Category Archives: ΒΑΛΚΑΝΙΑ -BALKANS

24 Μαρτίου 1999 – 20 χρόνια μετά τους Νατοϊκούς βομβαρδισμούς στη Σερβία: Ένας Θλιβερός Απολογισμός

1999-2019

20 χρόνια μετά τους Νατοϊκούς βομβαρδισμούς στη Σερβία

Απολογισμός μιας μαύρης επετείου

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Στις 24 Μαρτίου του 2019 συμπληρώνονται είκοσι χρόνια από την μαύρη ημέρα της έναρξης των Νατοϊκών βομβαρδισμών κατά της Σερβίας και του Μαυροβουνίου, που σχημάτιζαν τότε τη λεγόμενη “μικρή Γιουγκοσλαβία’ (1992-2006). Ήταν 24 Μαρτίου του 1999, ώρα 19:45, όταν οι πρώτοι πύραυλοι τύπου Κρουζ εκτοξεύτηκαν από πολεμικά σκάφη του ΝΑΤΟ στην Αδριατική πλήττοντας αρχικά τα συστήματα αεράμυνας, στο Κόσοβο, στο Μαυροβούνιο και στη δυτική Σερβία. Η διαταγή για την έναρξη των βομβαρδισμών δόθηκε στον στρατηγό Γουέσλι Κλαρκ, διοικητή των Νατοϊκών δυνάμεων, από τον τότε Γ. Γ. του ΝΑΤΟ, τον Ισπανό Χαβιέ Σολάνα. Η επιχείρηση, με την κωδική ονομασία “Operation Allied Force” και “Operation Noble Anvil” (όπως την αποκαλούσαν οι Αμερικανοί), δηλαδή «ευσπλαχνικός άγγελος», η οποία χαρακτηρίστηκε κατ’ ευφημισμόν από τα Media των ΗΠΑ ως “ανθρωπιστικός πόλεμος”, ξεκίνησε δίχως να υπάρχει έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και παρά τις σοβαρές αντιρρήσεις της Ρωσίας και της Κίνας. Στις επιχειρήσεις, που διήρκεσαν 78 ημέρες, με αλλεπάλληλους βομβαρδισμούς στρατιωτικών και πολιτικών στόχων -με τις αναπόφευκτες “παράπλευρες απώλειες”– σε Σερβία, Μαυροβούνιο και Κόσοβο, συμμετείχαν στρατιωτικά 12 χώρες του ΝΑΤΟ, ενώ η Ελλάδα, λόγω της φιλοσερβικής πολιτικής της, κράτησε ουδέτερη στάση.

Η επίθεση κατά της Σερβίας από το ΝΑΤΟ, από την πιο ισχυρή στρατιωτική δύναμη στον κόσμο, συνέπεσε με τον εορτασμό της επετείου των 50 χρόνων από την ίδρυση της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, ως “δώρο” και “επίδειξη δύναμης” ταυτόχρονα σε βάρος μιας μικρής βαλκανικής χώρας κι ενός λαού, που είχε δαιμονοποιηθεί κατά τη δεκαετία του 1990 από τα Media της Δύσης. Ο τυπικός στόχος που ήταν η ανατροπή του καθεστώτος Μιλόσεβιτς και η προστασία των Αλβανοκοσοβάρων από το ενδεχόμενο εθνοκάθαρσης δεν έπεισε πολλούς, καθώς οι “παράπλευρες απώλειας” ανάμεσα σε αμάχους πολίτες ήταν περισσότεροι από ότι ανάμεσα στους στρατιωτικούς.

Ένας τραγικός απολογισμός

Κατά τη διάρκεια των 78 ημερών (24.3.1999 – 9.6.1999) των Νατοϊκών βομβαρδισμών κατά της Γιουγκοσλαβίας (Σερβία & Μαυροβούνιο) ο θλιβερός απολογισμός σε ανθρώπινες απώλειες και υλικές ζημιές ήταν περίπου ο εξής:

