλουν τέλος στην αβουλία ή τις άστοχες ενέργειες τις εξωτερικής μας πολιτικής. Που θα θέσουν στην εξωτερική μας πολιτική, συντεταγμένα, όλες τις δυνάμεις του ελληνισμού παντού στον κόσμο. Που θα κάνει την εξωτερική μας πολιτική να απαντάει στις προκλήσεις και να δημιουργεί νέες δυνατότητες και προοπτικές για τον ελληνισμό, χωρίς φόβο, και χωρίς μικροκομματικές και μικροπολιτικές σκοπιμότητες, αλλά με πάθος για το δίκαιο και την ανάγκη μας να φωνάξουμε τη δημιουργική μας παρουσία απανταχού. Φυσικά, ένα πρώτο εργαλείο που θα μας βάλει σε αυτό το ρου είναι η δημιουργία συμβουλίου εθνικής ασφαλείας, όπως κατά καιρούς αναλύεταιπ.χ.(15)(16), αλλά δεν τυγχάνει πολιτικής αποδοχής και εφαρμογής. Θα πρότεινα επιπλέον και συμβούλιο εθνικής στρατηγικής, το οποίο εμπλέκοντας φορείς και προσωπικότητες από όλο το φάσμα του ελληνισμού, προφανώς και του απόδημου, θα είναι σε θέση να προσδιορίζει και να θέτει καταρχήν στο λαό, αλλά και στην εκάστοτε πολιτική του ηγεσία, τις επιλογές, τους στόχους, τα μέσα και τις στρατηγικές, όχι μόνο στην εξωτερική πολιτική και ασφάλεια, αλλά και στην οικονομία, την εκπαίδευση, τη διάχυση του ελληνικού πολιτισμού και πνεύματος, την τεχνολογική πρόοδο. Και επειδή όπως προκύπτει από την πρόσφατη εμπειρία μας, με την οικονομική κρίση, το μακεδονικό, τα ελληνοτουρκικά, συνήθως, βρισκόμαστε εξαπίνης αλυσοδεμένοι με δεσμά υπέρμετρα βαριά και συχνά άδικα για τους πολλούς, η προπαρασκευή, η ομόνοια και η θεσμική συνεργασία όλων των παραγωγικών και πολιτισμικών μας δυνάμεων, δεν μπορεί παρά να είναι η μόνη λύση.

Συμπερασματικά, αυτό που θέλω να καταδείξω είναι πως το βασικό μειονέκτημα της συμφωνίας για τη χώρα μας και τους πολίτες της, δεν είναι τόσο η αναγνώριση από μέρους μας του δικαιώματος και στο βόρειο γείτονά μας στη χρήση των όρων «Μακεδόνας» και «Μακεδονία», κάτι στο οποίο είχε πρόσβαση ήδη και με μεγαλύτερη ελευθερία. Το βασικό μειονέκτημα, με αφορμή το «μακεδονικό ζήτημα» και την κάποια λύση του, έγκειται στο γεγονός πως είμαστε αναγκασμένοι να αφυπνιστούμε και να βγούμε από την «ασφάλειά» μας, από το να θεωρούμε τον κόσμο μας και τα στοιχεία που τον ορίζουν δεδομένα και αναλλοίωτα. Πρέπει να αρχίσουμε να διεκδικούμε τα δικαιώματά μας και τη θέση μας στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, όπως προκύπτουν από την ιστορία μας και τον πολιτισμό μας. Πρέπει προφανώς, να δημιουργήσουμε νέες συνεργατικές δομές, οι οποίες θα δύναται να ενεργοποιούν τις ελληνικές δυνάμεις σε όλο τον κόσμο. Από την άλλη, αυτό είναι και το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της συμφωνίας, δηλαδή η συνειδητοποίηση αυτής της ανάγκης μπορεί να καταστήσει τον ελληνισμό οδηγό των εξελίξεων και πηγή ανανέωσης και ελπίδας σε ένα παγκοσμιοποιημένο γίγνεσθαι, στο οποίο η απελευθέρωση των σχέσεων και των περιορισμών οδηγούν σε συγκρούσεις και όχι σε ευημερία, καθώς λείπει ο «φάρος».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. http://www.kathimerini.gr/969256/article/epikairothta/politikh/oloklhrh-h-symfwnia-gia-to-skopiano-pdf
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/VMRO-DPMNE
  3. https://voicenews.gr/i-kina-vazi-stop-se-ellinika-proionta-pou-chrisimopioun-ton-oro-makedonikos-prepi-na-dosoun-adia-ta-skopia/
  4. https://hellasjournal.com/2019/01/to-paralogo-kai-i-symfonia-ton-prespon-pos-vaftisan-toys-skopianoys-quot-makedones-quot/?
  5. http://www.kathimerini.gr/1005140/gallery/epikairothta/politikh/me-anafores-se-makedoniko-lao-h-rhmatikh-diakoinwsh-ths-pgdm
  6. https://www.zougla.gr/politiki/article/makedones-stin-e8nikotita-i-skopiani-ke-makedoniki-i-glosa-tous-lei-to-simvoulio-evropis
  7. https://hellasjournal.com/2019/02/ta-skopia-katochyrosan-to-makedonikos-ki-ston-oie-to-quot-parathyro-quot-sti-symfonia/
  8. https://www.in.gr/2019/02/18/economy/zitoun-tora-kai-tin-onomasia-makedonikos-oinos/
  9. https://www.iefimerida.gr/news/483741/os-makedonia-periptero-ton-skopion-sti-diethni-ekthesi-toyrismoy-sto-verolino-eikones
  10. https://www.in.gr/2019/03/15/politics/diplomatia/makedoniko-meionotita-stin-ellada-prokalei-taraxi-se-tsipra-kai-zaef/
  11. https://www.tovima.gr/2019/02/26/politics/meta-to-bbc-kai-to-sputnik-provallei-makedoniki-meionotita/
  12. https://hellasjournal.com/2019/05/o-mathioy-nimits-toy-apokalyptei-gia-tis-prespes-i-ethniki-taytotita-einai-i-makedoniki/?fbclid=IwAR39tay9YIhvU07hLD5lS2qREPK1xnmFO8KNrGWhdX19oK1w23PUs3p3xKI
  13. https://www.in.gr/2019/02/26/politics/diplomatia/neo-proklitiko-dimosieyma-apo-sputnik-gia-makedoniki-meionotita-ti-ypostirizei-ouranio-tokso/
  14. https://zenithmag.wordpress.com/tag/%CE%B2%CE%BF%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%B1-%CE%BC%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%B1/
  15. https://www.huffingtonpost.gr/entry/strateyike-anaykaioteta-e-sestase-toe-semvoelioe-ethnikes-asfaleias_gr_5ba9fb70e4b069d5f9d60252
  16. https://www.liberal.gr/apopsi/sumboulio-ethnikis-asfaleias-to-alithino-diakubeuma-kai-i-katastrofiki-epilogi/219840

Γκαγκαουζία: Η άγνωστη πατρίδα των τουρκόφωνων ορθόδοξων της Μολδαβίας

Γκαγκαουζία

Η άγνωστη πατρίδα των τουρκόφωνων ορθόδοξων της Μολδαβίας

Ένα “πιόνι” στα γεωστρατηγικά σχέδια της Ρωσίας;

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ήταν κάποτε μουσουλμάνοι αλλά όμως είναι εδώ και αιώνες χριστιανοί ορθόδοξοι. Κατάγονται από τους εξισλαμισθέντες Μικρασιάτες που ακολούθησαν τον εξόριστο Σουλτάνο Ιτζεντίν Καϊκαβούζ (1243) που κατέφυγε στη βυζαντινή επικράτεια ή, σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, από τους μεσαιωνικούς Πετσενέγκους και Κουμάνους του κάτω Δούναβη. Ο εθνολόγος M. N. Guboglo είχε μετρήσει 21 διαφορετικές θεωρίες που υποτίθεται πως έδιναν “απάντηση” στο μυστήριο της καταγωγής τους. Μιλούν μια τουρκική διάλεκτο, αγαπούν την Τουρκία, αλλά είναι φανατικά φιλορώσοι και συγκινητικά φιλέλληνες. Είναι στην πλειοψηφία τους φιλοκομουνιστές αλλά πηγαίνουν συχνά στην εκκλησία. Γράφουν στα κυριλλικά, ενώ μιλούν στα τουρκικά. Είναι πολίτες της Δημοκρατίας της Μολδαβίας, διαθέτουν τη δική τους αυτόνομη περιοχή, αν και το όνειρό τους είναι να αποτελέσουν τμήμα της απέραντης Ρωσικής Ομοσπονδίας. Είναι οι Γκαγκαούζοι, μια παράξενη μειονότητα 150.000 ανθρώπων στη νότια Μολδαβία, με τη δική της ιδιαίτερη ταυτότητα, που με ένα άτυπο δημοψήφισμα τους το 2014 εξέφρασαν την επιθυμία τους να αποσχιστούν και να κάνουν το δικό τους κρατίδιο -προτεκτοράτο της Μόσχας. Θα γίνουν άραγε το επόμενο πιόνι στους γεωστρατηγικούς σχεδιασμούς της Μόσχας;

Καλώς Ήλθατε στη Γκαγκαουζία!

Διασχίζοντας την πεδιάδα της νότιας Μολδαβίας, που έφερνε κάτι από στέπα, συναντά κανείς στην άκρη του δρόμου μια επιγραφή με τεράστια γράμματα που έγραφε “GAGAUZIYA: KOMRAT DOLAYI”. Πάνω της κυματίζει η σημαία της Μολδαβίας μαζί με τη σημαία της Αυτόνομης Περιοχής της Γκαγκαουζίας, ενώ υπάρχει κι ένα έμβλημα που γράφει GAGAUΖ YERI” στην τουρκική διάλεκτο των Γκαγκαούζων. Αυτά θεωρούνται τα “σύνορα” που χωρίζουνν την Αυτόνομη Περιοχή της Γκαγκαουζίας, που ονομάζεται στα Γκαγκαούζικα “Avtonom Territorial Bölümlüü Gagauz Yeri” και στα Ρουμανικά “Unitatea Teritorială Autonomă Găgăuzia”, με την υπόλοιπη Δημοκρατία της Μολδαβίας.

Εδώ βρίσκεται τη παράξενη χώρα των Γκαγκαούζων, που έχει έκταση μικρότερη από τη Χαλκιδική και πληθυσμό μόλις 160.000 κατοίκων, το 82% των οποίων είναι Γκαγκαούζοι. Στη μοναδική περιοχή της Ευρώπης, εκτός Τουρκίας, όπου τα Τουρκικά είναι επίσημη γλώσσα αν και οι κάτοικοι είναι κατά 93% χριστιανοί ορθόδοξοι! Όλα αυτά προκαλούν στους λιγοστούς επισκέπτες μια περιέργεια και μια αίσθηση πως βρίσκονται σε μια “ζώνη του λυκόφωτος”, όπου τα εθνικά στερεότυπα με τα οποία γαλουχήθηκαμε δεν ίσχυαν πλέον. Στην Ελλάδα μαθαίνουμε πως όλοι οι Τούρκοι είναι μουσουλμάνοι. Όμως εδώ στην Γκαγκαουζία όσους συναντάς, ενώ είναι φανατικά ορθόδοξοι χριστιανοί, μας δηλώνουν περήφανοι για την τουρκική τους γλώσσα και την καταγωγή τους από διάφορα τουρκικά φύλα αλλά και εκτουρκισμένους πληθυσμούς του Μεσαίωνα. Το πιο αξιοπερίεργο όμως είναι ότι οι περισσότεροι από αυτούς δηλώνουν αμετανόητα φιλοσοβιετικοί και να συνεχίζουν να ψηφίζουν μαζικά στις εκλογές το Κομμουνιστικό Κόμμα της Μολδαβίας (PCRM): Στις εκλογές της 28ης Νοεμβρίου του 2010 το Κομμουνιστικό Κόμμα της Δημοκρατίας της Μολδαβίας έλαβε στην περιοχή της Γκαγκαουζίας το 60% των ψήφων κι ήρθε πρώτο με μεγάλη διαφορά από τα υπόλοιπα κόμματα.

Αν η Μολδαβία είναι η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης, τότε η αγροτική Γκαγκαουζία είναι σίγουρα η φτωχότερη περιοχή της Μολδαβίας με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Εδώ η φτώχεια είναι πανταχού παρούσα, η ανεργία μονίμως ανεβασμένη στο Έβερεστ και ο καθένας προσπαθεί να επιβιώσει όπως μπορεί. Γι’ αυτό και κάθε εξωτερική βοήθεια είναι ευπρόσδεκτη. Η Τουρκία έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια σε μεγάλο χορηγό της φτωχής Γκαγκαουζίας χρηματοδοτώντας πολιτιστικά κέντρα, πανεπιστημιακές έδρες, ακόμη και το οδικό δίκτυο της χώρας στην κατασκευή του οποίου συνεισέφερε με 35 εκατομμύρια δολάρια. Καθόλου παράξενο που η πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας, η πόλη Κόμρατ με μόλις 25.000 κατοίκους είναι αδελφοποιημένη όχι μόνον με την τουρκική πόλη Ισπάρτα αλλά και με την κατεχόμενη βόρεια Λευκωσία, την “πρωτεύουσα” της λεγόμενης “Τουρκικής Δημοκρατίας Βόρειας Κύπρου”! (Η παρουσία της Ελλάδας πάντως είναι σχεδόν ανύπαρκτη στη Γκαγκαουζία).

Κόμρατ: Η πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας

Στο Κόμρατ διακρίνει κανείς τους τρούλους μιας ορθόδοξης εκκλησίας, στρογγυλούς σαν κρεμμύδια, όπως συνηθίζεται στη Ρωσία. Μέσα στην εκκλησία οι αγιογραφίες είναι γνώριμες, βυζαντινού τύπου όπως στην Ελλάδα, ενώ σε κάποιες από αυτές φαίνονται και οι επιρροές της ρωσικής σχολής αγιογραφίας. Στο εθνογραφικό μουσείο της Γκαγκουζίας εκτίθενται φορεσιές κι ασπρόμαυρες φωτογραφίες με φιγούρες και τελετές που θυμίζουν Ελλάδα και Μικρά Ασία. Πιο κάτω, δίπλα σ’ ένα δημοτικό κτίριο, υπάρχει ακόμη το άγαλμα του Λένιν, με το αποφασιστικό του βήμα, απείραχτο στη θέση του χάρη στη φιλοσοβιετική νοσταλγία των Γκαγκαούζων.

Τα λιγοστά καταστήματα της πόλης, με τα λίγα καταναλωτικά προϊόντα τους, έχουν τις επιγραφές τους στα Κυριλλικά ως αδιάψευστη απόδειξη της συνεχόμενης ρωσικής επιρροής. Στα αυτοσχέδια παζάρια που στήνονται στις άκρες των δρόμων γριούλες Γκαγκαούζες με μαντήλια στα κεφάλια τους προσπαθούν να πουλήσουν ή να ανταλλάξουν ότι βγάζει ο κήπος τους, καθώς η έλλειψη χρημάτων αναγκάζει τους κατοίκους να είναι όσο γίνεται πιο αυτάρκεις. Σε μια χώρα με σύνταξη 50 ευρώ το μήνα και με μισθό που μετά βίας φθάνει στα 100 ευρώ, αν δεν παράγεις μόνος σου τη διατροφή σου είσαι καταδικασμένος.

Το άγαλμα του Λένιν στέκει ακόμη ενέγγιχτο, όπως και στην εποχή της ΕΣΣΔ, στο Κόμρατ, την πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας, μιας αυτόνομης περιοχής της Μολδαβίας. Η Γκαγκαουζία είναι μία από τις τελευταίες φιλοσοβιετικές και φιλοκομμουνιστικές περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης.

Φιλέλληνες, φιλότουρκοι, αλλά πάνω απ’ όλα φιλορώσοι!

Σ’ αυτή την χώρα το να πεις πως έρχεσαι από την Ελλάδα είναι εισιτήριο για μια εγκάρδια, αν και φτωχική φιλοξενία. Οι Γκαγκαούζοι τρέφουν θερμά αισθήματα για τους Έλληνες και την Ελλάδα, όπου ζουν και αρκετοί ορθόδοξοι Γκαγκαούζοι. Τους θεωρούν φίλους και φυσικούς συμμάχους, συνοδοιπόρους στα δύσκολα μονοπάτια της Ιστορίας. Πιο πολύ όμως φαίνεται να συμπαθούν τους Ρώσους, καθώς συμμάχησαν και μάτωσαν μαζί τους κατά τη διάρκεια των συνεχόμενων Ρωσο-τουρκικών πολέμων. Άλλωστε οι Γκαγκαούζοι μετανάστευσαν, στα τέλη του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου αιώνα έπειτα από πρόσκληση των Τσάρων, στα εδάφη της Βεσσαραβίας και της Μολδαβίας από την περιοχή της βορειοανατολικής Βουλγαρίας (Δοβρουτσά), προκειμένου να αποφύγουν τις πιέσεις των Οθωμανών Τούρκων για να αλλάξουν θρησκεία και να τους προσεταιριστούν.

Στη νότια Βεσσαραβία και συγκεκριμένα στην περιοχή του Budjak ή Budzhak, όπου εγκαταστάθηκαν οι Γκαγκαούζοι της Βουλγαρίας, προϋπήρχαν και υπολείμματα εκχριστιανισμένων τουρκικών φυλών (Πετσενέγκοι, Κουμάνοι, Ουγούζοι κ.α.), που είχαν έρθει τους προηγούμενους αιώνες από τα ανατολικά μέσω της ουκρανικής στέπας, οι οποίοι και συγχωνεύτηκαν μ’ αυτούς. Όσο για τους μουσουλμάνους Τάταρους Νογκάι, που προηγουμένως κατοικούσαν εδώ, οι Ρώσοι τους εκτόπισαν μαζικά στον Καύκασο και παραχώρησαν τα εδάφη τους για να εγκατασταθούν εκδιωγμένοι Γκαγκαούζοι και Βούλγαροι από τη Δοβρουτσά νοτιοανατολικά του Δούναβη.

Έτσι σήμερα, αυτή η περιοχή είναι η μοναδική στον κόσμο όπου η σημαία των Γκαγκαούζων, με τον λύκο, κυματίζει περήφανα. Όπου οι Γκαγκαούζοι είναι η πλειοψηφία κι απολαμβάνουν τη γλώσσα τους, την ιδιαίτερη πολιτιστική τους ταυτότητα και την αυτονομία τους. Δεν είναι όμως ικανοποιημένοι. Θέλουν κι αυτοί το δικό τους κράτος, να αποσχιστούν εντελώς από τη Μολδαβία, με την πολιτική και οικονομική υποστήριξη της Μόσχας.

Ανεξάρτητη Γκαγκαουζία με την υποστήριξη της Μόσχας;

“Θέλουμε το δικό μας κράτος. Επιθυμούμε το ίδιο καθεστώς με τη ‘Δημοκρατία της Τρανσδνειστερίας”, δήλωσε ο κομουνιστής Mihail Formuzal, πρόεδρος της Αυτόνομης δημοκρατίας της Γκαγκαουζίας. Από την πλευρά του ο Victor Chirila, πρώην σύμβουλος του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού πρωθυπουργού Βλαντιμίρ Φιλάτ, βλέπει το ζήτημα κυρίως οικονομικά: “Η Ρωσία επιδοτεί τη γειτονική ‘δημοκρατία της Υπερδνειστερίας’ με 30 εκατομμύρια δολάρια το χρόνο. Αυτό σημαίνει πως οι συνταξιούχοι λαμβάνουν 10 δολάρια το μήνα επιπλέον ενίσχυση στη σύνταξή τους από τη Ρωσία, και οι δημόσιοι υπάλληλοι λαμβάνουν επίσης πρόσθετες ενισχύσεις. Γιατί να μην έχουμε κι εμείς αυτό το προνόμιο;”

Στις 2 Φεβρουαρίου του 2014 πραγματοποιήθηκε στην Αυτόνομη Περιοχή της Γκαγκαουζίας ένα αμφιλεγόμενο δημοψήφισμα, στο οποίο οι πολίτες ρωτήθηκαν αν επιθυμούν την προώθηση στενότερων σχέσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση ή τελωνειακή ένωση με τη Ρωσία και τους συμμάχους της (CIS). Αποτέλεσμα; Το 98,5% των συμμετεχόντων ψήφισε υπέρ της Ρωσίας (68.000 ψήφους υπέρ, έναντι 1.900 κατά). “Δεν είμαστε ενάντια στην Ε.Ε. Απλά είμαστε ρεαλιστές”, υποστήριξε ο πρόεδρος Mihail Formuzal σε συνέντευξη του σε Ευρωπαίους δημοσιογράφους, συνεχίζοντας με ειρωνικό ύφος: “Μας αρέσουν όλες οι ευρωπαϊκές αξίες εκτός από τους gay γάμους σας”. Ο ίδιος βέβαια αρνήθηκε να παραδεχθεί πως το κόστος αυτού του αμφιλεγόμενου δημοψηφίσματος ουσιαστικά χρηματοδοτήθηκε με 53.000 ευρώ από την πρεσβεία της Ρωσίας στη Μολδαβία, η οποία ουσιαστικά προωθεί την απόσχιση της Γκαγκαουζίας.

Άλλωστε στη Μολδαβία πιστεύουν πως οι Γκαγκαούζοι είναι η “πέμπτη φάλαγγα” της Μόσχας. Πιστεύουν πως η Μόσχα θα παίξει το χαρτί της απόσχισης της Γκαγκαουζίας ως αντιπερισπασμό, μόλις αισθανθεί κάπως στριμωγμένη από τις εξελίξεις στη γειτονική Ουκρανία. Οι ίδιοι πάντως οι βασανισμένοι Γκαγκαούζοι δεν τρέφουν αυταπάτες. Γνωρίζουν πως το “ανεξάρτητο” μικροσκοπικό κρατίδιο τους δεν θα είναι καθόλου βιώσιμο και γι’ αυτό επιθυμούν την προστασία της μεγάλης Ρωσίας ή την ενσωμάτωσή τους σ’ αυτή. Αυτό που δεν γνωρίζουν όμως ή δε θέλουν να παραδεχθούν, είναι πως αποτελούν απλά ένα μικρό πιόνι στα μεγάλα γεωστρατηγικά σχέδια της Μόσχας. Και είναι γνωστό από την Ιστορία πως πολύ συχνά τα απλά πιόνια θυσιάζονται για να σωθούν οι “Βασιλιάδες” και τα μεγάλα συμφέροντα…

*Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Σημείωση: πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 14.4.2019

Ο “Πυρηνικός Τρόμος” επιστρέφει; Η ιστορία και η στρατηγική της Πυρηνικής Αποτροπής

Ο “Πυρηνικός Τρόμος” επιστρέφει;

Η ιστορία και η στρατηγική της Πυρηνικής Αποτροπής

Πόσο κοντά βρισκόμαστε σ’ ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα;

Σχετική εικόνα

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Όσοι είμαστε παιδιά της Ψυχροπολεμικής εποχής θυμόμαστε καλά πως ο κόσμος που ζούσαμε βρισκόταν πάντα στο “παρά πέντε” πριν από την ολοκληρωτική πυρηνική καταστροφή. Τόσος χρόνος χρειαζόταν περίπου από το “πάτημα ενός κουμπιού” και την πυροδότηση ενός πυρηνικού πυραύλου, μέχρι την πρώτη έκρηξη, το πρώτο “πυρηνικό μανιτάρι”, που θα σήμαινε και την αρχή του τέλους του ανθρώπινου είδους. Αυτός ο φόβος στοίχειωνε το φαντασιακό των περισσοτέρων ανθρώπων γύρω μας. Θυμάμαι ατελείωτες συζητήσεις που κάναμε τη δεκαετία του 1980 για αυτά τα τελευταία μας πέντε λεπτά και που θα μας πετύχαιναν… Στο σπίτι ενώ κοιμόμασταν, εγκλωβισμένοι στην ουρά για το ταμείο ενός σούπερ μάρκετ, μέσα στο αυτοκίνητό μας σε κυκλοφοριακή συμφόρηση, ενώ κάναμε sex… Ο καθένας φανταζόταν τα δικά του “τελευταία πέντε λεπτά”, και στη σκέψη τους τον έλουζε κρύος ιδρώτας. Αρκούσε ένας παρανοϊκός ηγέτης να βρισκόταν στο τιμόνι της μίας από τις δύο πυρηνικές υπερδυνάμεις (ΕΣΣΔ και ΗΠΑ), ένας dr Strangelove, κάποιος λανθασμένος συναγερμός, και ο κόσμος, όπως τον ξέραμε, θα τέλειωνε μέσα σε λίγα λεπτά…

Αποτέλεσμα εικόνας για MAD nuclear bomb

Το “Ρολόι της Αποκάλυψης” σε πάλι σε κίνηση

Σήμερα, παρότι κοντεύει να συμπληρωθούν τρεις δεκαετίες από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου (1945-1991), η ανθρωπότητα όχι μόνο δεν βρίσκεται πιο μακριά από ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα, αλλά φαίνεται να πλησιάζει ανατριχιαστικά πιο κοντά του. Το λεγόμενο “Ρολόι της Αποκάλυψης” δείχνει πλέον “δύο λεπτά πριν τα μεσάνυχτα”, καθώς ο πυρηνικός ανταγωνισμός εντείνεται στον κόσμο μας και τα πυρηνικά οπλοστάσια ενισχύονται με νέα, τεχνολογικά αναβαθμισμένα, και “χειρουργικής ακρίβειας” πυρηνικά συστήματα.

Η πρόσφατη ενσωμάτωση στο πυρηνικό οπλοστάσιο των ΗΠΑ της νέας πυρηνικής κεφαλής W76-2, που, αν και “μίνι πυρηνικό όπλο” ισχύος “μόλις” 5-7ΚΤ (σύγκριση με τους 15 κιλοτόνους που έπεσαν στη Χιροσίμα), θεωρείται στρατηγικό όπλο εξαιρετικής ακρίβειας, σχεδιασμένο για επιθέσεις σε πυρηνικούς στόχους αντιπάλων (π.χ, σιλό πυραύλων, υπόγειες εγκαταστάσεις, βάσεις κ.ά.), αποτελεί το εναρκτήριο λάκτισμα μιας νέας κούρσας πυρηνικών εξοπλισμών, που θα κάνει τον πλανήτη μας πολύ πιο επικίνδυνο μέρος για να ζει κανείς. Είναι ένα επιθετικό πυρηνικό όπλο, ικανό για πρώτο πλήγμα και συνεπώς για τη διεξαγωγή ενός “νικηφόρου” πυρηνικού πολέμου και όχι για την αποτροπή του. Κι όμως η Πυρηνική Αποτροπή (Nuclear Deterrence) ήταν εκείνη που διατήρησε την ανθρωπότητα ζωντανή επί δεκαετίες και, παρά την “ισορροπία του τρόμου”, την απέτρεψε από το να κυλιστεί ξαφνικά στο Έρεβος ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος, που θα έκανε την επόμενη μέρα στη Γη να μοιάζει με παράρτημα της κόλασης.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb

Η πυρηνική Αποτροπή

Τι είναι όμως η Πυρηνική Αποτροπή και πως λειτούργησε κατά την Ψυχροπολεμική περίοδο αποτρέποντας έναν πυρηνικό πόλεμο και διατηρώντας την ειρήνη; Στη στρατηγική πυρηνική ορολογία η Αποτροπή σημαίνει να πεισθεί ο αντίπαλος να παραιτηθεί των σχεδίων του, όπως π.χ. την πραγματοποίηση μιας αιφνίδιας πυρηνικής επίθεσης, χρησιμοποιώντας την απειλή μαζικών πυρηνικών αντιποίνων. Χαρακτηριστικό της είναι η έλλειψη άσκησης βίας και η επιτυχία της συνίσταται στην αδρανοποίηση του αντιπάλου και συνεπώς στη διατήρηση του υφιστάμενου Status Quo. Για να λειτουργήσει ωστόσο αυτή η Αποτροπή θα πρέπει να γνωρίζει η μία πλευρά ότι τα πυρηνικά όπλα της άλλης είναι ικανά να της προκαλέσουν ανεπανόρθωτες καταστροφές και ότι ο αντίπαλος είναι σε θέση στρατηγικά, γεωπολιτικά, αλλά και ψυχολογικά, να πραγματοποιήσει κάτι τέτοιο.

Το γεγονός ότι στα 45 χρόνια της διάρκειας του Ψυχρού Πολέμου, αλλά και στα 29 χρόνια της μετα-ψυχροπολεμικής εποχής, αποφεύχθηκε ένας πυρηνικός πόλεμος, οφείλεται κατά κύριο λόγο στην επιτυχημένη εφαρμογή της Αμοιβαίας Αποτροπής (Mutual Deterrence). Αυτή η Αποτροπή είχε αξία και λειτούργησε στα πλαίσια ευρύτερων στρατηγικών δογμάτων, που χαρακτήρισαν τη Ψυχροπολεμική εποχή, και τα οποία πέρασαν από διάφορες φάσεις.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb

Το δόγμα των Μαζικών Αντιποίνων

Η 1η φάση ήταν εκείνη των Μαζικών Αντιποίνων (Massive Retaliation) και διήρκεσε από το 1950 μέχρι το 1962. Αυτό ήταν και το βασικό πυρηνικό δόγμα των ΗΠΑ και βασιζόταν στο άτρωτο του αμερικανικού εδάφους λόγω της αδυναμίας των Σοβιετικών πυρηνικών όπλων να το πλήξουν, πράγμα που επέτρεπε στις ΗΠΑ να καλύπτουν¨με την “πυρηνική ομπρέλα” τους τη Δυτική Ευρώπη και μάλιστα χωρίς το φόβο τιμωρίας: απειλούσαν μάλιστα τη Σοβιετική Ένωση, που διέθετε τότε υπεροπλία σε συμβατικά όπλα και στρατεύματα στην Ευρώπη, να μην κινηθεί πέραν της Ανατολικής Γερμανίας προς τον Ατλαντικό διότι θα αντιμετώπιζε τότε μαζικά πυρηνικά αντίποινα εκ μέρους των ΗΠΑ. Υπήρχε μάλιστα τότε και απόρρητο σχέδιο των ΗΠΑ που προέβλεπε “προληπτική πυρηνική επίθεση” κατά των σοβιετικών στρατευμάτων στην , ώστε να αναγκάσουν τη Μόσχα, η οποία δεν είχε προλάβει ακόμη να αναπτύξει αξιόλογο πυρηνικό οπλοστάσιο, σε συνθηκολόγηση.

Αυτή την περίοδο, υπό την ισχυρή “πυρηνική ομπρέλα” των ΗΠΑ η, κατεστραμμένη από τον πόλεμο Δυτική Ευρώπη, χωρίς να σπαταλά πολλά χρήματα στην άμυνα της, μπόρεσε να επικεντρωθεί σχεδόν απερίσπαστη στην ανοικοδόμηση και στην οικονομική της ανόρθωση. Αυτή κατάσταση όμως δεν κράτησε πολύ, καθώς από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 οι Σοβιετικοί είχαν κάνει σημαντικά βήματα στην ανάπτυξη διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων (ICBMs), που καθιστούσαν το αμερικανικό έδαφος το ίδιο τρωτό με εκείνο της Σοβιετικής Ένωσης, αναγκάζοντας έτσι την Ουάσιγκτον να αναθεωρήσει το πυρηνικό της δόγμα.

Αποτέλεσμα εικόνας για MAD nuclear bomb

MAD: Το δόγμα της “Τρέλας” ή Αμοιβαίας Καταστροφής

Έτσι περάσαμε στη 2η φάση της Αμοιβαίας Εξασφαλισμένης Καταστροφής (Mutual Asssured Destruction ή MAD), που διήρκεσε κυρίως από το 1962 ως το 1967, αν και συνέχισε αποτελεί και τον βασικό κορμό όλων των πυρηνικών δογμάτων που ακολούθησαν. Καθώς ΕΣΣΔ και ΗΠΑ είχαν αναπτύξει -πραγματοποιώντας εκατοντάδες πυρηνικές δοκιμές όλων των ειδών- πλήρη πυρηνικά οπλοστάσια διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων (ICBMs) και πυραύλων εκτοξευόμενων από υποβρύχια (SLBMs), το γεγονός αυτό τους εξασφάλιζε, σε περίπτωση χρησιμοποίησης τους, την αμοιβαία τους καταστροφή. Κοντολογίς η αμοιβαία αναγνώριση του γενικού κόστους ενός μεταξύ τους πυρηνικού πολέμου απέτρεπε τη σύγκρουση των δύο υπερδυνάμεων.