  • 1.150 μαχητικά αεροπλάνα του ΝΑΤΟ συμμετείχαν στις επιθέσεις.
  • Εκτοξεύτηκαν 420.600 πύραυλοι.
  • Η συνολική μάζα των πυραύλων που έπεσαν ήταν περίπου 22.000 τόνοι.
  • 59 βάσεις του ΝΑΤΟ στο έδαφος 12 χωρών-μελών του ήταν στη διάθεση για να βοηθήσουν Νατοϊκές επιθέσεις κατά της Σερβίας και Μαυροβουνίου.
  • Εκτοξεύτηκαν περίπου 20.000 μεγάλοι πύραυλοι αέρος-εδάφους.
  • Από τα Νατοϊκά πλοία στην Αδριατική 1300 πύραυλοι τύπου Κρούζ (Cruise).
  • Σε 100 δισεκατομμύρια δολάρια εκτιμήθηκεπερίπου το κόστος της υλικής ζημιάς που προκλήθηκε με τους βομβαρδισμούς, σε Σερβία, Μαυροβούνιο και Κόσοβο.
  • 1.002 μέλη του Γιουγκοσλαβικού Στρατού σκοτώθηκαν και περίπου 2.000 πολίτες σε Σερβία και Μαυροβούνιο. Τα δε θύματα των βομβαρδισμών στο Κόσοβο, όπου η σερβική κυβέρνηση δεν έχει πρόσβαση, ήταν περίπου 4.000.
  • Τραυματίστηκαν 12.500 άνθρωποι, μεταξύ των οποίων 2.700 παιδιά.
  • 54 μέσα μαζικής μεταφοράς καταστράφηκαν, 305 σχολές, νοσοκομεία και άλλα δημόσια κτίρια.
  • Καταστράφηκαν 176 μνημεία πολιτισμού κι ανάμεσά τους και 23 μεσαιωνικά μοναστήρια.
  • 45 γέφυρες και 28 σιδηροδρομικές γέφυρες. 148 σπίτια πολιτών. 561 κατασκευές του Γιουγκοσλαβικού Στρατού καταστράφηκαν ολοσχερώς και 686 έπαθαν σοβαρές ζημίες.
  • Καταστράφηκαν συνολικά 25.000 κτίρια, όλες οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις, 14 αεροδρόμια, δύο διυλιστήρια, το 1/3 των εργοστασίων ηλεκτροπαραγωγής, σχεδόν όλα τα εργοστάσια της χώρας, αχρηστεύτηκαν 595 χιλιόμετρα σιδηρογραμμών, 470 χιλιόμετρα ασφαλτοστρωμένων οδικών αρτηριών.
  • Συνολικά πραγματοποιήθηκαν 2.300 επιθέσεις μαχητικών του ΝΑΤΟ.
  • Μόνο στη Σερβία -εκτός του Κοσόβου- έχουν εντοπιστεί 14 σημεία που επλήγησαν με βλήματα απεμπλουτισμένου ουρανίου (Depleted Uranium). Στό Κόσοβο είναι πολύ περισσότερα.
  • Το ΝΑΤΟ ποτέ δεν ανακοίνωσε τις απώλειες που είχε. Στο μουσείο αεροπορίας του Βελιγραδίου, ωστόσο, ακόμη και σήμερα εκτίθενται τα συντρίμμια του αποκαλούμενου «αόρατου» αεροσκάφους F-117, ενός F-16 και κάποιων μη επανδρωμένων αεροσκαφών, που κατέρριψε η γιουγκοσλαβική αεράμυνα.
  • Το οικονομικό κόστος της εμπλοκής του ΝΑΤΟ υπολογίστηκε σε 13 δισεκατομμύρια δολάρια.
  • Το οικονομικό κόστος από την καταστροφή των υποδομών σε Σερβία και Μαυροβούνιο εκτιμήθηκε σε 100 δισεκατομμύρια δολάρια.
  • Το περιβαλλοντικό κόστος και το κόστος στην ανθρώπινη υγεία των πολιτών σε Σερβία, Μαυροβούνιο και Κόσοβο από την ρύπανση του περιβάλλοντος και τη χρήση βομβών απεμπλουτισμένου ουρανίου (Depleted Uranium) θεωρείται τεράστιο και θα έχει επιπτώσεις και στις μελλοντικές γενιές.

Τελικά οι Νατοϊκοί βομβαρδισμοί τερματίστηκαν με την υπογραφή, στις 9 Ιουνίου 1999, της λεγόμενης “Συμφωνίας του Κουμάνοβο” (στη Βόρεια Μακεδονία), η οποία και προέβλεπε την ανάπτυξη ειρηνευτικών δυνάμεων (KFOR) στο Κόσοβο υπό τη διοίκηση του ΟΗΕ, αποτελούμενες από 37.200 στρατιώτες από 36 χώρες, ανάμεσά τους και μια ισχυρή ελληνική στρατιωτική δύναμη με έδρα το Ουρόσεβατς, ώσπου να διευθετηθεί το καθεστώς αυτονομίας του Κοσόβου. Το Κόσοβο έγινε τελικά ανεξάρτητο το 2008 και αναγνωρίστηκε ήδη από 108 χώρες, όχι όμως από άλλες 100 χώρες (ανάμεσα τους και η Ελλάδα) και φυσικά από τη Σερβία, η οποία αρνείται ακόμη να αποδεχθεί και να αναγνωρίσει επίσημα τη βίαιη απόσπαση του 15% των εδαφών της, που κατοικούνται από σερβική μειονότητα και όπου φιλοξενείται πλήθος μεσαιωνικών Σερβοορθόδοξων μοναστηριών.

Στις 24 Μαρτίου 2019, εκτός από 20 χρόνια από τη μαύρη επέτειο από την έναρξη των βομβαρδισμών του ΝΑΤΟ κατά της Σερβίας, συμπληρώνεται και η 16η βδομάδα κατά την οποία οι πολίτες της χώρας διαδηλώνουν στους δρόμους του Βελιγραδίου και άλλων σερβικών πόλεων, ζητώντας την παραίτηση της κυβέρνησης του Αλεξάνταρ Βούτσιτς και τη διενέργεια δημοκρατικών εκλογών. “Λεπτομέρεια”: ο σημερινός πρόεδρος της Σερβίας Α. Βούτσιτς ήταν υπουργός πληροφοριών (και προπαγάνδας) του καθεστώτος Μιλόσεβιτς…

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 24 Μαρτίου 2019.

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ 

Εξερευνώντας τα Μυστικά της Σερβίας 

Γιώργος Στάμκος, Μίλιτσα Κοσάνοβιτς

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ Εξώφυλλο βιβλίου

«Οι γέφυρές μας έχουν ψυχή. Εσείς δεν έχετε»

Σύνθημα γραμμένο σε γέφυρα του Βελιγραδίου κατά τη διάρκεια των Νατοϊκών βομβαρδισμών την άνοιξη του 1999