Αυτή η “ισορροπία του τρόμου” για να παραμείνει ωστόσο σταθερή έπρεπε και οι δυο υπερδυνάμεις να έχουν την ικανότητα ενός ανταποδοτικού πλήγματος ή μια Second Strike Capability, όπως ήταν ο όρος στη στρατηγική πυρηνική ορολογία. Κάτι τέτοιο μπορούσε να γίνει με το να περιπολούν συνεχώς τα υποβρύχια πυρηνικών βαλλιστικών πυραύλων (SLBMs), αλλά και μέρος των στρατηγικών βομβαρδιστικών αεροσκαφών να βρίσκονται συνεχώς εν πτήσει, κι έτοιμα για πολεμική δράση. Γενικώς η Αμοιβαία Αποτροπή στηριζόταν στην επιβιωσιμότητα (Survivability) των πυρηνικών συστημάτων των δύο πλευρών. Και μέρος μόνο του πυρηνικού οπλοστασίου αν επιβίωνε μιας πρώτης αιφνιδιαστικής επίθεσης θα ήταν σε θέση να προκαλέσει τέτοιας έκτασης καταστροφές στις πόλεις του αντιπάλου, που αρκούσε για να μη σκεφτεί καν την πιθανότητα μιας πρώτης επίθεσης. Την ίδια περίοδο διαμορφώθηκε πλήρως και η λεγόμενη “Στρατηγική Πυρηνική Τριάδα” (ICBMs, SLBMs και στρατηγικά βομβαρδιστικά), που αποτέλεσε και τη βάση της Αποτροπής για τις επόμενες δεκαετίες.

Συμπτωματικά το πυρηνικό δόγμα της της Αμοιβαίας Εξασφαλισμένης Καταστροφής (Mutual Asssured Destruction) σχημάτιζε το ακρωνύμιο MAD, δηλαδή “τρελός”. Και πράγματι είναι σκέτη τρέλα ένα δόγμα αμοιβαίας πυρηνικής καταστροφής, χωρίς νικητές και ηττημένους, όπου στην ουσία οι πάντες θα ήταν ηττημένοι και οι ελάχιστοι επιβιώσαντες θα πάλευαν μέσα στα ραδιενεργά ερείπια σ’ έναν κατεστραμμένο πλανήτη. Το ίδιο το δόγμα συνόψιζε τον κυνισμό δύο πυρηνικοποιημένων υπερδυνάμεων, που σε περίπτωση έκρηξης πολέμου μέσα σε μερικά λεπτά η μία θα κατέστρεφε την άλλη και θα έπαιρναν μαζί τους στον όλεθρο ολόκληρη την ανθρωπότητα. Το μόνο που χώριζε πλέον την ανθρωπότητα από εκατοντάδες εκατομμύρια απανθρακωμένων πτωμάτων, που θα έζεχναν ραδιενέργεια, και από την εξαφάνιση του ίδιου του ανθρώπινου είδους από τον πλανήτη Γη, θα μπορούσε να είναι η καχυποψία και μια λανθασμένη πληροφορία ότι οι εχθρικοί πύραυλοι έχουν εκτοξευτεί, οπότε θα έπρεπε αναγκαστικά να δοθεί διαταγή για αντίποινα. Κανείς δε γνωρίζει ακριβώς πόσοι “λανθασμένοι συναγερμοί” υπήρξαν τότε και πόσες φορές η ανθρωπότητα έφτασε στο χείλος ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος…

Αποτέλεσμα εικόνας για MAD nuclear bomb

Η στρατηγική της Ευλύγιστης Ανταπόδοσης

Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1960 η απειλή αυτόματης κλιμάκωσης μιας πυρηνικής διένεξης έχασε την αξιοπιστία της ως μέσο Αποτροπής, πράγμα που οδήγησε στον παραγκωνισμό του χοντροκομμένου MAD, ως επίσημου πυρηνικού δόγματος του ΝΑΤΟ κι έτσι περάσαμε στην 3η φάση της Εύκαμπτης Αντίδρασης ή Ευλύγιστης Ανταπόδοσης (Flexible Responce), που διήρκεσε από το 1967 ως το 1980. Αυτή η στρατηγική έγινε δεκτή ως επίσημο δόγμα του ΝΑΤΟ το 1967 και προϋπόθετε τη μερική ισχύ και του δόγματος του MAD. Για την ακρίβεια εντασσόταν στα πλαίσια του MAD, αλλά αποτελούσε εξέλιξη και προσαρμογή στα νέα τεχνολογικά και στρατηγικά δεδομένα. Υιοθετώντας το δόγμα της ευέλικτης ανταπόδοσης το ΝΑΤΟ ενίσχυσε σημαντικά τις συμβατικές του δυνάμεις στην Ευρώπη ώστε να είναι σε θέση να αντέξουν μια σοβιετική επίθεση διάρκειας 28 ημερών και προώθησε την εκτεταμένη ανάπτυξη των Τακτικών Πυρηνικών Όπλων (ΤΠΟ) ως συνδετικού κρίκου ανάμεσα στα συμβατικά και στα στρατηγικά πυρηνικά όπλα. Υπολογίζεται πως μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970 αναπτύχθηκαν στην Ευρώπη περίπου 7.000 ΤΠΟ του ΝΑΤΟ.

Η ιδέα του δόγματος της “εύκαμπτης ανταπόδοσης” θα μπορούσε να συνοψιστεί στη φράση του τότε “γκουρού” της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, του Χένρι Κίσιγκερ: “Όσο πιο ασήμαντος είναι ο στόχος του εχθρού, τόσο πιο μικρή θα πρέπει να είναι και η τιμωρία του”. Υπήρξε ωστόσο πρόβλημα στο να καθοριστεί το ακριβές σημείο έπειτα από το οποίο θα γινόταν η μετάβαση από τη χρήση συμβατικών στα ΤΠΟ, δηλαδή το λεγόμενο “σημείο πυρηνικοποίησης”, έπειτα από το οποίο πιθανώς να μην υπήρχε δυνατότητα επιστροφής. Με βάση αυτό το δόγμα η χρήση ΤΠΟ σ’ έναν περιορισμένο τοπικό πόλεμο (π.χ. στη Δυτική Ευρώπη) αποτελούσε την “τελευταία προειδοποίηση” πριν από το πέρασμα στη χρήση στρατηγικών πυρηνικών όπλων, που θα οδηγούσε στην ανεξέλεγκτη κλιμάκωση του MAD. Ως αναμενόμενο αυτή η νέα στρατηγική δεν έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από τους Δυτικοευρωπαίους, διότι θεωρούσαν πως μπορεί να οδηγούσε στη διεξαγωγή ενός τοπικού πυρηνικού πολέμου στην Ευρώπη.

Το δόγμα του “Πρώτου Πλήγματος”

Η ανάληψη της εξουσίας στις ΗΠΑ από το νεοσυντηρητικό πρόεδρο Ρόναλντ Ρέιγκαν (1980) οδήγησε στην άμεση μεταβολή στην αποτρεπτική στρατηγική του ΝΑΤΟ. Περάσαμε έτσι σε μια, πιο επιθετική, 4η φάση, που βασίστηκε στην ιδέα της Δύναμης Αντίκρουσης ή Ικανότητας Πρώτου Πλήγματος (First Strike Capability) και διήρκεσε μέχρι και το 1983. Κι αυτό το δόγμα προϋπόθετε τη μερική ισχύ του MAD και λειτουργούσε στα πλαίσια του. Για να διαφοροποιηθεί από τους προκατόχους του ο Ρέιγκαν αποφάσισε να κινηθεί πιο επιθετικά απέναντι στη Σοβιετική Ένωση. Να μεταθέσει το βάρος από την απλή Αποτροπή στη δυνατότητα επιτυχημένης διεξαγωγής πυρηνικού πολέμου (!) και γι’ αυτό οι επικριτές του τον κατηγόρησαν ότι στην ουσία υιοθετούσε ένα δόγμα “εξαπόλυσης πυρηνικού πολέμου”.

Στην πραγματικότητα ο Ρέιγκαν υιοθέτησε το δόγμα της Δύναμης Αντίκρουσης ως αποτέλεσμα του φόβου των ΗΠΑ ότι οι Σοβιετικοί οικοδομούσαν τις πυρηνικές τους δυνάμεις -είχαν αποκτήσει ήδη τους ICBM SS-18 και SS-19 που ήταν και ισχυροί και ακριβείς- για ένα αιφνιδιαστικό πρώτο πλήγμα: θεωρούσαν πως οι Σοβιετικοί ήταν πλέον σε θέση, αν το επιθυμούσαν, μετά από μια ξαφνική επίθεση να καταστρέψουν στο έδαφος τουλάχιστον το 90% των αμερικανικών ICBMs, μειώνοντας έτσι τη δυνατότητα ισχυρού ανταποδοτικού πλήγματος. Γι’ αυτό, κάνοντας έτσι ένα μεγάλο δώρο στην αμερικανική πολεμική βιομηχανία, ο Ρέιγκαν θεώρησε πως οι ΗΠΑ έπρεπε να αποκτήσουν προηγμένα πυρηνικά οπλικά συστήματα ικανά για έναν πόλεμο εναντίον “σκληρών στόχων”, όπως ήταν τα σιλό πυραύλων, οι υπόγειες βάσεις κ.λ.π. Αναπτύχθηκαν έτσι οι πύραυλοι Peacekeeper (MX) τύπου ICBM και οι SLBM (εκτοξεύομενοι από υποβρύχια) Trident, ενώ ταυτόχρονα οι ΗΠΑ, ανακάμπτοντας από την εσωστρέφεια της ήττας τους στον πόλεμο του Βιετνάμ, εγκαινίασαν μια πιο επιθετική παγκόσμια πολιτική.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb peacekeeper ICBM

SDI: Ο “Πόλεμος των Άστρων

Στις 23 Μαρτίου 1983 ο πρόεδρος Ρέιγκαν πρότεινε στον αμερικανικό λαό ένα νέο στρατηγικό πρόγραμμα “που θα άλλαζε το ρου της Ιστορίας”. Το ονόμασε Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας (Strategic Defense Initiative ή SDI), αλλά έγινε ευρύτερα γνωστή ως “Πόλεμος των Άστρων”. Ο στόχος αυτού του πανάκριβου και φιλόδοξου αμερικανικού σχεδίου ήταν η δημιουργία μιας απόρθητης αντιπυραυλικής ασπίδας με την εγκατάσταση υπερσύγχρονων αμυντικών συστημάτων (π.χ. όπλα λέιζερ, DEW κ.ά.) ακόμη και στο διάστημα -κάτι το τεχνολογικά ανέφικτο για την Αμερική της δεκαετίας του 1980, γι’ αυτό αντιμετώπισε την άρνηση και το σκεπτικισμό ακόμη και της επιστημονικής κοινότητας της χώρας. Απαιτούσε τεράστιες επενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη νέων τεχνολογιών. Το τεράστιο κόστος του σχεδίου, που κυμαινόταν από 500 δισ. δολάρια μέχρι ένα τρισεκατομμύριο δολάρια, το καθιστούσε επίσης ανεδαφικό, ακόμη και για μια εύρωστη οικονομία όπως των ΗΠΑ.

Αποτέλεσμα εικόνας για SDI nuclear bomb

Ωστόσο για τον Ρέιγκαν και τα “γεράκια” του το SDI ήταν ένα πρόγραμμα “επιθετικής άμυνας” (!) με διαστημικές τεχνολογίες, το οποίο αποσκοπούσε, όχι τόσο να εφαρμοστεί στην πράξη, αλλά περισσότερο να χρησιμοποιηθεί ως φόβητρο ώστε να τρομοκρατήσει τη Σοβιετική Ένωση με την ιδέα πως όλα τα πυρηνικά της συστήματα θα ήταν στο εξής παρωχημένα και θα έπρεπε να αντικατασταθούν. Κι επειδή η ΕΣΣΔ ήταν στην ουσία ένας “γίγαντας με πήλινα πόδια”, ο οποίος στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ξόδευε ήδη το θηριώδες 30% του ΑΕΠ της για την άμυνα σε βάρος του βιοτικού επιπέδου των λαών της και παρουσίαζε έντονα σημάδια εξουθένωσης, δεν είχε άλλα περιθώρια να ακολουθήσει μια νέα κούρσα εξοπλισμών. Οπότε η πιθανότητα με κάποιο τρόπο να “συνθηκολογήσει” έβαινε όλο και πιο αυξανόμενη, ειδικά από τότε που ανέλαβε την εξουσία στη Μόσχα ο πιο μετριοπαθής Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, που προωθούσε την Περεστρόικα (Μεταρρύθμιση) και τη Γκλάσνοστ (Διαφάνεια), και άρχισε να ανησυχεί περισσότερο για το βιοτικό επίπεδο των σοβιετικών υπηκόων παρά για την ευρωστία του στρατιωτικού προϋπολογισμού της σοβιετικής αυτοκρατορίας. Σε αυτό συνετέλεσε καθοριστικά και το πολύ σοβαρό πυρηνικό ατύχημα στο Τσερνομπίλ της Ουκρανίας τον Απρίλιο του 1986, που εξαπέλυσε ραδιενέργεια 1.000 ισχυρότερη από εκείνη της Χιροσίμα.

Σχετική εικόνα

Ειρηνευτικές συνομιλίες και αφοπλισμός

Τελικά, ο “Πόλεμος των Άστρων” μπορεί να μην υλοποιήθηκε ποτέ, αλλά όμως πέτυχε τον αντικειμενικό του στόχο να ωθήσει τη Σοβιετική Ένωση σε συνθηκολόγηση και τελικά σε κατάρρευση. Πριν ωστόσο η σοβιετική αυτοκρατορία καταρρεύσει ο Γκορμπατσόφ συμφώνησε με τον Ρέιγκαν στο Ρέικιαβικ της Ισλανδίας τη συνθήκη για τον περιορισμό των πυρηνικών όπλων ενδιάμεσου βεληνεκούς (INF), που αφορούσε κυρίως την Ευρώπη. Στη συνέχεια συμφώνησαν και τον περιορισμό των πυρηνικών εξοπλισμών (Strategic Arms Limitation Talks ή SALT I, II και III) και του πυρηνικού ανταγωνισμού μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων, που αποφάσισαν τότε να μειώσουν τις πυρηνικές κεφαλές κάτω από τις 5.000 έκαστη, με τη Σοβιετική Ένωση να διατηρεί πάντα ένα ελαφρύ προβάδισμα. Στη συνέχεια (1990) και λίγο πριν συμβεί η διάλυση του στρατιωτικού Συμφώνου της Βαρσοβίας, έγινε και η συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον-Μόσχας για τον περιορισμό των συμβατικών όπλων στην Ευρώπη (CFE), καθιστώντας για πρώτη φορά έπειτα από μισό αιώνα τη γηραιά ήπειρο πιο ασφαλή -κατά ειρωνικό τρόπο λίγο πριν το ξέσπασμα των πολέμων στη Γιουγκοσλαβία.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb

Πόσο κοντά στο πυρηνικό ολοκαύτωμα βρισκόμαστε;

Έπειτα από αυτές τις συμφωνίες για το πάγωμα των πυρηνικών εξοπλισμών και ειδικά μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Αυτοκρατορίας (1991) το λεγόμενο “Ρολόι της Αποκάλυψης” (Doomsday Clock), επανατοποθετήθηκε στις 23:43 από 23:57 που ήταν όλα τα προηγούμενα χρόνια και παρέμεινε στην ίδια θέση μέχρι το 2005. Την ίδια περίοδο συνέχισε να υφίσταται η έννοια της πυρηνικής Αποτροπής, καθώς οι ΗΠΑ και η Ρωσική Ομοσπονδία διέθεταν ακόμη αρκετά, αν και απαρχαιωμένα, πυρηνικά συστήματα ικανά πάντα για να καταστρέψει η μία την άλλη, ωστόσο δεν υπήρχαν και τόσο μεγάλες πιθανότητες για να συμβεί κάτι τέτοιο, Η Ρωσία είχε μετατραπεί πλέον από παγκόσμια υπερδύναμη σε δύναμη “δεύτερης κατηγορίας”, κυρίως περιφερειακού επιπέδου στο χώρο της Ευρασίας, ενώ οι ΗΠΑ επέκτειναν κι άλλο την εξουσία και τον έλεγχο τους, σε σημείο ώστε να χαρακτηριστούν ως η μοναδική πλανητική υπερδύναμη. Με πολλά σύγχρονα πυρηνικά όπλα ασφαλώς.

Μετά το 2005 όμως, εξαιτίας της επιθετικής πολιτικής των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή αλλά και την απόφαση του προέδρου Τζορτζ Μπους για “πυρηνικό επανεξοπλισμό” και έναν μικρό “Πόλεμο των Άστρων”, καθώς και την ανάκαμψη της Ρωσίας του Πούτιν και την επιθυμία της για “ανανέωση” του απαρχαιωμένου πυρηνικού της εξοπλισμού, το “Ρολόι της Αποκάλυψης» έδειξε και πάλι 23:53. Υπήρξε δηλαδή μια σημαντική υποχώρηση. Και σήμερα, έπειτα κι από την ενσωμάτωση και της πυρηνικής κεφαλής W76-2 στο αμερικανικό οπλοστάσιο δείχνει πλέον 23:58, μόλις δύο λεπτά από τα μεσάνυχτα, πριν το Τέλος.