Βαθιά μέσα στη βαλκανική ενδοχώρα, μακριά από τους καταπραϋντικούς ανέμους του Αιγαίου, υπάρχει μια χώρα που λέγεται Σερβία και είναι ίσως η πιο παράξενη και η πιο ενδιαφέρουσα για τους Έλληνες. Δεν είναι μόνον το γεγονός ότι υπάρχουν ισχυροί ιστορικοί, γεωπολιτικοί, θρησκευτικοί, πολιτιστικοί και συναισθηματικοί δεσμοί, ανάμεσα στους Έλληνες και στους Σέρβους, ομόδοξους και παραδοσιακά συμμάχους. Το σημαντικότερο είναι ότι αυτές οι δυο βαλκανικές χώρες είναι εκ φύσεως τόσο διαφορετικές, που γι’ αυτό το λόγο έλκονται ακαταμάχητα! Η Σερβία είναι ηπειρωτική χώρα, ενώ η Ελλάδα μεσογειακή, με διαφορετικές κλιματολογικές συνθήκες. Η Ελλάδα είναι φιλοδυτική χώρα, στραμμένη προς τις Βρυξέλλες και την Ουάσιγκτον, ενώ η Σερβία φιλορωσική, κοιτώντας μονίμως προς τη Μόσχα. Οι Σέρβοι παραδοσιακά είναι κυρίως αγρότες, κτηνοτρόφοι, βιομηχανικοί εργάτες και πολεμιστές, ενώ οι Έλληνες ναυτικοί, έμποροι, επιχειρηματίες και λόγιοι. Οι Σέρβοι διαπρέπουν συνήθως στα σπορ και στις τέχνες, ενώ οι Έλληνες στην επιχειρηματικότητα και στις επιστήμες. Οι Σέρβοι είναι σχετικά νέος λαός στα Βαλκάνια, ενώ οι Έλληνες είναι κληρονόμοι ενός πανάρχαιου πολιτισμού. Οι Σέρβοι ανήκουν στη σλαβική οικογένεια κι έχουν τουλάχιστον δέκα συγγενικά έθνη, ενώ οι Έλληνες είναι “έθνος ανάδελφον”. Οι Σέρβοι δεν έχουν μεγάλη εμπειρία δημοκρατίας και επί μισό αιώνα ζούσαν υπό το καθεστώς ενός “αιρετικού” κομμουνισμού, ενώ οι Έλληνες γέννησαν τη Δημοκρατία και από την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους ο ελληνικός λαός έδωσε πολλούς αγώνες για να υπερασπιστεί τις δημοκρατικές του αξίες.

Η Σερβία αποτελεί, λοιπόν, το βαλκανικό αντίστροφο της Ελλάδας και αυτός είναι ένας ακόμη λόγος, που πολλαπλασιάζει την περιέργεια μας γι’ αυτήν. Επιπλέον, αυτή η βαλκανική χώρα είχε γίνει κατά τη δεκαετία του 1990 η “αγαπημένη” των δελτίων ειδήσεων, εξαιτίας των πολέμων στην πρώην Γιουγκοσλαβία, όταν οι Σέρβοι δαιμονοποιήθηκαν από τα Δυτικά μέσα μαζικής επικοινωνίας ως οι “Κακοί” της ιστορίας. Αντίστοιχα μετά το 2010 και την Κρίση του ελληνικού χρέους η Ελλάδα ήταν αυτή που έγινε η “αγαπημένη” των παγκόσμιων δελτίων ειδήσεων, απειλούμενη συνεχώς από χρεοκοπία και Grexit, ενώ ο ελληνικός λαός δυσφημίστηκε ως “τεμπέλης”, ανοργάνωτος και ανεπίδεκτος μαθήσεως. Οι συγκρίσεις της πρόσφατης ιστορίας των δύο χωρών και των λαών τους είναι χρήσιμες από κάθε άποψη για να καταλάβει κανείς το πως τα παγκόσμια κέντρα εξουσίας αντιμετωπίζουν δύο βαλκανικούς λαούς, δηλαδή ως εξιλαστήρια θύματα και πειραματόζωα. Βέβαια η Ελλάδα δεν βομβαρδίστηκε, όπως η Σερβία, αλλά υπέστη μια τέτοιας κλίμακας οικονομική καταστροφή, λόγω της εφαρμογής αδιέξοδων προγραμμάτων υπερλιτότητας, που συνήθως είναι αποτέλεσμα πολεμικών συγκρούσεων.

H ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ είναι ένα ιδιαίτερο βιβλίο που φιλοδοξεί να συμβάλει μ’ έναν δικό του, μοναδικό κι “αιρετικό” τρόπο, στην ελληνική Βαλκανολογία και Σερβολογία. Αποτελεί έναν ιδιάζοντα “διανοητικό χάρτη”, κατασκευασμένο από δύο Βαλκάνιους συγγραφείς με διαφορετική εθνική καταγωγή αλλά και κοσμοθέαση, που ταξιδεύει τον αναγνώστη, ορθολογικά και μεταφυσικά, στο πολυσύνθετο σύμπαν της Σερβίας. Εκφράζει την “αρσενική” και τη “θηλυκή” όψη των Βαλκανίων. Δεν αντιλαμβάνεται τη Σερβία ασπρόμαυρα και αποσπασματικά, αλλά πολύχρωμα και συνθετικά. Στις σελίδες του παρελαύνουν θέματα άγνωστης ιστορίας, ανθρωπογεωγραφίας, επιστήμης, ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, λαογραφίας, μεταφυσικής, παραδοξολογίας, θρύλοι και παραδόσεις της Σερβίας. Ιστορίες για βρυκόλακες και θαύματα, μυστήρια και παράξενες παραδόσεις, μαζί με Ιερή Γεωγραφία, τόπους δύναμης και αστικούς θρύλους (Urban Legends). Η ιστορία και η γεωπολιτική μαζί με τη μεταφυσική και την παραδοξολογία. Το ορθολογικό μαζί με το φαντασιακό. Κοντολογίς είναι ένας εξερευνητικός έντυπος οδηγός για την πραγματική και την ονειρική Σερβία. Αποτελεί απόσταγμα πολύχρονης μελέτης και βιωμάτων των δύο συγγραφέων του πάνω στα βαλκανικά, γιουγκοσλαβικά και σερβικά ζητήματα. Οι συγγραφείς του δεν ταξίδεψαν μονάχα βιβλιογραφικά, μέσα από τις έρευνες και τις σκέψεις άλλων συγγραφέων. Δεν κατέφυγαν στην “ξενοδοχειακή δημοσιογραφία”, αλλά ταξίδεψαν πάρα πολλά χρόνια και συνεχώς στο χώρο αλλά και στο εσωτερικό σύμπαν της Σερβίας. Διέσχισαν μεγάλα τμήματα της χώρας και βίωσαν τις εμπειρίες, τις αγωνίες αλλά και τα όνειρα των κατοίκων της. Έζησαν στις πόλεις και στα χωριά της Σερβίας. Ειδικά στη σέρβικη ύπαιθρο, που είναι ένα αληθινό “Ποίημα Ανάμεσα στις Δαμασκηνιές”.

UnknownSERVIA egnarts

ΙΕΡΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΔΟΥΝΑΒΗ # ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΤΗΣ ΒΟΣΝΙΑΣ # ΥΠΟΓΕΙΟ ΒΕΛΙΓΡΑΔΙ # Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥLEPENSKI VIR # ΦΕΣΤΙΒΑΛ GUCA # ТО ПАРАΞΕΝΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥ ΚΟΥΣΤΟΥΡΙΤΣΑ # ΚΡΑΪΠΟΥΤΑΣΙ # Η ΚΡΥΦΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΚΑΡΑΖΙΤΣ # ΝΙΚΟΛΑ ΤΕΣΛΑ # ΜΙΛΕΒΑ ΜΑΡΙΤΣ-ΑΪΝΣΤΑΪΝ # ΜΙΛΟΥΤΙΝ ΜΙΛΑΝΚΟΒΙΤΣ # ΑΡΤΑΝ (RTANJ)ΤΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΒΟΥΝΟ # LIBERLAND: ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟ ΝΗΣΙ-ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΟ ΔΟΥΝΑΒΗ# ΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΤΩΝ ΚΡΕΜΝΑ # ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ # ΤΟ ΣΕΡΒΙΚΟ “ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ” # ΚΑΤΑΡΑΜΕΝΟ ΚΟΣΟΒΟ # ΕΠΟΥΡΑΝΙΑ ΣΕΡΒΙΑ (ΝEBESKA SRBIJA) # ΒΑΜΠΙΡ, ΒΟΥΚΟΝΤΛΑΚ ΚΑΙ ΔΑΙΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΜΟΡΑ # ΣΛΑΒΙΚΟΣ ΠΑΓΑΝΙΣΜΟΣ # ΒΕΝΤΕΤΕΣ ΣΤΟ ΑΝΥΠΟΤΑΚΤΟ ΜΑΥΡΟΒΟΥΝΙΟ ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΒΟΪΝΟΝΤΙΝΑ # ΝΟΒΙ ΣΑΝΤ: Η ΣΕΡΒΙΚΗ “ΑΘΗΝΑ” # ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΒΟΪΒΟΝΤΙΝΑ # Ο “ΠΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΚΡΑΝΙΩΝ” ΣΤΗ ΝΙΣ # ΣΟΥΜΑΝΤΙΑ: Η “ΤΟΣΚΑΝΗ” ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ # ΤΟ ΜΑΥΣΩΛΕΙΟ ΤΩΝ ΚΑΡΑΤΖΟΡΤΖΕΒΙΤΣ # ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΝΟΤΙΑΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΣΛΙΒΟΒΙΤΣΑ ΚΑΙ ΣΑΪΚΑΤΣΑ # ΚΡΑΓΚΟΥΓΙΕΒΑΤΣ: ΤΟ “ΜΑΝΤΣΕΣΤΕΡ” ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΣΕΡΒΙΚΗ ΣΥΝΩΜΟΣΙΟΛΟΓΙΑ # ΣΕΡΒΙΚΗ ΝΕΚΡΟΦΙΛΙΑ # ΒΑΜΠΙΡ-ΜΙΛΟΣΕΒΙΤΣ # ΒΛΑΧΙΚΗ ΜΑΓΕΙΑ # ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΒΟΤΑΝΑ # ΙΑΜΑΤΙΚΑ ΛΟΥΤΡΑ # ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ # Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ “ΣΕΡΒΟΣ ΝΤΑΛΙ” # ΙΒΟ ΑΝΤΡΙΤΣ ΚΑΙ ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΟΥ ΔΡΙΝΟΥ # ΒΟΓΟΜΙΛΙΚΕΣ ΝΕΚΡΟΠΟΛΕΙΣ # ΠΑΡΑΞΕΝΟΙ ΣΕΡΒΟΙ # YUGONOSTALGIA # ΣΤΟΙΧΕΙΩΜΕΝΗ ΣΕΡΒΙΑ

Εξερευνήστε τα μυστικά της Άγνωστης Σερβίας

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ Εξώφυλλο βιβλίου

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΩ AMEΣΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ»;

Το βιβλίο (320 σελίδες και δεκάδες φωτογραφίες)κοστίζει 25 ευρώ, και σας κάνουμε ΔΩΡΟ τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω  ΕΛΤΑ,

για να σας έρθει Άμεσα στο σπίτι σας !

Τηλεφωνείστε ΤΩΡΑ στο

2392.110215

ή στο 6945522050

ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS) με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Άγνωστη Σερβία”.
Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

 ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

Advertisements

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΜΟΛΔΑΒΙΑ: Ποια είναι η πιο φτωχη χώρα της Ευρώπης;

Η άγνωστη Μολδαβία

Χαμένη στη μετάβαση

Μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας…

Ποια είναι η πιο φτωχή χώρα της Ευρώπης;

Moldova

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Είναι η λιγότερο γνωστή και μία ελάχιστα επισκέψιμη χώρα της Ευρώπης. Βρίσκεται μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας στην ανατολική Ευρώπη, όχι πολύ μακριά από τη Μαύρη Θάλασσα και τα Βαλκάνια. Είναι επίσης και η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης, με το ετήσιο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της να μη ξεπερνά τα 3.000 Ευρώ. Κάποτε η Δημοκρατία της Μολδαβίας ήταν μία από από τις 15 σοβιετικές δημοκρατίες, η οποία παρήγαγε κυρίως κρασιά, φρούτα και λαχανικά, αλλά για περίπου 300 εκατομμύρια πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης. Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991 και ο πόλεμος που ακολούθησε το 1992, εξ αιτίας της απόσχισης της ρωσόφωνης ανατολικής επαρχίας της Τρανσίστριας (Transistria) ή Υπερδνειστερίας, οδήγησε τη Μολδαβία σε μια πρωτοφανή, για τα παγκόσμια δεδομένα, οικονομική κατάρρευση και σε μαζική μετανάστευση του πληθυσμού της. Τη δεκαετία του 1990 κυριαρχούσε ο υπερπληθωρισμός, ενώ οι τιμές των αγαθών και της ενέργειας ανέβηκαν ξαφνικά κατά 300%. Ο πληθυσμός είχε εξαθλιωθεί μαζικά και η μετανάστευση, μαζί με την εγκληματικότητα και τη διαφθορά κάθε είδους είχαν ανέβει σε στρατοσφαιρικά επίπεδα.