Αποτέλεσμα εικόνας για nuclear bomb

Επιστροφή του “πυρηνικού εφιάλτη” χωρίς τα αντιπυρηνικά κινήματα

Το 2019, εκτός από την Αμερική και τη Ρωσία, που διαθέτουν από περίπου 5.000 πυρηνικές κεφαλές έκαστη, αρκετά πυρηνικά όπλα διαθέτουν επίσημα και η Κίνα, η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία. Μια σειρά από άλλες χώρες, όπως η Ινδία, το Πακιστάν, το Ισραήλ και η Βόρεια Κορέα, διαθέτουν επίσης πυρηνικά όπλα. Υπάρχουν τέλος μια σειρά από χώρες, όπως το Ιράν, η Ιαπωνία κ.ά. που διαθέτουν τη λεγόμενη “πυρηνική επιλογή” (nuclear Option), δηλαδή την ικανότητα να κατασκευάσουν πυρηνικά όπλα όταν και εφόσον το θελήσουν. Και υπάρχουν ασφαλώς στον κόσμο μας και μια σειρά από “συμβατικές απειλές” κατά της ανθρωπότητας, που αυξάνουν την επικινδυνότητα και σπρώχνουν τους λεπτοδείκτες του “Ρολογιού της Αποκάλυψης”, όλο και προς το Τέλος.

hwasong nuclear ballistic missile icbm test launch north korea kcna

Το χειρότερο πάντως είναι πως στο τιμόνι των δύο μεγαλύτερων πυρηνικών δυνάμεων του πλανήτη μας βρίσκονται δύο εξουσιοφρενείς ηγέτες (Τραμπ και Πούτιν), που δεν σκέφτονται την ειρήνη, το καλό και συμφέρον όλης της ανθρωπότητας, και δεν έχουν ηθικούς ενδοιασμούς να κάνουν επίδειξη δύναμης και στρατιωτικών επεμβάσεων, που μπορεί να προκαλέσουν κάποιο ατύχημα το οποίο θα τους παρασύρει ώστε να περάσουν το λεγόμενο “κατώφλι πυρηνικοποίησης”. Και μάλιστα σε μια εποχή που δεν υφίσταται πλέον κάποια συγκεκριμένη στρατηγική Αποτροπής, πέρα από ένα θολό MAD (Αμοιβαία Εξασφαλισμένη Καταστροφή), ενώ η ανερχόμενη Κίνα εισέρχεται κι αυτή δυναμικά στη λέσχη των πυρηνικών υπερδυνάμεων, με την κατασκευή υπερσύγχρονων όπλων, δημιουργώντας ένα επικίνδυνο και ασταθές “πυρηνικό τρίγωνο” (ΗΠΑ-Ρωσία-Κίνα).

Ο πυρηνικός εφιάλτης έχει επιστρέψει πλέον για τα καλά, χωρίς ωστόσο να έχουν επιστρέψει και τα παγκόσμια φιλειρηνικά και αντιπυρηνικά κινήματα του παρελθόντος, που πίεζαν τις κυβερνήσεις για πυρηνικό αφοπλισμό. Καθόλου παράξενο λοιπόν που έχουν επιστρέψει πλέον, εν έτει 2019, και οι σκέψεις και οι συζητήσεις μας για τα “τελευταία πέντε λεπτά” πριν από την πρώτη έκρηξη. Απαισιοδοξία για το μέλλον ή μήπως “το σκοτάδι είναι πάντα πιο πυκνό πριν από την αυγή;”

Αποτέλεσμα εικόνας για anti nuclear movement

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Σημείωση: πρωτοδημοιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 18.3.2019.

H σκοτεινή πλεύρα της Κίνας: Κι αν στραβοπατήσει ο «Κόκκινος Δράκος»;

Η σκοτεινή πλευρά της Κίνας

Κι αν στραβοπατήσει o Κόκκινος Δράκος;

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Χρόνο με το χρόνο η οικονομική δύναμη μετατοπίζεται από τη Δύση στην Ανατολή και συγκεκριμένα προς την ανατολική Ευρασία, με την Κίνα στο επίκεντρο. Ωστόσο, αν και τα στοιχεία, οι γενικότερες τάσεις και οι αναλύσεις των ειδικών συνηγορούν σχετικά με την άνοδο της Κίνας στην κορυφή της παγκόσμιας οικονομίας (με βάση το μέγεθος του ΑΕΠ της) κάποια στιγμή μέσα στη δεκαετία του 2020 (πιθανότατα πριν το 2027), εντούτοις αυτό δε σημαίνει ταυτόχρονα και τη μετατροπή της Κίνας σε παγκόσμια ή πλανητική υπερδύναμη, όπως είναι σήμερα οι ΗΠΑ. Η πορεία της για την κορυφή δεν είναι προδιαγεγραμμένη. Υπάρχουν μια σειρά από προκλήσεις, παγίδες, εμπόδια κλπ. τα οποία η ανερχόμενη Κίνα καλείται να διαχειριστεί επιδέξια και να αντεπεξέλθει επιτυχημένα ώστε να μην “στραβοπατήσει” στην πορεία της για την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία.

Εκδημοκρατισμός, κοινωνικές ανισότητες και αναταραχές

Η πρώτη πρόκληση είναι εκείνη των κοινωνικών αναταραχών που θα προκύψουν ως αποτέλεσμα των διευρυμένων ανισοτήτων αλλά και της εντεινόμενης απαίτησης για εκδημοκρατισμό. Η Κίνα εφαρμόζει για την ώρα το σύνθημα “μια χώρα, δύο συστήματα”, αλλά για να συνεχίσει τη “μεγάλη πορεία” της προς την οικονομική ανάπτυξη θα πρέπει να εγκαταλείψει σταδιακά τον κεντρικό σχεδιασμό της οικονομίας της και να προσχωρήσει σε περισσότερες μεταρρυθμίσεις προκειμένου να ικανοποιήσει και τις απαιτήσεις της νέας μεσαίας τάξης της, η οποία δημιουργήθηκε από την οικονομική έκρηξη των δύο τελευταίων δεκαετιών. Όμως, όσο η Κίνα θα αναπτύσσεται και θα γίνεται περισσότερο “καπιταλιστική” χώρα, τόσο θα αυξάνουν στο εσωτερικό της οι ανισότητες, αλλά και οι πιέσεις των ανερχόμενων κοινωνικών ομάδων για εκδημοκρατισμό και ανθρώπινα δικαιώματα. Σ’ αυτή την περίπτωση ή οι σκληροπυρηνικοί του καθεστώτος θα αντιδράσουν κατασταλτικά ή θα συμβεί μια κάποιας μορφής “πορτοκαλί επανάσταση”, η οποία θα φέρει στην εξουσία πολιτικές δυνάμεις που θα εκπροσωπούν τη νέα αστική τάξη της Κίνας που αριθμεί 300 εκατομμύρια και αυξάνεται. Αν πάντως η Κίνα γίνει τελικά δημοκρατική –πράγμα δύσκολο για μια χώρα 1,4 δισεκατομμυρίων κατοίκων με αυτοκρατορική παράδοση χιλιετηρίδων– θα γίνει πιθανότατα μια “αυταρχική δημοκρατία” τύπου Ρωσίας του Πούτιν, που θα τρέφει αυτοκρατορικές φιλοδοξίες να διαδραματίσει μια παγκόσμια αποστολή υποσκελίζοντας τις ΗΠΑ.

Η Κίνα, η οποία αποτελεί τη δεύτερη, για την ώρα, μεγαλύτερη οικονομία του πλανήτη μας, έχει 150 εκατομμύρια κατοίκους της (λίγο πάνω από το 10% του πληθυσμού της) να ζουν με λιγότερα από δύο δολάρια την ημέρα.

Από την άλλη το 70% του πλούτου της Κίνας βρίσκεται στην κατοχή του 0,4% του πληθυσμού της -μια ανισότητα που θυμίζει την Ευρώπη του 19ου αιώνα, με τους αριστοκράτες και τους ξεβράκωτους, αλλά και τις σημερινές ΗΠΑ του Τραμπ.

Υπάρχουν επίσης τεράστιες ανισότητες ανάμεσα στην αγροτική και στην αστική Κίνα, ανάμεσα στην Κίνα της ενδοχώρας και σε εκείνη των βιομηχανικών και αναπτυγμένων ανατολικών παραλίων της.

Η εκρηκτική αστικοποίηση και ρύπανση

Η δεύτερη λοιπόν πρόκληση που θα αντιμετωπίσει η Κίνα αφορά στις τεράστιες οικονομικές ανισότητες μεταξύ της παράκτιας αναπτυγμένης ζώνης και του υποανάπτυκτου και αχανούς αγροτικού εσωτερικού της –μια ανισότητα που θυμίζει την οικονομική διαφορά βόρειας και νότιας Ιταλίας σε τεράστια όμως κλίμακα. Είναι γεγονός πως οι μισθοί στην περιοχή της Σαγκάης, μιας ζώνης που έχει προσελκύσει τις περισσότερες ξένες επενδύσεις, είναι πενταπλάσιοι ακόμη και δεκαπλάσιοι σε σχέση μ’ εκείνους στις πόλεις του εσωτερικού της Κίνας. Αυτή τη στιγμή περίπου 700 εκατομμύρια Κινέζοι (ή το 50% του πληθυσμού) ζουν στις πόλεις και άλλα 700 εκατομμύρια σε χωριά του εσωτερικού. Από αυτά υπολογίζεται πως 300 με 400 εκατομμύρια θα αναζητήσουν σύντομα την τύχη τους στις πόλεις, οδηγώντας στην πληθυσμιακή του γιγάντωση και στην έκρηξη (φούσκα) των τιμών ακινήτων. Ως το 2030 τουλάχιστον το 70% του πληθυσμού της Κίνας θα κατοικεί στις πόλεις, με μολυσμένη συνήθως ατμόσφαιρα. To Πεκίνο αγγίζει πλέον τα 30 εκατομμύρια κατοίκους, το ίδιο και η Σανγκάη, και ο αέρας, τις περισσότερες μέρες του χρόνου, δεν είναι αναπνεύσιμος σκοτώνοντας έτσι δεκάδες ανθρώπους καθημερινά. Νέες πόλεις και αστικές περιοχές ξεφυτρώνουν ως μανιτάρια, κατατρώγοντας πολύτιμη αγροτική γη και καταναλώνοντας θηριώδη ποσά ενέργειας. Για τον έλεγχο και τη διαχείριση αυτού του τεράστιου αστικού πληθυσμού το κινεζικό καθεστώς φιλοδοξεί να δημιουργήσει “έξυπνες πόλεις”, αλλά και τεχνικές μαζικού ελέγχου μέσω της διαχείρισης πληροφοριών βασιζόμενες σε νέες τεχνολογίες παρακολούθησης. Θα μπορέσει άραγε η Κίνα να απορροφήσει αυτές τις μάζες των αγροτών και να ελέγξει την όλο και πιο απαιτητική ανερχόμενη μεσαία της τάξη ή μήπως θα οδηγηθεί σε κοινωνικές αναταραχές διασπαστεί;

Αυτές οι τεράστιες ανισότητες, αν συνδυαστούν με την εκρηκτική αύξηση των τιμών κατοικίας, τη μόλυνση της ατμόσφαιρας και τη ρύπανση εδάφους και υδάτων, αλλά και την ταχύτατη αστικοποίηση, αποτελούν ένα “κοκτέιλ μολότοφ” που μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικές αναταράξεις, ακόμη και σε επανάσταση. Ειδικά αν το υπάρχον κομουνιστικο-καπιταλιστικό της καθεστώς απολέσει σε περίπτωση π.χ. μιας σημαντικής οικονομικής επιβράδυνσης, τα σημερινά υψηλά επίπεδα νομιμοποίησης που απολαμβάνει στα μάτια του κινεζικού λαού, όσο και αν χρησιμοποιεί “τεχνικές Big Brother” για τον έλεγχο του πληθυσμού, δε θα μπορέσει να αποφύγει μια κοινωνική έκρηξη.

Η δημογραφική γήρανση της Κίνας

Μια άλλη πρόκληση, που θα αντιμετωπίσει η Κίνα, και η οποία αποτελεί μεγάλη απειλή για την κοινωνική και οικονομική της σταθερότητα, είναι η δημογραφική της γήρανση και συγκεκριμένα η επικείμενη γήρανση του πληθυσμού της. Η Κίνα μετά το 2025 θα γερνάει με ταχύτερο ρυθμό απ’ ό,τι οι Δυτικές χώρες. Επειδή από τη δεκαετία του 1970 στην Κίνα επικράτησε η πολιτική “Ένα Παιδί ανά Οικογένεια”, όταν οι προηγούμενες γενιές αρχίσουν να γερνάνε (από το 2025 και μετά) θα υπάρχουν πολύ λιγότεροι νέοι για να τους αντικαταστήσουν. Το 2030 θα υπάρχουν στην Κίνα περίπου 300 εκατομμύρια ηλικιωμένοι (16% του πληθυσμού σε σύγκριση με το 5% του 1980), ένα τεράστιο παθητικό που ίσως “ψαλιδίσει” τις φιλοδοξίες ανάδειξης του Κόκκινου Δράκου σε παγκόσμια υπερδύναμη. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο Πολ Γουάλας, συγγραφέας του βιβλίου με τίτλο “Ηλικιακός Σεισμός”: “Στην επόμενη δεκαετία η Κίνα θα γίνει μια κοινωνία με έντονο δημογραφικό πρόβλημα εξαιτίας της ταχύτατης γήρανσης του πληθυσμού της”. Έτσι σε δύο δεκαετίες η Κίνα θα πάψει να αποτελεί μια δεξαμενή φθηνών εργατικών χεριών και ίσως αναγκαστεί να εισαγάγει μετανάστες από τη γειτονική Ινδία.

Για να αντιμετωπίσει τη δημογραφική της γήρανση η Κίνα πιθανόν να μιμηθεί τη γειτονική της Ιαπωνία εισάγοντας τον αυτοματισμό, τη ρομποτική, και τις Τεχνητές Νοημοσύνες σε μεγάλη κλίματα, ώστε να διατηρηθεί η παραγωγική της ικανότητα. Επειδή όμως η κλίμακα γήρανσης της Κίνας είναι τεράστια, δε θα μπορούν να ανεβρεθούν εύκολα τα τεράστια κονδύλια για να επενδυθούν στις νέες τεχνολογίες ρομποτικής ώστε να καλύψουν τις ανάγκες του γηράσκοντος πληθυσμού και ταυτόχρονα να καλύψουν τις ανάγκες για “εργατικά χέρια”. Είναι μια δύσκολη εξίσωση, που θα μπορούσαν να λύσουν πλούσιες χώρες με μικρό πληθυσμό. Όχι όμως και η Κίνα που είναι τεράστια και όχι τόσο πλούσια (αποτελεί πλέον χώρα μεσαίου εισοδήματος). Επίσης ο πληθυσμός της Κίνας, σύμφωνα με τις προβλέψεις, αναμένεται να συρρικνωθεί από τα σημερινά 1,4 δισεκατομμύρια κατοίκους στο 1 δισεκατομμύριο περίπου κατά το έτος 2100, δηλαδή θα μειωθεί κατά 40%.

Ανισορροπία των φύλων

Η πολιτική του Ενός Παιδιού οδήγησε σε πολλές στρεβλώσεις, που θα επηρεάσουν μεσοπρόθεσμα τη δομή της κινεζικής οικονομίας, αυξάνοντας τις ανισορροπίες της. Με τους περισσότερους Κινέζους γονείς να προτιμούν τα αγόρια από τα κορίτσια, και την επιλεκτική άμβλωση των θηλυκών εμβρύων, εφόσον πλέον η ιατρική τεχνολογία καθιστά δυνατή την πρόγνωση του φύλου του παιδιού, δημιουργήθηκε τις δύο τελευταίες δεκαετίες ένα έλλειμμα στην Κίνα περίπου 40 εκατομμυρίων γυναικών. Αυτή η ανισορροπία των φύλων, που είναι πρωτοφανής και ανήκουστη σε οποιαδήποτε σύγχρονη κοινωνία, είναι ιδιαίτερα κραυγαλέα στις κινεζικές επαρχίες Γκουαντόνγκ και Γιαγξί, όπου οι άνδρες ξεπερνούν τις γυναίκες κατά 30-38%. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας στρατιάς ανύπαντρων ανδρών, που όσο φτωχότεροι είναι τόσο λιγότερες πιθανότητες έχουν να βρουν ταίρι, ενώ αντίθετα η “κοινωνική αξία” των γυναικών στην Κίνα έχει ανέβει.