Από το το 1991 μέχρι το 1999 η Μολδαβία έχασε περίπου τα 2/3 του ΑΕΠ της. Μετά το 2001 όμως άρχισε να αναπτύσσεται με ρυθμούς άνω του 5% ετησίως, αλλά η ζημιά είχε γίνει. Λόγω της οικονομικής κατάρρευσης, της κοινωνικής αποσάθρωσης, της εξαθλίωσης και του πολέμου στην Τρανσίστρια, ο πληθυσμός της Μολδαβίας μειώθηκε από 4,3 εκατομμύρια κατοίκους το 1991 σε 3,5 εκατομμύρια το 2018. Από αυτούς, τα 3 εκατομμύρια κατοικούν στη Μολδαβία, και το μισό εκατομμύριο στην αποσχισθείσα επαρχία της Τρανσίστριας, η οποία έχει κηρύξει de facto την ανεξαρτησία της το 1990, αν και δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί επίσημα από καμία χώρα, ούτε καν από την προστάτιδά της Ρωσίας.

Moldova. Physical features map. Includes locator.

Μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας

Με έκταση 33.846 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή μικρότερη από αυτή της ελληνικής Μακεδονίας και πληθυσμό μόλις 3,5 εκατομμύρια κατοίκους (μαζί με την Τρανσίστρια) η ρουμανόφωνη Μολδαβία έχει μεγάλη στρατηγική σημασία για τη Ρωσία, καθώς συνορεύει δυτικά με τη Ρουμανία (μέλος της Ε.Ε.) και ανατολικά με την Ουκρανία, με την οποία η Μόσχα βρίσκεται πλέον σε σύγκρουση. Παρά την de facto απόσχιση της φιλορωσικής Υπερδνειστερίας ή Τρανσίστρια (Transistria), με έκταση 3.600 τ.χλμ. και πληθυσμό μόλις μισό εκατομμύριο, η Μολδαβία είχε από το 2000 μέχρι το 2008 μια κομμουνιστική κυβέρνηση φιλική προς τη Μόσχα, αλλά κατόπιν η νέα φιλοδυτική κυβέρνηση της χώρας ακολούθησε μια φιλοευρωπαϊκή τροχιά προετοιμάζοντας την υπογραφή της Συμφωνίας Σύνδεσης και Σταθεροποίησης με την Ευρωπαϊκή Ένωση, κάτι που δυσαρέστησε εντόνως τη Μόσχα.

Η Ρωσία αντέδρασε καθιστώντας δύσκολη την εξαγωγή των φημισμένων μολδαβικών κρασιών στην τεράστια ρωσική αγορά κι αυξάνοντας την τιμή του φυσικού αερίου, υπενθυμίζοντας τι ρισκάρει να χάσει η Μολδαβία. Είναι αξιοσημείωτο πως η πλειοψηφία των Μολδαβών πολιτών δεν επιθυμεί για την ώρα την ένταξη στην Ε.Ε. αλλά αντίθετα την ένταξη στην Ευρασιατική Τελωνειακή Ένωση, την οποία δημιούργησε η Ρωσία με την Λευκορωσία και το Καζακστάν και στην οποία εντάχθηκαν η Αρμενία και το Κιργιζιστάν. Έπειτα από τις δραματικές εξελίξεις στην Ουκρανία το 2014, με την απόσχιση της Κριμαίας και των δύο ανατολικών ρωσόφωνων επαρχιών της, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι πιέζουν την κυβέρνηση της Μολδαβίας να υπογράψει γρήγορα τη Συμφωνία ώστε να προσδεθεί στο άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Dniester River, Moldova.

Υπερδνειστερία και Γκαγκαουζία

Ωστόσο η Μόσχα έχει άλλα σχέδια και φαίνεται πως σχεδιάζει να αποσταθεροποιήσει τη Μολδαβία ως αντιπερισπασμό για να τραβήξει την προσοχή μακριά από την Ουκρανία. Για το σκοπό αυτό δε θα χρησιμοποιήσει μόνον την ήδη αποσχισθείσα Υπερδνειστερία, που ενδεχομένως να προβεί σε δημοψήφισμα ζητώντας την ένωσή της με τη Ρωσική Ομοσπονδία, αλλά και τις αποσχιστικές τάσεις μιας ιδιαίτερης εθνικής μειονότητας, που ζει με σχετική αυτονομία στα νότια της Μολδαβίας: τους τουρκόφωνους αλλά ορθόδοξους Γκαγκαούζους. Τους τουρκόφωνους Γκαγκαούζους, που ζουν σε μια αυτόνομη περιοχή στο νότο της χώρας, είχε στο νου του και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν όταν επισκέφθηκε πρόσφατα τη χώρα, όταν έκανε μια δωρεά 10 εκατομμυρίων Ευρώ για την αποκατάσταση του προεδρικού μεγάρου της Μολδαβίας -αν και ορισμένοι υποστηρίζουν πως τα μισά τουλάχιστον χρήματα πήγαν στις τσέπες διεφθαρμένων Μολδαβών πολιτικών.