Αυτοί οι απελπισμένοι Κινέζοι εργένηδες, χωρίς γυναίκες και οικογένειες, μπορούν κάλλιστα να γίνουν μπροστάρηδες στις επόμενες επαναστάσεις. Μπορούν επίσης να ασπαστούν τον ριζοσπαστικό εθνικισμό και να συμμετάσχουν σε ενδεχόμενες επεκτατικές εκστρατείες της Κίνας. Για να αντιμετωπίσει αυτό το σοβαρό πρόβλημα το κινέζικο καθεστώτος έδωσε από το 2016 το δικαίωμα στους Κινέζους γονείς να κάνουν ελεύθερα και δεύτερο παιδί, με την ελπίδα πως αυτό θα είναι κορίτσι. Αλλά μέχρι αυτά τα κορίτσια που θα γεννηθούν θα φθάσουν σε ηλικία ενηλικίωσης για να καλυφθεί κάπως το έλλειμμα, η Κίνα θα πρέπει να εισαγάγει περίπου 25-30 εκατομμύρια “νύφες” από φτωχότερες χώρες της νότιας Ασίας, όπως το Βιετνάμ, οι Φιλιππίνες, η Μπούρμα και η Ινδία. Διαφορετικά θα έχει να αντιμετωπίσει τους δυσαρεστημένους εργένηδες της, που θα ξεσπούν εύκολα τη δυσαρέσκεια τους σε επαναστάσεις.

Αποτέλεσμα εικόνας για China population

Περιφερειακές ανισότητες και μειονότητες

Η άλλη πρόκληση της Κίνας έχει να κάνει με την κατάσταση των μειονοτήτων και τις αυξανόμενες απαιτήσεις τους για δικαιώματα και απόσχιση. Αν και οι Χαν αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού της χώρας (92%), εντούτοις στην επικράτεια της Κίνας ζουν πάνω από 70 εκατομμύρια μέλη μειονοτήτων, που κατέχουν τη μισή έκταση της χώρας και τα ¾ των συνοριακών περιοχών της! Κορεάτες, Μογγόλοι και Τουρκμένοι του Σινκιάνγκ έχουν ομοεθνείς από την άλλη πλευρά των συνόρων, όπως και οι Τσουάνγκ στο νότο, που συγγενεύουν με τους Ταϊλανδούς. Από την άλλη οι Θιβετιανοί αντιστέκονται όσο κανείς άλλος στην αφομοίωση τους στην κινέζικη κουλτούρα, ενώ ο Δαλαϊ Λάμα έχει καταφέρει να διεθνοποιήσει το ζήτημα της κινεζικής κατοχής στο Θιβέτ. Οι Χαν από την πλευρά τους επιδίδονται σε μια πολιτική αποικισμού των μειονοτικών εδαφών, όπως στο Θιβέτ και στο Σινκιάνγκ, πράγμα που προκαλεί τις έντονες αντιδράσεις των μειονοτήτων. Μια εξέγερση των μειονοτικών πληθυσμών δεν θα πρέπει να θεωρείται απίθανη, ιδιαίτερα σε περίπτωση εκδημοκρατισμού της Κίνας. Αυτό όμως θα έχει ως συνέπεια τη βίαιη καταστολή εκ μέρους των κινεζικών αρχών καθώς η Κίνα δεν επιθυμεί να έχει την ίδια μοίρα με τη γείτονα της, τη Σοβιετική Ένωση.

Αποτέλεσμα εικόνας για China economy

Οικονομική επιβράδυνση

Η κινεζική οικονομία δεν μπορεί να αναπτύσσεται επ’ άπειρον και μάλιστα με τους -συχνά διψήφιους- ρυθμούς που μας είχε συνηθίσει κατά τις τρεις προηγούμενες δεκαετίες. Όπως ακριβώς και η Ιαπωνία αναμένεται να περάσει κι εκείνη σε φάση επιβράδυνσης, ακόμη και σε ύφεση με στασιμοπληθωρισμό. Το σκάσιμο μιας “φούσκας” στο κινεζικό χρηματιστήριο ή στην αγορά των ακινήτων θα μπορούσε να φορτώσει την Κίνα με τράπεζες που φυτοζωούν, ψαλιδίζοντας σημαντικά τους ρυθμούς ανάπτυξης. Το ίδιο μπορεί να κάνει κι ένας παρατεταμένος εμπορικός πόλεμος με τις ΗΠΑ. Κι επίσης, καθώς μετατρέπεται σε οικονομία μεσαίου εισοδήματος, αρχίζει σταδιακά να μετατοπίζει το κέντρο βάρος ανάπτυξης της από τη βιομηχανική παραγωγή και τις εξαγωγές στην αυξημένη εγχώρια κατανάλωση και στις υπηρεσίες. Αυτό σημαίνει όμως πως η εποχή με τα θηριώδη κινεζικά εμπορικά πλεονάσματα θα πρέπει να θεωρείται παρελθόν.

Ήδη η δεύτερη οικονομία στον κόσμο επιβραδύνεται σταθερά. Τα πρόσφατα στοιχεία δείχνουν πως το 2018 η Κίνα είχε ανάπτυξη περιορισμένη στο 6,6%, καταγράφοντας τον χαμηλότερο ρυθμό από το 1990. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις οικονομολόγων, η κινεζική οικονομία πρέπει να αναπτύσσεται κατά περίπου 6,2% ετησίως την επόμενη διετία (2019-2020) προκειμένου να επιτύχει το Πεκίνο τον διακηρυγμένο στόχο του το 2020 να έχει διπλασιάσει το ΑΕΠ αλλά και τα εισοδήματα των Κινέζων σε μια δεκαετία. δηλαδή να έχει μετατρέψει την Κίνα σε “ήπια ευημερούσα” χώρα. Σε κάθε περίπτωση οι διψήφιοι ρυθμοί ανάπτυξης ανήκουν οριστικά στο παρελθόν και η οικονομία χάνει την κεκτημένη ταχύτητα. Η κινεζική ηγεσία παρακολουθεί προσεκτικά τις εξελίξεις στην αγορά εργασίας, καθώς πολλές βιομηχανίες αναγκάζονται να προχωρήσουν σε απολύσεις εξαιτίας εν μέρει του σινοαμερικανικού εμπορικού πολέμου. Υπάρχουν βάσιμες ενδείξεις πως σε βάθος μιας δεκαετίας οι ρυθμοί ανάπτυξης της Κίνας θα συγκλίνουν με εκείνες των ΗΠΑ, αλλά αυτό μένει να επιβεβαιωθεί.

Αποτέλεσμα εικόνας για China military force

Συγκρότηση αντικινεζικού συνασπισμού

Η τελευταία σοβαρή πρόκληση, που μπορεί να σταθεί εμπόδιο στο δρόμο της Κίνας για παγκόσμια υπερδύναμη, είναι να βρεθεί στο στόχαστρο ενός ευρύτερου αντικινεζικού συνασπισμού ο οποίος θα έχει συγκροτηθεί με στόχο την ανάσχεσή της. Όσο η Κίνα θα αναδύεται οικονομικά, στρατιωτικά και γεωπολιτικά, η εύλογη ανησυχία που θα προκαλέσει στην περιφέρειά της, καθώς και τα μεγαλεπήβολα σχέδια και οι διεκδικήσεις της, ενδέχεται σπρώξουν τις χώρες τις περιοχής να συνασπιστούν εναντίον της και να αναζητήσουν μεγαλύτερη υποστήριξη από τις ΗΠΑ. Οι διεκδικήσεις της Κίνας στις βραχονησίδες των νησιών Σπάρτλι στη Νότια Κινεζική Θάλασσα, η διεκδίκηση της Ταϊβάν και των νησιών Σεντάκου από την Ιαπωνία, αποτελούν δείγματα προς αυτή την κατεύθυνση, όπως και η ναυπήγηση σύγχρονου στόλου ανοικτής θάλασσας. Τα σχέδια της Κίνας να εκτρέψει τους υδάτινους πόρους του Θιβέτ και των Ιμαλαϊών ανησυχούν ήδη την Ινδία, το Μπαγκλαντές και το Καζακστάν, που εξαρτώνται ζωτικά από ποταμούς οι οποίοι πηγάζουν από το οροπέδιο του Θιβέτ. Η διαμάχη με την Ιαπωνία γύρω από τα νησάκια Σεντάκου οδήγησε στην Κίνα να επιβάλει εμπάργκο στις εξαγωγές σπάνιων γαιών ως αντίποινα για τη σύλληψη ενός Κινέζου ψαρά.

Όλα αυτά τα επεισόδια και οι προστριβές, αν πολλαπλασιαστούν στο μέλλον, μπορεί να οδηγήσουν στη συγκρότηση ενός αντικινεζικού συνασπισμού στην περιοχή με μέλη την Ιαπωνία, την Νότιο Κορέα, την Ταϊβάν, τις Φιλιππίνες, το Βιετνάμ, την Ινδονησία, ίσως ακόμη και την Ινδία. Και φυσικά μπορεί να οδηγήσουν και στην άμεση εμπλοκή των ΗΠΑ σε αυτόν Κάτι τέτοιο θα αποτελέσει μια σοβαρή παγίδα από την Κίνα, η οποία θα πρέπει να βρει τρόπους να απεγκλωβιστεί και να σπάσει αυτή την “πολιορκία”, προκειμένου να διαδραματίσει παγκόσμιο ρόλο. Σε κάθε περίπτωση η συγκρότηση αντικινεζικού συνασπισμού μπορεί μόνον προσωρινά να ανασχέσει τις κινεζικές φιλοδοξίες και όχι μακροπρόθεσμα.

Μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους στην Ασία

Η Κίνα είναι πολύ μεγάλη για να αγνοηθεί. Για να παίξει όμως ρόλο παγκόσμιας υπερδύναμης ή αντίπαλου δέους των ΗΠΑ θα πρέπει να αποκτήσει τεράστιες στρατιωτικές και τεχνολογικές δυνατότητες, ισχυρή οικονομία και οικονομική επιρροή, αλλά και εκτεταμένη πολιτιστική ακτινοβολία. Υπάρχουν πολλές προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει η Κίνα στο κοντινό της μέλλον, τις οποίες θα πρέπει να ξεπεράσει προκειμένου να καταστεί παγκόσμια δύναμη.

Παρά τα προβλήματα και τις προκλήσεις η Κίνα θα καταφέρει τελικά να ισχυροποιήσει τη θέση της και να γίνει η μεγαλύτερη οικονομική δύναμη στον κόσμο κάπου στα μέσα της επόμενης δεκαετίας. Ωστόσο, τουλάχιστον μέχρι το 2025, η Αμερική θα συνεχίσει να είναι η κυρίαρχη οικονομική δύναμη στον κόσμο, αλλά η πρωτοκαθεδρία της θ’ αρχίσει να αμφισβητείται. Σε γεωπολιτικό επίπεδο είναι σίγουρο ότι η Ουάσιγκτον θα μετατοπίσει το κέντρο βάρους του ενδιαφέροντος της από την Ευρώπη προς την Άπω Ανατολή, στοχεύοντας ενδεχομένως σε μια στρατηγική ανάσχεσης της Κίνας η οποία θα αποτελέσει το επόμενο αντίπαλο δέος. Η Ευρασία, που κατοικείται από το 75% του πληθυσμού της Γης και αντιπροσωπεύει το 65% του παγκόσμιου ΑΕΠ, θα συνεχίσει να βρίσκεται στο επίκεντρο του αμερικανικού ενδιαφέροντος.

Ακόμη πάντως κι αν η Αμερική επιχειρήσει να ανασχέσει τη γεωπολιτική άνοδο της Κίνας δεν είναι σίγουρο πως θα τα καταφέρει, καθώς η κεκτημένη ταχύτητα είναι ήδη μεγάλη. Θα πρέπει να συνυπάρξουν πολλοί λόγοι για ν’ ανακοπεί η δυναμική ανατολή του άστρου της Κίνας στο γεωπολιτικό στερέωμα του 21ου αιώνα.

Αποτέλεσμα εικόνας για China military force

Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΜΟΛΔΑΒΙΑ: Χαμένη στη μετάβαση

Η άγνωστη Μολδαβία

Χαμένη στη μετάβαση

Μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας…

Ποια είναι η πιο φτωχή χώρα της Ευρώπης;

Moldova

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Είναι η λιγότερο γνωστή και μία ελάχιστα επισκέψιμη χώρα της Ευρώπης. Βρίσκεται μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας στην ανατολική Ευρώπη, όχι πολύ μακριά από τη Μαύρη Θάλασσα και τα Βαλκάνια. Είναι επίσης και η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης, με το ετήσιο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της να μη ξεπερνά τα 3.000 Ευρώ. Κάποτε η Δημοκρατία της Μολδαβίας ήταν μία από από τις 15 σοβιετικές δημοκρατίες, η οποία παρήγαγε κυρίως κρασιά, φρούτα και λαχανικά, αλλά για περίπου 300 εκατομμύρια πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης. Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991 και ο πόλεμος που ακολούθησε το 1992, εξ αιτίας της απόσχισης της ρωσόφωνης ανατολικής επαρχίας της Τρανσίστριας (Transistria) ή Υπερδνειστερίας, οδήγησε τη Μολδαβία σε μια πρωτοφανή, για τα παγκόσμια δεδομένα, οικονομική κατάρρευση και σε μαζική μετανάστευση του πληθυσμού της. Τη δεκαετία του 1990 κυριαρχούσε ο υπερπληθωρισμός, ενώ οι τιμές των αγαθών και της ενέργειας ανέβηκαν ξαφνικά κατά 300%. Ο πληθυσμός είχε εξαθλιωθεί μαζικά και η μετανάστευση, μαζί με την εγκληματικότητα και τη διαφθορά κάθε είδους είχαν ανέβει σε στρατοσφαιρικά επίπεδα.

Από το το 1991 μέχρι το 1999 η Μολδαβία έχασε περίπου τα 2/3 του ΑΕΠ της. Μετά το 2001 όμως άρχισε να αναπτύσσεται με ρυθμούς άνω του 5% ετησίως, αλλά η ζημιά είχε γίνει. Λόγω της οικονομικής κατάρρευσης, της κοινωνικής αποσάθρωσης, της εξαθλίωσης και του πολέμου στην Τρανσίστρια, ο πληθυσμός της Μολδαβίας μειώθηκε από 4,3 εκατομμύρια κατοίκους το 1991 σε 3,5 εκατομμύρια το 2018. Από αυτούς, τα 3 εκατομμύρια κατοικούν στη Μολδαβία, και το μισό εκατομμύριο στην αποσχισθείσα επαρχία της Τρανσίστριας, η οποία έχει κηρύξει de facto την ανεξαρτησία της το 1990, αν και δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί επίσημα από καμία χώρα, ούτε καν από την προστάτιδά της Ρωσίας.

Moldova. Physical features map. Includes locator.

Μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας

Με έκταση 33.846 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή μικρότερη από αυτή της ελληνικής Μακεδονίας και πληθυσμό μόλις 3,5 εκατομμύρια κατοίκους (μαζί με την Τρανσίστρια) η ρουμανόφωνη Μολδαβία έχει μεγάλη στρατηγική σημασία για τη Ρωσία, καθώς συνορεύει δυτικά με τη Ρουμανία (μέλος της Ε.Ε.) και ανατολικά με την Ουκρανία, με την οποία η Μόσχα βρίσκεται πλέον σε σύγκρουση. Παρά την de facto απόσχιση της φιλορωσικής Υπερδνειστερίας ή Τρανσίστρια (Transistria), με έκταση 3.600 τ.χλμ. και πληθυσμό μόλις μισό εκατομμύριο, η Μολδαβία είχε από το 2000 μέχρι το 2008 μια κομμουνιστική κυβέρνηση φιλική προς τη Μόσχα, αλλά κατόπιν η νέα φιλοδυτική κυβέρνηση της χώρας ακολούθησε μια φιλοευρωπαϊκή τροχιά προετοιμάζοντας την υπογραφή της Συμφωνίας Σύνδεσης και Σταθεροποίησης με την Ευρωπαϊκή Ένωση, κάτι που δυσαρέστησε εντόνως τη Μόσχα.

Η Ρωσία αντέδρασε καθιστώντας δύσκολη την εξαγωγή των φημισμένων μολδαβικών κρασιών στην τεράστια ρωσική αγορά κι αυξάνοντας την τιμή του φυσικού αερίου, υπενθυμίζοντας τι ρισκάρει να χάσει η Μολδαβία. Είναι αξιοσημείωτο πως η πλειοψηφία των Μολδαβών πολιτών δεν επιθυμεί για την ώρα την ένταξη στην Ε.Ε. αλλά αντίθετα την ένταξη στην Ευρασιατική Τελωνειακή Ένωση, την οποία δημιούργησε η Ρωσία με την Λευκορωσία και το Καζακστάν και στην οποία εντάχθηκαν η Αρμενία και το Κιργιζιστάν. Έπειτα από τις δραματικές εξελίξεις στην Ουκρανία το 2014, με την απόσχιση της Κριμαίας και των δύο ανατολικών ρωσόφωνων επαρχιών της, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι πιέζουν την κυβέρνηση της Μολδαβίας να υπογράψει γρήγορα τη Συμφωνία ώστε να προσδεθεί στο άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Dniester River, Moldova.

Υπερδνειστερία και Γκαγκαουζία

Ωστόσο η Μόσχα έχει άλλα σχέδια και φαίνεται πως σχεδιάζει να αποσταθεροποιήσει τη Μολδαβία ως αντιπερισπασμό για να τραβήξει την προσοχή μακριά από την Ουκρανία. Για το σκοπό αυτό δε θα χρησιμοποιήσει μόνον την ήδη αποσχισθείσα Υπερδνειστερία, που ενδεχομένως να προβεί σε δημοψήφισμα ζητώντας την ένωσή της με τη Ρωσική Ομοσπονδία, αλλά και τις αποσχιστικές τάσεις μιας ιδιαίτερης εθνικής μειονότητας, που ζει με σχετική αυτονομία στα νότια της Μολδαβίας: τους τουρκόφωνους αλλά ορθόδοξους Γκαγκαούζους. Τους τουρκόφωνους Γκαγκαούζους, που ζουν σε μια αυτόνομη περιοχή στο νότο της χώρας, είχε στο νου του και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν όταν επισκέφθηκε πρόσφατα τη χώρα, όταν έκανε μια δωρεά 10 εκατομμυρίων Ευρώ για την αποκατάσταση του προεδρικού μεγάρου της Μολδαβίας -αν και ορισμένοι υποστηρίζουν πως τα μισά τουλάχιστον χρήματα πήγαν στις τσέπες διεφθαρμένων Μολδαβών πολιτικών.

Γεωπολιτικά η Μολδαβία, αν και βρίσκεται μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας, στην ουσία βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνεται η σφαίρα επιρροής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ρωσίας και η ίδια μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στις δύο. Οι περισσότεροι Μολδαβοί φαίνεται να νοσταλγούν την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης, μιλούν ρωσικά ως πρώτη γλώσσα (μαζί με τα Μολδαβικά/Ρουμανικά βεβαίως), αλλά όλο και περισσότερο θέλουν να δουν τη χώρα τους μέλος της Ε. Ε., αλλά να μην ενωθούν όμως με τη “μητέρα Ρουμανία”. Μια κατάσταση, που μοιάζει εκ πρώτης όψεως “σχιζοφρενική”, αλλά ωστόσο εξηγείται αν γνωρίζει κανείς την ιστορία και την πραγματικότητα της Μολδαβίας.

Το μολδαβικό παράδοξο

Η Δημοκρατίας της Μολδαβίας, που μέχρι το 1991 αποτελούσε μία από δεκαπέντε σοσιαλιστικές δημοκρατίες της ΕΣΣΔ και σήμερα είναι η φτωχότερη (ακόμη κι από την Αλβανία) χώρα της ανατολικής Ευρώπης με κατά κεφαλήν ΑΕΠ μόλις 3.000 ευρώ, είναι μια λατινόφωνη αλλά και ρωσόφωνη χώρα. Μέχρι το 1992 το επίσημο αλφάβητο αυτής της κατά πλειοψηφία λατινόφωνης χώρας ήταν το Κυριλλικό, αλλά αντικαταστάθηκε στη συνέχεια από το Λατινικό, έτσι ώστε να επαναπροσεγγίσει προς τη “Μητέρα Ρουμανία”. Οι Μολδαβοί, που αποτελούν περίπου το 75% του πληθυσμού αυτής της χώρας των 3,5 εκ. Κατοίκων (υπάρχουν επίσης πολλοί Ουκρανοί, Ρώσοι, Γκαγκαούζοι και Βούλγαροι), είναι περήφανοι για τη λατινοφωνία τους και τη Δακο-θρακική καταγωγή τους, αν και συνηθίζουν να γράφουν και στα Κυριλλικά, να μιλούν και ρωσικά, ενώ είναι φανερές πάνω τους οι σλαβικές επιρροές και οι Ουραλοαλταϊκές “επισκέψεις”, καθώς η μικρή τους χώρα είναι το τέλος του μεγάλου “Διαδρόμου Στέπας”, που ξεκινούσε από το βόρειο Καζακστάν και έφτανε μέχρι τις εκβολές του Δούναβη.

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova steppes

Μέσα απ’ αυτόν τον “διάδρομο” έχουν περάσει ανά τους αιώνες πλήθος βαρβαρικών νομαδικών φυλών, που αιματοκύλισαν την Ευρώπη και τα Βαλκάνια. Ούννοι, Βούλγαροι, Μαγυάροι, Ουγούζοι, Πετσενέγκοι, Κουμάνοι και Τάταροι είναι κάποιοι από αυτούς τους νομαδικούς λαούς της κεντρικής Ασίας που πέρασαν κι εγκαταστάθηκαν, είτε για λίγο είτε μόνιμα στα εδάφη της σημερινής Μολδαβίας. Όλοι τους διέσχιζαν με τα γοργά τους άλογα τη στέπα της νότιας Ρωσίας και της Ουκρανίας σηκώνοντας σύννεφα σκόνης και σκορπίζοντας το θάνατο και τον όλεθρο στο διάβα τους. Η Μολδαβία ήταν η τελευταία τους στάση, προτού επιχειρήσουν το ριψοκίνδυνο πέρασμα του Δούναβη στο νότο ή να προσκρούσουν στο αδιαπέραστο και αδάμαστο φράγμα των άγριων Καρπαθίων στα δυτικά τους.

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova

Η αγροτική Μολδαβία και η πρωτεύουσα Κισνάου

Η αγροτική Μολδαβία, με εξαίρεση τις περιοχές που καλλιεργούνται οι αμπελώνες, έχει τα ανάμεικτα χαρακτηριστικά μιας πεδιάδας και μιας στέπας. Το καλοκαίρι μάλιστα, όταν το παχύ χορτάρι και τα λιβάδια ξεραίνονται, θυμίζει περισσότερο στέπα. Όσοι έχουν δημιουργική φαντασία βλέπουν αυτή τη στέπα σα μια ανεξερεύνητη “θάλασσα”, εντυπωσιασμένοι από τον απέραντο ορίζοντα, την έκταση του ουρανού κι από την ατελείωτη θέα των θάμνων και των χόρτων που λικνίζονται σαν κύματα από τον αέρα. Φαντάζει όντως σαν μια θάλασσα που όμως μπορεί να “πνίξει” τον εισβολέα της, ειδικά στη διάρκεια του παγωμένου χειμώνα όταν η θερμοκρασία πέφτει στους -30 βαθμούς Κελσίου. Εδώ τα χωριά μοιάζουν σα νησιά, τα κάρα των αλόγων σαν αργόσυρτες βάρκες και τα παλιά, σοβιετικού τύπου, αυτοκίνητα σαν ταχύπλοα σκάφη. Τα πάντα άλλωστε είναι θέμα φαντασίας…

Στην πρωτεύουσα της Μολδαβίας, το Κισνάου στα Ρουμανικά ή Κισίνεφ στα Ρωσικά, μια πόλη επτακοσίων χιλιάδων κατοίκων γεμάτη με σοβιετικού τύπου μνημεία και ανάλογα κτιριακά συγκροτήματα, που επιχειρεί τα τελευταία χρόνια να κάνει ένα ευρωπαϊκού τύπου λίφτινγκ, συνοψίζονται όλες σχεδόν οι αντιθέσεις της ανατολικής Ευρώπης. Η εξαθλίωση του μεγαλύτερου τμήματος του πληθυσμού κατά την περίοδο της 20ετούς Μετάβασης, οδήγησε και σε νοσηρά φαινόμενα, με χαρακτηριστικότερο εκείνο του“σεξοτουρισμού” στον οποίο επιδίδονταν Ευρωπαίοι και Έλληνες, με γνωστότερη εκείνη την περίπτωση πρώην βουλευτή του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, όσο υπηρετούσε ως αξιωματούχος του ΟΗΕ στη Μολδαβία.

Σχετική εικόνα

Το Κισνάου, που ξεκίνησε την ιστορική του διαδρομή το 1436 ως μοναστηριακό χωριό, κατοικούνταν στις αρχές του 20ου αιώνα κατά 43% από Εβραίους που κατόπιν έπεσαν θύματα πογκρόμ τόσο των Ρώσων, όσο και των Ρουμάνων και τελικά των Ναζί, με αποτέλεσμα να απομείνουν σήμερα μόλις 2.000, θυμίζοντας τη μοίρα που επιφύλαξε η ιστορία του περασμένου αιώνα σ’ αυτό τον τραγικό λαό, που μαζί με τους Αρμένιους και τους Έλληνες υπήρξαν μαζικά θύματα των εθνικιστικών εκκαθαρίσεων και της γενοκτονίας.

Η μικρή “Κίνα της Ευρώπης” με τα απέραντα κελάρια κρασιών

Από οικονομικής άποψης η σημερινή Μολδαβία, έχοντας εφαρμόσει επί δύο δεκαετίες ακραίες νεοφιλελεύθερες πολιτικές και ιδιωτικοποιώντας τουλάχιστον το 80% της οικονομίας της, έχοντας εργαζόμενους με 100 Ευρώ το μήνα βασικό μισθό -δηλαδή 100% πάνω από το 0!- και 300 Ευρώ μέσο μηνιαίο μισθό, αποτελεί την “Κίνα της Ευρώπης”. Μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανίες ρούχων, όπως η Versage, D. Gabana και Armani, έχουν τα εργοστάσια τους εκεί, εκμεταλλευόμενες τα φτηνά εργατικά χέρια, το ειδικευμένο προσωπικό, αλλά και την ευκολία πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά. Κι ενώ η πλειοψηφία του πληθυσμού της έχει ένα κατά κεφαλήν ΑΕΠ το οποίο αγγίζει μόλις το 20% του μέσου ευρωπαϊκού, και το 1/3 των νέων είναι μετανάστες σε Ευρώπη και Ρωσία, η χώρα διαθέτει μια ελίτ ζάπλουτων, που ευημερούν μέσα στη γενική φτώχεια. Κυριότερος εκπρόσωπος τους είναι ο Anatal Stati, με περιουσία που φτάνει τα 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ! Ένας δισεκατομμυριούχος σε μια χώρα φτωχών.

Σχετική εικόνα

Τέλος, πρέπει να σημειωθεί, πως η μικρή και άγνωστη Μολδαβία είναι μια χώρα που παράγει εξαιρετικής ποιότητας κρασιά και διαθέτει τα μεγαλύτερα φυσικά, υπόγεια κελάρια στον κόσμο. Ένα, μάλιστα, έχει μήκος αρκετών χιλιομέτρων και φιλοξενεί 2 εκατομμύρια μπουκάλια κρασί. Μάλιστα, αρκετοί διάσημοι, πλούσιοι, αλλά και ηγέτες, όπως ο Πούτιν και η Μέρκελ, αποθηκεύουν τις προσωπικές συλλογές τους από σπάνια και ακριβά κρασιά, στα απέραντα μολδαβικά κελάρια. Τα κελάρια αυτά αποτελούν πλέον τμήμα της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Unesco. Όσο για τους ίδιους τους Μολδαβούς, που είναι φτωχοί στην πλειονότητά τους, λατρεύουν το κρασί και εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι η χώρα τους παράγει φθηνό αλλά εξαιρετικής ποιότητας αλκοόλ. Γι’ αυτό και οι Μολδαβοί είναι ο δεύτερος πιο “μεθυσμένος λαός” στον κόσμο, μετά τους Λευκορώσους, που έχουν τα πρωτεία, καταναλώνοντας ο καθένας τους κατά μέσο όρο 16,8 λίτρα αλκοόλ το χρόνο…

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova

* Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά ζητήματα.

Σημείωση: πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 12/3/2019.

Το Τέλος της Δύσης; The West and the Rest

Το Τέλος της Δύσης;

The West and the Rest

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση διαρκείας, διάσπαση και εσωτερικοί ανταγωνισμοί, δημογραφική στασιμότητα και γήρανση, απώλεια βιομηχανικού και τεχνολογικού προβαδίσματος σε πολλούς τομείς, συσσώρευση χρεών και ελλειμμάτων, κρίση αξιών, ταυτότητας και οραμάτων, φοβικά σύνδρομα και αίσθηση παρακμής, και τέλος “κενό ακυβερνησίας” στη Δύση, διαπιστώνουν οι αναλυτές, συνοψίζοντας την κατιούσα πορεία της Δύσης από τις αρχές του 21ου αιώνα. Το “κερασάκι στην τούρτα” είναι το μεγάλο κενό που αφήνει η ακυβερνησία στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, που προκαλεί μεγάλες αναταραχές τόσο στο εσωτερικό τους, όσο και στην περιφέρειά τους και ειδικά στη Μέση Ανατολή, αλλά και στην Ουκρανία, η οποια αφήνεται έρμαιο στις επεκτατικές ορέξεις της Ρωσίας του Πούτιν. Με απερχόμενους τους ηγέτες της Βρετανίας (με το Brexit προ των πυλών) και της Γερμανίας, με τον Γάλλο πρόεδρο να ταπεινώνεται από τον ξεσηκωμό των Κίτρινων Γιλέκων και τις ΗΠΑ του Τραμπ να είναι βαθιά διχασμένες σχετικά με τον παγκόσμιο ρόλο τους, το αναδυόμενο κενό ηγεσίας στις εύρωστες δημοκρατίες της Δύσης φαίνεται να είναι ξαφνικά ιδιαιτέρως έντονο, σημειώνει εύστοχα το το Bloomberg.

Η Δύση πλέον δεν υφίσταται

Πολλοί έγκριτοι αναλυτές καταλήγουν στο θλιβερό συμπέρασμα πως η Δύση ως ιδέα δεν υφίσταται πλέον, ενώ επώδυνες και τεκτονικής φύσης μεταβολές φαίνεται να λαμβάνουν χώρα σε όλο τον κόσμο, αλλάζοντας τον ριζικά, και με το Δυτικό κόσμο να παρακολουθεί αμήχανος τις εξελίξεις. Πλησιάζοντας στο τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα, μήπως ζούμε το τέλος της 500ετούς υπεροχής της Δύσης;

“Για το μεγαλύτερο διάστημα των προηγούμενων 500 ετών, η Δύση είχε σαφώς απολαύσει ένα πραγματικό και μόνιμο πλεονέκτημα έναντι των Υπολοίπων. Η ψαλίδα ανάμεσα στο δυτικό και στο κινεζικό εισόδημα είχε αρχίσει να ανοίγει ήδη από την πρώτη δεκαετία του 1600, και συνέχισε να διευρύνεται μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970, αν όχι και αργότερα. Έκτοτε, όμως, έκλεισε με εκπληκτική ταχύτητα. Η χρηματοπιστωτική κρίση (σ.σ. του 2008) αποκρυστάλλωσε το επόμενο ιστορικό ερώτημα που θα ήθελα να θέσω: Μήπως έχει πλέον χαθεί το πλεονέκτημα της Δύσης;”, διερωτάται με νόημα ο Βρετανός ιστορικός Nial Ferguson στο βιβλίο του “Civilization: The West and the Rest” (στα Ελληνικά, εκδ. Παπαδόπουλος, 2012).

Η αποδυνάμωση της Αμερικής

Τα γεγονότα και οι εξελίξεις συνηγορούν σε μία καταφατική ερώτηση σε αυτό το καίριο ερώτημα. Καταρχάς η πιο ισχυρή δύναμη της Δύσης, οι ΗΠΑ, και η πλανητική αυτοκρατορία που οικοδόμησαν μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου (1945-1991), έχει αρχίσει σταδιακά να αποδυναμώνεται και τα άκρα της να ξηλώνονται. Στη Μέση Ανατολή η αμερικανική στρατιωτική ισχύς αποδείχθηκε ανίκανη να επιφέρει μακροπρόθεσμες νίκες και σταθερότητα, όπως έδειξε το τέλμα των πολέμων στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, το οποιο είχε ως αποτέλεσμα την αποφυγή άμεσης στρατιωτικής εμπλοκής των ΗΠΑ στο Συριακό εμφύλιο (2011-2018), που έδωσε την ευκαιρία στη Ρωσία και σε άλλες δυνάμεις (Ιράν, Τουρκία κ.ά.) να καλύψουν το κενό και να αναλάβουν στρατιωτική δράση. Στο εσωτερικό πεδίο η αμερικανική κοινή γνώμη έδειξε σχεδόν αδιαφορία για τη στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή και αλλού.