Γεωπολιτικά η Μολδαβία, αν και βρίσκεται μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας, στην ουσία βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνεται η σφαίρα επιρροής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ρωσίας και η ίδια μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στις δύο. Οι περισσότεροι Μολδαβοί φαίνεται να νοσταλγούν την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης, μιλούν ρωσικά ως πρώτη γλώσσα (μαζί με τα Μολδαβικά/Ρουμανικά βεβαίως), αλλά όλο και περισσότερο θέλουν να δουν τη χώρα τους μέλος της Ε. Ε., αλλά να μην ενωθούν όμως με τη “μητέρα Ρουμανία”. Μια κατάσταση, που μοιάζει εκ πρώτης όψεως “σχιζοφρενική”, αλλά ωστόσο εξηγείται αν γνωρίζει κανείς την ιστορία και την πραγματικότητα της Μολδαβίας.

Το μολδαβικό παράδοξο

Η Δημοκρατίας της Μολδαβίας, που μέχρι το 1991 αποτελούσε μία από δεκαπέντε σοσιαλιστικές δημοκρατίες της ΕΣΣΔ και σήμερα είναι η φτωχότερη (ακόμη κι από την Αλβανία) χώρα της ανατολικής Ευρώπης με κατά κεφαλήν ΑΕΠ μόλις 3.000 ευρώ, είναι μια λατινόφωνη αλλά και ρωσόφωνη χώρα. Μέχρι το 1992 το επίσημο αλφάβητο αυτής της κατά πλειοψηφία λατινόφωνης χώρας ήταν το Κυριλλικό, αλλά αντικαταστάθηκε στη συνέχεια από το Λατινικό, έτσι ώστε να επαναπροσεγγίσει προς τη “Μητέρα Ρουμανία”. Οι Μολδαβοί, που αποτελούν περίπου το 75% του πληθυσμού αυτής της χώρας των 3,5 εκ. Κατοίκων (υπάρχουν επίσης πολλοί Ουκρανοί, Ρώσοι, Γκαγκαούζοι και Βούλγαροι), είναι περήφανοι για τη λατινοφωνία τους και τη Δακο-θρακική καταγωγή τους, αν και συνηθίζουν να γράφουν και στα Κυριλλικά, να μιλούν και ρωσικά, ενώ είναι φανερές πάνω τους οι σλαβικές επιρροές και οι Ουραλοαλταϊκές “επισκέψεις”, καθώς η μικρή τους χώρα είναι το τέλος του μεγάλου “Διαδρόμου Στέπας”, που ξεκινούσε από το βόρειο Καζακστάν και έφτανε μέχρι τις εκβολές του Δούναβη.

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova steppes

Μέσα απ’ αυτόν τον “διάδρομο” έχουν περάσει ανά τους αιώνες πλήθος βαρβαρικών νομαδικών φυλών, που αιματοκύλισαν την Ευρώπη και τα Βαλκάνια. Ούννοι, Βούλγαροι, Μαγυάροι, Ουγούζοι, Πετσενέγκοι, Κουμάνοι και Τάταροι είναι κάποιοι από αυτούς τους νομαδικούς λαούς της κεντρικής Ασίας που πέρασαν κι εγκαταστάθηκαν, είτε για λίγο είτε μόνιμα στα εδάφη της σημερινής Μολδαβίας. Όλοι τους διέσχιζαν με τα γοργά τους άλογα τη στέπα της νότιας Ρωσίας και της Ουκρανίας σηκώνοντας σύννεφα σκόνης και σκορπίζοντας το θάνατο και τον όλεθρο στο διάβα τους. Η Μολδαβία ήταν η τελευταία τους στάση, προτού επιχειρήσουν το ριψοκίνδυνο πέρασμα του Δούναβη στο νότο ή να προσκρούσουν στο αδιαπέραστο και αδάμαστο φράγμα των άγριων Καρπαθίων στα δυτικά τους.

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova

Η αγροτική Μολδαβία και η πρωτεύουσα Κισνάου

Η αγροτική Μολδαβία, με εξαίρεση τις περιοχές που καλλιεργούνται οι αμπελώνες, έχει τα ανάμεικτα χαρακτηριστικά μιας πεδιάδας και μιας στέπας. Το καλοκαίρι μάλιστα, όταν το παχύ χορτάρι και τα λιβάδια ξεραίνονται, θυμίζει περισσότερο στέπα. Όσοι έχουν δημιουργική φαντασία βλέπουν αυτή τη στέπα σα μια ανεξερεύνητη “θάλασσα”, εντυπωσιασμένοι από τον απέραντο ορίζοντα, την έκταση του ουρανού κι από την ατελείωτη θέα των θάμνων και των χόρτων που λικνίζονται σαν κύματα από τον αέρα. Φαντάζει όντως σαν μια θάλασσα που όμως μπορεί να “πνίξει” τον εισβολέα της, ειδικά στη διάρκεια του παγωμένου χειμώνα όταν η θερμοκρασία πέφτει στους -30 βαθμούς Κελσίου. Εδώ τα χωριά μοιάζουν σα νησιά, τα κάρα των αλόγων σαν αργόσυρτες βάρκες και τα παλιά, σοβιετικού τύπου, αυτοκίνητα σαν ταχύπλοα σκάφη. Τα πάντα άλλωστε είναι θέμα φαντασίας…

Στην πρωτεύουσα της Μολδαβίας, το Κισνάου στα Ρουμανικά ή Κισίνεφ στα Ρωσικά, μια πόλη επτακοσίων χιλιάδων κατοίκων γεμάτη με σοβιετικού τύπου μνημεία και ανάλογα κτιριακά συγκροτήματα, που επιχειρεί τα τελευταία χρόνια να κάνει ένα ευρωπαϊκού τύπου λίφτινγκ, συνοψίζονται όλες σχεδόν οι αντιθέσεις της ανατολικής Ευρώπης. Η εξαθλίωση του μεγαλύτερου τμήματος του πληθυσμού κατά την περίοδο της 20ετούς Μετάβασης, οδήγησε και σε νοσηρά φαινόμενα, με χαρακτηριστικότερο εκείνο του“σεξοτουρισμού” στον οποίο επιδίδονταν Ευρωπαίοι και Έλληνες, με γνωστότερη εκείνη την περίπτωση πρώην βουλευτή του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, όσο υπηρετούσε ως αξιωματούχος του ΟΗΕ στη Μολδαβία.