Επίσης η υπερχρεωμένη αμερικανική οικονομία, προσανατολισμένη περισσότερο στην κατανάλωση παρά στην παραγωγή, αποδείχθηκε εξαιρετικά ευάλωτη σε χρηματοπιστωτικές κρίσεις, κι εξαρτημένη από ξένα κεφάλαια, δάνεια και επενδύσεις. Η φτηνή εργασία και τα φτηνά κεφάλαια της Κίνας διόγκωσαν την κατανάλωση στις ΗΠΑ κι έπαιξαν το ρόλο τους στην “φούσκα” των ετών 2002-2007 και στη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 και την επακόλουθη οικονομική ύφεση, από την οποία ούτε οι ΗΠΑ, ούτε και η Δύση συνολικά δεν έχει συνέλθει ακόμη. Την ίδια περίοδο μη Δυτικές δυνάμεις, όπως η Κίνα, συνέχισαν να αναπτύσσονται αλματωδώς και να βελτιώνουν θεαματικά τη διεθνή τους οικονομική και γεωπολιτική θέση.

Εμπορικοί πόλεμοι ΗΠΑ: μια ομολογία αδυναμίας

Οι εμπορικοί πόλεμοι, τους οποίους κήρυξε μονομερώς από το 2017 ο πρόεδρος Τραμπ, και οι οποίοι στρέφονται κυρίως κατά της ανερχόμενης Κίνας και δευτερευόντως κατά της Ευρώπης, είναι στην ουσία ομολογία αδυναμίας και ανασφάλειας, δηλαδή αποτυχίας της αμερικανικής οικονομίας να ανταγωνιστεί παλιές και νέες οικονομικές δυνάμεις μέσα στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον που η ίδια δημιούργησε. Παρά την επιθετικότητα τους οι εμπορικοί πόλεμοι του Τραμπ είναι στην ουσία “αμυντικοί”: μια εμφανής παραδοχή κατωτερότητας των ΗΠΑ, αλλά και της Δύσης γενικότερα, ειδικά στον οικονομικό, παραγωγικό και τεχνολογικό τομέα, κυρίως σε σχέση με τις ανερχόμενες οικονομικές δυνάμεις της ανατολικής Ευρασίας.

Οι κοινωνίες και οικονομίες της Ανατολής, στην αρχή της Ιαπωνίας και κατόπιν και της Κίνας, έκλεισαν την ψαλίδα τους με τη Δύση αρχικά αντιγράφοντας τους θεσμούς και τους τρόπους λειτουργίας και βιομηχανικής παραγωγής της Δύσης. Κατόπιν, αφού εκσυγχρονίστηκαν ταχύτατα και απέκτησαν ανταγωνιστική παραγωγική βάση, ξεπέρασαν τη Δύση σε πολλούς τομείς. Απέκτησαν έτσι μια νέα αυτοπεποίθηση και στη συνέχεια υιοθέτησαν ένα δικό τους “υβριδικό μοντέλο” συνδυάζοντας επιλεκτικά στοιχεία του Δυτικού πολιτισμού, της πολιτικής, οικονομίας και τεχνολογίας, με τα δικά τους πολιτισμικά στοιχεία και παραδόσεις, δημιουργώντας μια νέα -και πετυχημένη για την ώρα- σύνθεση. Όσο κι αν αυτο-επαίρεται ο Τραμπ, ζητώντας επιτακτικά την ανάκτηση του “αμερικανικού μεγαλείου”, δεν μπορεί πλέον να αξιώνει ανωτερότητα των ΗΠΑ, αλλά και της Δύσης γενικότερα, έναντι της ανατολικής Ευρασίας, δηλαδή της Ιαπωνίας, της Κίνας, της Ινδονησίας και μελλοντικά και της Ινδίας, ειδικά σε τομείς τεχνολογίας και οικονομίας. Η υπεροχή αυτή της ανατολικής Ευρασίας είναι ζήτημα χρόνου να μετατραπεί και σε αμυντική, στρατιωτική υπεροχή, με νέα πεδία ανταγωνισμού, όπως είναι το Διάστημα. Στην καλύτερη περίπτωση είναι πιο ρεαλιστικό ένας Αμερικανός πρόεδρος να αρχίσει να οραματίζεται τη θέση των ΗΠΑ στις επόμενες 2-3 δεκαετίες ως “πρώτης μεταξύ ισοδύναμων”, δηλαδή ηγέτιδας -αλλά όχι Ηγεμονικής- δύναμης σ’ έναν πολυπολικό κόσμο, και όχι στον αλαζονικό ρόλο του “Πλανητάρχη”.

Η Ρωσία “γυρίζει την πλάτη” στη Δύση;

Η αυταπάτη της “αμερικανικής υπερδύναμης” διαλύθηκε και σε σχέση με την, ηττημένη από τον Ψυχρό Πόλεμο, Ρωσία. Η Αμερική, ενώ κατά τη δεκαετία του 1990 αντιμετώπιζε περιφρονητικά τη Ρωσία ως έναν ετοιμοθάνατο πρώην αντίπαλο, από το 2001 και μετά, φαίνεται πως έχει περάσει σε σχέση τακτικής εξάρτησης από τη Ρωσία, ειδικά σε σχέση με την παγκόσμια εκστρατεία της Ουάσιγκτον για την καταστολή της ισλαμικής τρομοκρατίας. Η ρωσική συνδρομή ήταν ζωτικής σημασίας για τις αμερικανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στο Αφγανιστάν ενάντια στους Ταλιμπάν από το φθινόπωρο του 2001 και μετά. Οι αντιτρομοκρατικές υπηρεσίες των δύο χωρών συνεχίζουν να ανταλλάσσουν πληροφορίες και να συνεργάζονται σε αυτόν τον τομέα. Χωρίς την ενεργή στρατιωτική εμπλοκή της Ρωσίας στον πόλεμο της Συρίας, υπέρ του καθεστώτος Άσαντ και κατά του ISIS, το “Ισλαμικό Χαλιφάτο” του Λεβάντε δε θα είχε κατανικηθεί. Οι ΗΠΑ δεν είχαν καμία διάθεση να εμπλακούν άμεσα σε αυτόν τον πόλεμο, έπειτα από το τέλμα των πολέμων στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, που οδήγησαν και στην “τερατογέννεση” του ISIS. Και δεν έχει καμία διάθεση να εμπλακεί στρατιωτικά -και ορθώς- στη διένεξη μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, προκρίνοντας μια άνευρη διπλωματική πίεση σε συνδυασμό με οικονομική στήριξη του Κιέβου.

Το “θερμό επεισόδιο” μεταξύ ουκρανικών και ρωσικών ναυτικών δυνάμεων στην Αζοφική Θάλασσα τον Νοέμβριο του 2018 απέδειξε πως η Μόσχα, υπό την αποφασιστική ηγεσία του αυταρχικού Πούτιν, μπορεί να εκμεταλλευτεί τόσο την αμερικανική αδυναμία, όσο και τη διαφορά απόψεων μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης, πάνω σε κρίσιμα γεωπολιτικά ζητήματα, όπως είναι η Ουκρανία, η Συρία, και ειδικά το Ιράν. Ο Πούτιν δοκίμασε την αποφασιστικότητα της Δύσης στο Ουκρανικό και η Δύση απέτυχε και σε αυτή τη δοκιμασία.

Αυτό το “κενό ηγεσίας” εκ μέρους της Δύσης προσφέρει τη δυνατότητα στον πρόεδρο Πούτιν και στον Κινέζο ομόλογό του Σι Τζινπίνγκ να έχουν περισσότερα περιθώρια για ελιγμούς, ενώ εγείρει το ερώτημα εάν υπάρχει πλέον ενότητα στη Δύση. Σε κάθε περίπτωση, καθώς “η γεωπολιτική απεχθάνεται το κενό”, είναι ανοιχτό το ενδεχόμενο σε αυτή τη φάση η Ρωσία, βλέποντας την διάσπαση και την αδυναμία της Δύσης, να της “γυρίσει την πλάτη” και να στραφεί προς την Ανατολή, συνάπτοντας στρατηγική συμμαχία με την ανερχόμενη Κίνα -ενδεχόμενο καταστροφικό, ειδικά για την Ευρώπη.

Η Ευρώπη σ’ έναν μετά-Δυτικό κόσμο

Αν η Ρωσία συμπράξει τελικά με την Κίνα ο μεγάλος χαμένος θα είναι η Ευρώπη. Μεταξύ Αμερικής και ανατολικής Ευρασίας η σημερινή Ευρώπη, η κοιτίδα του Δυτικού πολιτισμού, η οποία ως τις αρχές του 20ου αιώνα κυριαρχούσε σχεδόν σε όλο τον πλανήτη, βλέπει τον παγκόσμιο ρόλο της να περιορίζεται, τον πληθυσμό της να συρρικνώνεται και να γηράσκει, την οικονομία της να μην έχει ανακτήσει το χαμένο δυναμισμό της, και να σπαράσσεται από εσωτερικές διαμάχες και υπαρξιακά προβλήματα, τη στιγμή που η περιφέρεια της βυθίζεται στις συγκρούσεις, προκαλώντας αποσταθεροποίηση και κύματα προσφύγων. Σε μια περίοδο που η Ευρωπαϊκή Ένωση ακρωτηριάζεται λόγω Brexit (Μάρτιος 2019), βλέπει ταυτόχρονα την άνοδο της ακροδεξιάς και του εθνολαϊκισμού, που προκάλεσε η στείρα υιοθέτηση νεοφιλελεύθερων πολιτικών λιτότητας που διέρρηξαν την κοινωνική συνοχή, να δυναμιτίζουν το αξιακό υπόβαθρο πάνω στο οποίο θεμελιώθηκε, αυξάνοντας το δημοκρατικό έλλειμμα στη γηραιά ήπειρο. Την ίδια στιγμή αντιμετωπίζει ένα έντονο “κενό ηγεσίας” με τους δημοκρατικά εκλεγμένους ηγέτες των σημαντικότερων χωρών της να αποδεικνύονται κατώτεροι των περιστάσεων και έρμαια των εξελίξεων. Και το χειρότερο από όλα είναι ότι η Ευρώπη δεν εμπνέει πλέον τους λαούς της, όπως στο παρελθόν. Αν αυτό λάβει διαστάσεις καθολικής αποδοκιμασίας της ιδέας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τους ευρωπαϊκούς λαούς, τότε η διάλυση της θα είναι αναπόφευκτη. Για την ώρα απέχουμε ακόμη αρκετά από αυτό το “σημείο χωρίς επιστροφή”, αν και οι επερχόμενες Ευρωεκλογές (Μάιος 2019) θα αποτελέσουν ένα -ευχάριστο ή δυσάρεστο- προμήνυμα του ευρωπαϊκού μέλλοντος.

Σε κάθε περίπτωση υφίσταται πλέον ένας διχασμός ανάμεσα στις ΗΠΑ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και στο εσωτερικό της Ε.Ε., πράγμα αυτοκαταστροφικό για το σήμα που εκπέμπει η Δύση συνολικά στον υπόλοιπο κόσμο. Ο αθυρόστομος πρόεδρος Τραμπ έχει ταχθεί υπέρ της διάλυσης της Ε.Ε., σε ίδιο μήκος κύματος με τον πρόεδρο Πούτιν. Και οι δύο τους εργάζονται συστηματικά για να δυναμιτίσουν την Ευρώπη. Ο Τραμπ είναι ένθερμος υποστηρικτής του Brexit -μάλιστα παρότρυνε το Γάλλο πρόεδρο Μακρόν να κάνει το ίδιο!- ενώ ο Πούτιν ήταν υπέρ της απόσχισης της Καταλονίας, τη στιγμή που η Ρωσική Ομοσπονδία δεν αφήνει καμία από τις δημοκρατίες που την αποτελούν να αποσχιστεί. Γι’ αυτό είναι σημαντικό για την Ευρώπη να παραμείνει ενωμένη ως Ευρωπαϊκή Ένωση, παρ’ όλες τις ατέλειές της, και μάλιστα να εμβαθύνει κι άλλο την ενοποίηση της, δημιουργώντας δικό της Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ταμείο, προϋπολογισμό Ευρωζώνης, δικό της Ευρωστρατό, κοινή πολιτική άμυνας, διαστήματος, περιβαλλοντική κλπ. Είναι αποφασιστικής σημασίας τόσο για την ύπαρξη της ίδιας της Ευρώπης, όσο για το “πολιτισμικό σήμα” που θα συνεχίσει να εκπέμπει η Δύση σ’ έναν κόσμο που θα την έχει πλέον ξεπεράσει.

Στις επόμενες δεκαετίες η γηρασμένη Ευρώπη θα συρρικνωθεί κι άλλο δημογραφικά (εκτός αν με τη συνδρομή και των μεταναστών ο πληθυσμός της θα παραμείνει σταθερός ή θα αυξηθεί έστω λιγάκι), ενώ η συμμετοχή της στο παγκόσμιο ΑΕΠ θα βαίνει συνεχώς μειούμενη. Ως το 2050 μόνο μία χώρα της Ε.Ε. θα βρίσκεται στην πρώτη δεκάδα των πιο ισχυρών οικονομιών του κόσμου. Θα είναι η Γερμανία με ΑΕΠ 6.138 τρισ. δολάρια (PPP, ισοτιμία αγοραστικής δύναμης) και θα βρίσκεται στην 9η θέση, κάτω από το Μεξικό και πολύ πιο κάτω από την Ινδονησία (4η θέση). Στην πρώτη θέση θα βρίσκεται η Κίνα με 58.499 τρισ. δολάρια (PPP, ισοτιμία αγοραστικής δύναμης), ακολουθούμενη από την Ινδία με 44.128 τρισ. δολάρια, ενώ σε μεγάλη απόσταση, 3η και “καταϊδρωμένη” θα είναι η σημερινή “παγκόσμια υπερδύναμη”, η Αμερική με 34.102 τρισ. Δολάρια. Στην πρώτη δεκάδα των πιο ισχυρών οικονομιών του κόσμου του 2050, θα βρίσκονται μόνον δύο Δυτικές χώρες (ΗΠΑ και Γερμανία) και αυτό τα λέει όλα.

Ο δημογραφικός παράγοντας είναι εξίσου σημαντικός: Το 1900 περισσότερο από το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού ήταν “κάτω από τον πολιτικό έλεγχο” της Δύσης. Το 1990 το ποσοστό αυτό κατρακύλησε στο 15%, ενώ το έτος 2025 κάτω από το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού θα βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Δύσης.

Ο οικονομικός ρόλος της Δύσης θα είναι περιορισμένος στις επόμενες δεκαετίες. Αυτή η εξέλιξη θα προκαλέσει μία, τεκτονικής φύσης, μετατόπιση της ισχύος από τη Δύση προς την Ανατολή και συγκεκριμένα προς την ανατολική και νότια Ευρασία (Κίνα και Ινδία). Αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος για να συνεχίσει η Ευρώπη να είναι ενωμένη, καθώς η κάθε χώρα ξεχωριστά θα έχει πολύ μικρότερη σημασία σε σχέση με το ενιαίο μπλοκ της Ε.Ε. όπως εμφανίζεται σήμερα. Αυτό θα φανεί άλλωστε και με το Brexit, έπειτα από το οποίο η “περήφανη και ανεξάρτητη Μεγάλη Βρετανία” θα συνειδητοποιήσει πόσο μικρή και μη ανταγωνιστική είναι στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, καθώς θα βλέπει την οικονομία της να συρρικνώνεται, το βιοτικό της επίπεδο να μένει στάσιμο, τις επιχειρήσεις της να περνούν σε ξένα χέρια και το γεωπολιτικό της ρόλο να περιορίζεται. Μέσα από αυτή την πικρή εμπειρία θα συνειδητοποιήσει πόσο πολύτιμη είναι η Ε.Ε., παρά τις όποιες ατέλειες της.

Σ’ έναν μετά-Δυτικό, πολυπολικό, κόσμο ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως “γέφυρας”, “σημείου αναφοράς” και παγκόσμιων πρωτοβουλιών για το περιβάλλον, τον πολιτισμό, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία, θα είναι καθοριστικός και αναντικατάστατος. Μόνον έτσι μπορεί να αποτελέσει έναν φάρο ελπίδας για όλη την ανθρωπότητα και μια υπενθύμιση του θετικού ρόλου που μπορεί να διαδραματίσει η Δύση στο νέο πλανητικό πολιτισμό του 21ου αιώνα.


Ο Γιώργος Στάμκος ( stamkos@post.com0 είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 23.12.2019

 

 

Η γεωπολιτική της Βόρειας Μακεδονίας και η Ελλάδα

Η γεωπολιτική της Βόρειας Μακεδονίας

και η Ελλάδα

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Στριμωγμένη στη μέση των Βαλκανίων, περίκλειστη και περιβαλλόμενη από δύσκολους εώς εχθρικούς γείτονες, η π.Γ.Δ.Μακεδονία κατέχει μια πολύ κρίσιμη γεωπολιτική θέση στα Βαλκάνια, ειδικά από την οπτική της Ελλάδας. Η βόρεια γειτονική μας χώρα η οποία, μετά την ολοκλήρωση των διαδικασιών επικύρωσης της Συμφωνίας των Πρεσπών (17.6.2018) από τα κοινοβούλια των Σκοπίων και των Αθηνών, θα αποκαλείται κι επίσημα Βόρεια Μακεδονία, και μάλιστα erga omnes, έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Δεν είναι απλά ένας μικρός βόρειος γείτονας με ένα όνομα που αποτελούσε και αποτελεί “κόκκινο πανί” για πολλούς Έλληνες. Είναι μια γεωπολιτικά κομβική χώρα, κρίσιμη για τη σταθέροτητα στα Βαλκάνια και κατ’ επέκταση για τον πρωταγωνιστικό ρόλο που η Ελλάδα φιλοδοξεί να διαδραματίσει στην ευρύτερη περιοχή.

Είναι γεγονός πως η γεωπολιτική φυσιογνωμία της βαλκανικής άλλαξε ριζικά με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας (1991-1992) και τη σταδιακή ανάδυση στη θέση της επτά μικροτέρων χωρών, ορισμένες εκ των οποίων ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία τους που έγιναν ανεξάρτητες. Μια από αυτές ήταν και η π.Γ.Δ.Μακεδονία, μια μικρή κεντροβαλκανική δημοκρατία η σταθερότητα της οποίας χαρακτηρίζεται ιδιαίτερα ευάλωτη καθώς αποτελεί το σημείο όπου τέμνονται επικίνδυνα τα δύο αντίπαλα “τόξα” (ορθόδοξο και ισλαμικό) της περιοχής, που στο πρόσφατο παρελθόν έδωσαν αιματηρές συγκρούσεις στη Βοσνία και στο Κόσοβο. Από τη στιγμή που η π.Γ.Δ.Μακεδονία εμφανίστηκε ως ανεξάρτητο κράτος (8 Σεπτεμβρίου 1992) στο γεωπολιτικό σκηνικό της χερσονήσου μας, σχεδόν όλοι οι γείτονές της εκδήλωσαν απροκάλυπτα το ενδιαφέρον τους και προσπάθησαν να αυξήσουν την επιρροή τους στα εδάφη αυτής της νεότευκτης δημοκρατίας. Για ένα διάστημα μάλιστα (1992-2001) σχεδόν όλες οι γειτονικές της χώρες άρχισαν να ορέγονται τον ευαίσθητο γεωστρατηγικό της χώρο, σε σημείο ώστε οι ΗΠΑ να πάρουν την “προληπτική απόφαση” να σταθμεύουν μόνιμα αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις στα Σκόπια. Διακηρυγμένος σκοπός της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας ήταν να λειτουργήσουν πυροσβεστικά και αποτρεπτικά για την περίπτωση μετάδοση των γιουγκοσλαβικών συγκρούσεων προς νότο -κάτι που έγινε ολοφάνερο με τον πόλεμο στο Κόσοβο (1998-1999) και το Νατοϊκο βομβαρδισμό της Σερβίας (άνοιξη του 1999).

Με πρόφαση λοιπόν το ενδεχόμενο επέκτασης των συγκρούσεων της Βοσνίας και του Κοσόβου προς νότο, οι ΗΠΑ έβαλαν “πόδι” στη π.Γ.Δ.Μακεδονία, την οποία θεωρούν εξαιρετικά ευάλωτη ακόμη και στην παραμικρή αποσταθεροποιητική κίνηση. Οι ανησυχίες των ΗΠΑ πηγάζουν κι από το γεγονός ότι στο έδαφος της π.Γ.Δ.Μακεδονίας τέμνονται, όπως προαναφέραμε, επικίνδυνα τα δυο αντίπαλα “τόξα” της βαλκανικής, γεγονός που θα προσέδιδε σε μια ενδεχόμενη σύγκρουση και θρησκευτικό χαρακτήρα και ίσως να παρέσυρε και τους δυο άσπονδους συμμάχους του ΝΑΤΟ, την Ελλάδα και την Τουρκία, σε μια καταστρεπτική, για τα ζωτικά συμφέροντα των ΗΠΑ στην ανατολική Μεσόγειο, περιπέτεια… Στη συνέχεια προστέθηκε στους αμερικανικούς προβληματισμούς και η ανησυχία για τη γεωπολιτική διείσδυση της Ρωσίας στα δυτικά Βαλκάνια, καθώς και ο αποσταθεροποιητικός ρόλος που θα μπορούσε να διαδραματίσει μια ανεξέλεγκτη αντιδυτική Τουρκία υπό τον Ερντογάν, η οποία φλερτάρει απροκάλυπτα με τον αυταρχισμό και τον ισλαμισμό.

Με διεθνή παρέμβαση που οδήγησε στη Συμφωνία της Αχρίδας (13 Αυγούστου 2001) οι αιματηρές εθνοτικές συγκρούσεις μεταξύ Σλαβομακεδόνων (65% του πληθυσμού) και Αλβανών (27%), που διήρκεσαν έξι μήνες (Φεβρουάριος-Αύγουστος 2001), σταμάτησαν και η αλβανική μειονότητα, αποκτώντας περισσότερα δικαιώματα στη γλώσσα και στην αυτοδιοίκηση, άρχισε να βλέπει τον εαυτό της ως “συνδιαχειριστή” ορισμένων περιοχών της π.Γ.Δ.Μακεδονίας, με αλβανική πλειονότητα, αφήνοντας έτσι κατά μέρος τις αποσχιστικές της τάσεις.

Η Ελλάδα, η οποία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, φιλοδοξούσε να να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στα Βαλκάνια, έπειτα από μια τρίχρονη (1992-1995) στείρα αντιπαράθεση με αυτόν το μικρό νεόκοπο γείτονά της, άλλαξε πολιτική επιδιώκοντας πλέον να προσδέσει την π.Γ.Δ.Μακεδονία στο δικό της “άρμα” συμφερόντων και να τη χρησιμοποιήσει ως εφαλτήριο για γεωοικονομική διείσδυση προς τις αγορές της βόρειας βαλκανικής. Έτσι η ελληνική εξωτερική πολιτική με επίκεντρο τα Σκόπια εγκαινίασε, μετά το 1995 και την υπογραφή της Ενδιάμεσης Συμφωνίας, με την οποία η Ελλάδα αναγνώριζε τη γειτονική χώρα με τη σύνθετη ονομασία “Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας”, μια νέα περίοδο “οικονομικής διπλωματίας” στα Βαλκάνια. Σύντομα οι κάτοικοι της γειτονικής μας χώρας αντιλήφθηκαν τα οφέλη, που μπορούσαν ν’ αποκομίσουν μέσα από την βελτίωση των σχέσεών τους με την Ελλάδα. Με το τέλος του εμπάργκο το 1995 η Ελλάδα κατέστη ο σημαντικότερος οικονομικός εταίρος της χώρας και για ένα διάστημα ήταν και ο υπ’ αριθμόν ένα επενδυτής σε αυτή. Από τα διυλιστήρια της ΟΚΤΑ μέχρι βιοτεχνίες και σούπερ μάρκετ, οι ελληνικές εταιρίες δημιούργησαν ευκαιρίες απασχόλησης και αύξησαν τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των δύο χωρών προς όφελος, κυρίως, της ελληνικής οικονομίας. Οι βόρειοι γείτονες μας συνειδητοποίησαν -με “βαριά καρδιά” είναι η αλήθεια- ότι μακροπρόθεσμα, ακόμη και η ίδια τους η επιβίωση, εξαρτάται από τη σύμπλευσή τους με τα ελληνικά γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα και την, διαμέσω της Ελλάδος, πρόσδεσή τους στο ευρωατλανικό άρμα (ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκή Ένωση).

Όταν βεβαίως επιλυθεί και η εκκρεμότητα της ονομασίας, μαζί με όλα τα προβληματικά σημεία των διμερών σχέσεων π.χ. αλυτρωτικές ερμηνείες στο Σύνταγμά της (κάτι που προβλέπεται επακριβώς στη Συμφωνία της Πρέσπας) η Βόρεια Μακεδονία πλέον, ως φίλη και σύμμαχος προς την Ελλάδα χώρα, θα μπορούσε αναδειχθεί σε κομβική σύμμαχο και εφαλτήριο για την γεωπολιτική εξακτίνωση της Ελλάδας στο νέο πλουραλιστικό γεωπολιτικό περιβάλλον της Βαλκανικής.

Εκ πρώτης όψεως τα στοιχεία που αφορούν τη π.Γ.Δ.Μακεδονία δε “γεμίζουν το μάτι” ενός απλού παρατηρητή. Με έκταση 25.713 τετραγωνικά χιλιόμετρα η π.Γ.Δ.Μακεδονία είναι η 3η μικρότερη σε έκταση και πληθυσμό (2,1 εκ. κατοίκους) χώρα των Βαλκανίων (μετά το Μαυροβούνιο και το Κόσοβο). Η πλειοψηφία (65%) των κατοίκων της είναι Σλαβομακεδόνες, ενώ υπάρχει και μια πολυάριθμη αλβανική κοινότητα (27% του πληθυσμού) που εντοπίζεται κυρίως στις βορειοδυτικές περιοχές της χώρας. Το ΑΕΠ της ανέρχεται σε 12 δισ. ευρώ και το κατά κεφαλήν της εισόδημα είναι μόνον 5.000 ευρώ, δηλαδή είναι μία από τις φτωχότερες χώρες της Ευρώπης, μόλις στο 36% του κατά κεφαλήν μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Παρόλα αυτά, έχοντας 228 χιλιόμετρα συνόρων με την Ελλάδα, η π.Γ.Δ.Μακεδονία αποτελεί τη βασική φυσική χερσαία πύλη διασύνδεσης της Ελλάδας με το βορρά, με τη Σερβία και την κεντρική Ευρώπη. Συνδέει αλλά και μπορεί να αποκόψει την επαφή της Ελλάδας με τον παραδοσιακό της σύμμαχο στα Βαλκάνια, τη Σερβία, αλλά και το αντίστροφο. Η ελεύθερη πρόσβαση στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης είναι, ως γνωστόν, βασική προτεραιότητα της σερβικής εξωτερικής πολιτικής στην περιοχή μας, πράγμα που καθιστά αυτομάτως τη π.Γ.Δ.Μακεδονία πολύτιμο συνδετικό κρίκο της σερβικής ενδοχώρας με το Αιγαίο και το Μεσόγειο. Και αντίστροφα πολλαπλασιάζει και εξακτινώνει τη δυναμική του λιμανιού της Θεσσαλονίκης και της βόρειας Ελλάδας προς τη βαλκανική ενδοχώρα. Ως γνωστόν η Θεσσαλονίκη είναι ιστορικά και γεωγραφικά προσανατολισμένη προς τις κοιλάδες του Αξιού-Μοράβα, έχει δηλαδή μια ξεκάθαρη φυσική κατεύθυνση προς βορρά, προς τη π.Γ.Δ.Μακεδονία και τη Σερβία. Είναι το φυσικό επίνειο ολόκληρης της βαλκανικής χερσονήσου.

Γι’ αυτό τόσο η Σερβία, όπως και η Ελλάδα, συγκλίνουν διαχρονικά στη στρατηγική επιλογή της διαφύλαξης της ακεραιότητας της π.Γ.Δ.Μακεδονίας. Οι δύο σύμμαχες βαλκανικές χώρες (Ελλάδα και Σερβία) κατά βάθος επιθυμούν τη διαφύλαξη της ξεχωριστής οντότητας και ταυτότητας της π.Γ.Δ.Μ. ως μέσο αποτροπής του ενδεχόμενου συνειδησιακής προσκόλλησης των Σλαβομακεδόνων στο βουλγαρικό έθνος -με το οποίο έχουν στενές ιστορικές και πολιτιστικές σχέσεις- και μελλοντικής ένωσης της χώρας με τη Βουλγαρία, κάτι που θα ανέτρεπε όλους τους ελληνικούς σχεδιασμούς στο βαλκανικό χώρο.

Από το έδαφος της π.Γ.Δ.Μακεδονίας διέρχεται ο στρατηγικής σημασίας οδικός άξονας Ε75 που συνδέει τη Θεσσαλονίκη με το Βελιγράδι και τη Βουδαπέστη, καθώς η αντίστοιχη σιδηροδρομική γραμμή, που αποτελούν τους βασικότερους χερσαίους άξονες διασύνδεσης της Ελλάδας με την κεντρική Ευρώπη και το αντίστροφο. Υπάρχουν επίσης σχέδια για κάθετους ενεργειακούς αγωγούς που θα συνδέουν την Ελλάδα με την κεντρική Ευρώπη μέσω της π.Γ.Δ.Μακεδονίας, καθώς και το φαραωνικό σχέδιο κατασκευής μιας “υδάτινης λεωφόρου” που θα συνδέει το λιμάνι της Θεσσαλονίκης μέσω του πλωτού Αξιού και Μοράβα με τον Δούναβη. Η σημασία της φάνηκε το 2015 κι από το κλείσιμο της λεγόμενης “βαλκανικής οδού” διέλευσης των προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών, που εγκλώβισε ξαφνικά στην Ελλάδα δεκάδες χιλιάδες Σύρους πρόσφυγες, δημιουργώντας τον τεράστιο προσφυγικό καταυλισμό της Ειδομένης -ένα αίσχος και στίγμα για την πολιτισμένη Ευρώπη.

Για όλους αυτούς τους λόγους βασική εθνική στρατηγική επιλογή της Ελλάδας, την οποία υιοθέτησε με ιδιαίτερη σοβαρότητα η σημερινή κυβέρνηση, είναι, παρά τις όποιες εθνικιστικές κραυγές που ακούγονται για λόγους μικροπολιτικών σκοπιμοτήτων και εσωτερικής κατανάλωσης, να συμβάλλει στη σταθεροποίηση του αδύνατου “κρίκου” της βαλκανικής που λέγεται π.Γ.Δ.Μακεδονία και να εγγυηθεί την ασφάλειά, εξασφαλίζοντας την πρόσδεσή του στις ευρωατλαντικές δομές. Στη συνέχεια θα πρέπει να προχωρήσει σε όλες τις απαιτούμενες κινήσεις (επίλυση της εκκρεμότητας της ονομασίας κ.ά., μεγάλες στρατηγικές επενδύσεις, ενεργειακή εξάρτηση, φιλική πολιτική “ήπιας ισχύος” κ.α.), ώστε να προσδέσει αυτή τη μικρή κομβική χώρα στο άρμα των ελληνικών γεωπολιτικών συμφερόντων και της νέας στρατηγικής συνανάπτυξης που προτάσσει η μεταμνημονιακή Ελλάδα, για να ανακτήσει τον πρωταγωνιστικό της ρόλο στα Βαλκάνια. Από γεωπολιτικής άποψης ισχύει απόλυτα για τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα πως “αν δεν υπήρχε αυτή η χώρα θα έπρεπε να την εφεύρουμε”. Ακόμη και με ένα όχι και τόσο επιθύμητο όνομα. Πόσο μάλιστα με το όνομα “Βόρεια Μακεδονία” (Severna Makedonija) που είναι μια ονομασία που ανταποκρίνεται πλήρως στην ελληνική εθνική γραμμή της “σύνθετης ονομασίας με γεωγραφικό προσδιορισμό”, υιοθετημένης το 2008 από όλα τα τότε ελληνικά πολιτικά κόμματα πλην του ακροδεξιού ΛΑ.ΟΣ. Τέτοιες ευκαιρίες εμφανίζονται συνήθως μια φορά στον αιώνα και η Ελλάδα ορθώς επιχειρεί να την αδράξει, κλείνοντας έτσι ένα κακοφορμισμένο μακροχρόνιο ζήτημα κι ανοίγοντας μια νέα σελίδα ειρήνης, σταθερότητας και συνανάπτυξης για την ίδια και τα Βαλκάνια.

Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός για τα βαλκανικά ζητήματα.