Σχετική εικόνα

Το Κισνάου, που ξεκίνησε την ιστορική του διαδρομή το 1436 ως μοναστηριακό χωριό, κατοικούνταν στις αρχές του 20ου αιώνα κατά 43% από Εβραίους που κατόπιν έπεσαν θύματα πογκρόμ τόσο των Ρώσων, όσο και των Ρουμάνων και τελικά των Ναζί, με αποτέλεσμα να απομείνουν σήμερα μόλις 2.000, θυμίζοντας τη μοίρα που επιφύλαξε η ιστορία του περασμένου αιώνα σ’ αυτό τον τραγικό λαό, που μαζί με τους Αρμένιους και τους Έλληνες υπήρξαν μαζικά θύματα των εθνικιστικών εκκαθαρίσεων και της γενοκτονίας.

Η μικρή “Κίνα της Ευρώπης” με τα απέραντα κελάρια κρασιών

Από οικονομικής άποψης η σημερινή Μολδαβία, έχοντας εφαρμόσει επί δύο δεκαετίες ακραίες νεοφιλελεύθερες πολιτικές και ιδιωτικοποιώντας τουλάχιστον το 80% της οικονομίας της, έχοντας εργαζόμενους με 100 Ευρώ το μήνα βασικό μισθό -δηλαδή 100% πάνω από το 0!- και 300 Ευρώ μέσο μηνιαίο μισθό, αποτελεί την “Κίνα της Ευρώπης”. Μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανίες ρούχων, όπως η Versage, D. Gabana και Armani, έχουν τα εργοστάσια τους εκεί, εκμεταλλευόμενες τα φτηνά εργατικά χέρια, το ειδικευμένο προσωπικό, αλλά και την ευκολία πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά. Κι ενώ η πλειοψηφία του πληθυσμού της έχει ένα κατά κεφαλήν ΑΕΠ το οποίο αγγίζει μόλις το 20% του μέσου ευρωπαϊκού, και το 1/3 των νέων είναι μετανάστες σε Ευρώπη και Ρωσία, η χώρα διαθέτει μια ελίτ ζάπλουτων, που ευημερούν μέσα στη γενική φτώχεια. Κυριότερος εκπρόσωπος τους είναι ο Anatal Stati, με περιουσία που φτάνει τα 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ! Ένας δισεκατομμυριούχος σε μια χώρα φτωχών.

Σχετική εικόνα

Τέλος, πρέπει να σημειωθεί, πως η μικρή και άγνωστη Μολδαβία είναι μια χώρα που παράγει εξαιρετικής ποιότητας κρασιά και διαθέτει τα μεγαλύτερα φυσικά, υπόγεια κελάρια στον κόσμο. Ένα, μάλιστα, έχει μήκος αρκετών χιλιομέτρων και φιλοξενεί 2 εκατομμύρια μπουκάλια κρασί. Μάλιστα, αρκετοί διάσημοι, πλούσιοι, αλλά και ηγέτες, όπως ο Πούτιν και η Μέρκελ, αποθηκεύουν τις προσωπικές συλλογές τους από σπάνια και ακριβά κρασιά, στα απέραντα μολδαβικά κελάρια. Τα κελάρια αυτά αποτελούν πλέον τμήμα της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Unesco. Όσο για τους ίδιους τους Μολδαβούς, που είναι φτωχοί στην πλειονότητά τους, λατρεύουν το κρασί και εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι η χώρα τους παράγει φθηνό αλλά εξαιρετικής ποιότητας αλκοόλ. Γι’ αυτό και οι Μολδαβοί είναι ο δεύτερος πιο “μεθυσμένος λαός” στον κόσμο, μετά τους Λευκορώσους, που έχουν τα πρωτεία, καταναλώνοντας ο καθένας τους κατά μέσο όρο 16,8 λίτρα αλκοόλ το χρόνο…

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova

* Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά ζητήματα.

Σημείωση: πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 12/3/2019.

Η πολυεθνική Βόρεια Μακεδονία: Εθνικές μειονότητες, γλωσσικές ομάδες και θρησκευτικές κοινότητες

Η πολυεθνική Βόρεια Μακεδονία

Εθνικές μειονότητες, γλωσσικές ομάδες και θρησκευτικές κοινότητες

σε ένα βαλκανικό “πείραμα συμβίωσης”

Gorani (Slavic Muslim) wedding in Kosovo

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Travel Skopje, Macedonia More

Μια “μίνι-Γιουγκοσλαβία”

Μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, που ήταν και η πολυεθνικότερη χώρα όχι μόνον των Βαλκανίων αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης, ο μικρός βόρειος γείτονάς μας, ο οποίος άλλαξε επίσημα το όνομά του σε Βόρεια Μακεδονία, είναι πλέον η πολυεθνικότερη χώρα των Βαλκανίων, ίσως και της Ευρώπης (με εξαίρεση τη Ρωσική Ομοσπονδία). Αποτελεί στην ουσία μια “μίνι Γιουγκοσλαβία” από εθνικό-θρησκευτική άποψη, η οποία καλείται να αντεπεξέλθει σε εύθραυστες ισορροπίες και να οικοδομήσει ένα σύγχρονο μοντέλο ειρηνικής συμβίωσης μεταξύ διαφορετικών εθνοτικών και θρησκευτικών ομάδων -κάτι το εξαιρετικά δύσκολο στα Βαλκάνια, όχι όμως και ακατόρθωτο, όπως δείχνει και το παράδειγμα της Βοϊβοντίνα, της βόρειας σερβικής επαρχίας όπου συμβιώνουν αρμονικά δεκάδες εθνότητες της κεντρικής Ευρώπης και των Βαλκανίων.

Και τα αλβανικά επίσημη γλώσσα

Στις 31 Ιανουαρίου 2019 στο κοινοβούλιο της γειτονικής μας χώρας, η οποία ονομάστηκε κι επίσημα Βόρεια Μακεδονία, ο πρόεδρος της Βουλής, ο αλβανικής καταγωγής Ταλάτ Τζαφέρι, προήδρευσε για πρώτη φορά στην ιστορία της χώρας σε συνεδρίαση της ολομέλειας μιλώντας στην αλβανική γλώσσα. Με βάση τις αλλαγές του συντάγματος, που επέβαλε η εφαρμογή της Συμφωνίας των Πρεσπών, πέρασε κι ένας νέος νόμος για τη χρήση των γλωσσών, ο οποίος, μεταξύ άλλων, παραχωρεί στον πρόεδρο της Βουλής της χώρας το δικαίωμα να προεδρεύει των συνεδριάσεων στην μητρική του γλώσσα, την αλβανική, εφόσον αυτή ομιλείται από τουλάχιστον 20% του πληθυσμού της χώρας (το αλβανικό στοιχείο ανέρχεται στο 27% του συνολικού πληθυσμού της γειτονικής χώρας). Σύμφωνα με αυτόν τον νόμο, ο οποίος έρχεται ως συνέχεια των σχετικών νόμων που ψηφίστηκαν μετά τη Συμφωνία της Αχρίδας το 2001, σε όσους δήμους της Βόρειας Μακεδονίας κατοικούν και μειονότητες, που αποτελούν τουλάχιστον το 20% των κατοίκων του κάθε δήμου, τότε θα πρέπει όλες οι επιγραφές, τα δημόσια έγγραφα κλπ. να αναγράφονται, εκτός από τα Σλαβομακεδονικά, που είναι η επίσημη γλώσσα, και στις μειονοτικές γλώσσες του κάθε δήμου.

Έτσι, στους αλβανόφωνους δήμους στο Τέτοβο, στο Γκόστιβαρ, στα βορειοδυτικά της χώρας, αλλά και σε μικρότερους δήμους στην πρωτεύουσα Σκόπια, τα Αλβανικά είναι επίσημη γλώσσα. Υπάρχουν άλλοι δήμοι, διάσπαρτοι στη χώρα, όπου τα Τουρκικά είναι επίσημη γλώσσα, κι επίσης σε δήμους στα βορειοανατολικά, όπου διαβιεί η σερβική μειονότητα, είναι αντίστοιχα τα Σερβικά. Στη Βόρεια Μακεδονία υπάρχουν δήμοι, όπου η επίσημη γλώσσα είναι τα Βοσνιακά (στην ουσία Σερβο-Κροάτικα), τα Βλάχικα ή Αρωμούνικα και η γλώσσα των Ρομ (Τσιγγάνων). Όλες αυτές οι εθνοτικές ομάδες δεν έχουν μόνον τα επίσημα δημοτικά έγγραφα (και τις πινακίδες) μεταφρασμένα στη γλώσσα τους, αλλά κι επίσης τα δικά τους σχολεία, όπου διδάσκονται τη μητρική τους γλώσσα, τους δικούς τους ραδιοσταθμούς και τις πολιτιστικές εκδηλώσεις τους, που υποστηρίζονται και χρηματοδοτούνται σε σημαντικό βαθμό από τον κρατικό προϋπολογισμό.

Ένα πολυεθνικό κράτος στα Βαλκάνια

Αυτό το μοντέλο του πολυεθνικού κράτους -κατάλοιπο αναμφίβολα από την πολιτική κληρονομία της πολυεθνικής ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας- υιοθετήθηκε αναγκαστικά από τα Σκόπια, ήδη από το 1991, προκειμένου να αποφευχθεί η διάλυση αυτής της μικρής πολυεθνικής χώρας, στην οποία πλειοψηφούν μεν οι Σλαβομακεδόνες (64% περίπου), αλλά όμως στο έδαφός της διαβιούν πολλές και ευάριθμες μειονότητες των Βαλκανίων. Σε αντίθεση με τις φιλοδοξίες των Σλαβομακεδόνων εθνικιστών, οι οποίοι επιθυμούσαν διακαώς η λεγόμενη “Δημοκρατία της Μακεδονίας” να αποτελέσει ένα εθνικό κράτος αποκλειστικά των εθνικά “Μακεδόνων”, η εθνολογική και δημογραφική πραγματικότητα, σε συνδυασμό με τις γεωπολιτικές ισορροπίες, οδήγησαν ώστε η γειτονική μας χώρας να αποκτήσει σταδιακά δομή πολυεθνικής χώρας. Τόσο η Συμφωνία της Αχρίδας (2001), όσο και οι συνταγματικές αλλαγές του Ιανουαρίου 2019, που ήταν απόρροια της Συμφωνίας των Πρεσπών (12.6.2018), αποτέλεσαν καθοριστικά βήματα μετατροπής της Βόρειας Μακεδονίας κι επίσημα σε πολυεθνικό κράτος και όχι σε εθνικό κράτος αποκλειστικά των Σλαβομακεδόνων. Μαζί με τη Βοσνία & Ερζεγοβίνη, η οποία αποτελεί επίσημα, μετά τη Συμφωνία του Ντέιτον (1995), το κοινό κράτος Σέρβων, Μποσνιάκων (Σλάβοι Μουσουλμάνοι) και Κροατών, η Βόρεια Μακεδονία, αποτελεί πλέον κι επίσημα το κοινό κράτος των Σλαβομακεδόνων και των Αλβανών, μαζί με άλλες πέντε ευάριθμες μειονότητες, που απολαμβάνουν όλες τους τα εθνικά, θρησκευτικά, γλωσσικά και πολιτιστικά τους δικαιώματα, σε μια χώρα που μπορεί κι επίσημα να χαρακτηριστεί πολυεθνική.

Το εθνολογικό μωσαϊκό της Βόρειας Μακεδονίας

Με έκταση 25.333 τ.χλμ. και στριμωγμένη στα νοτιοκεντρικά Βαλκάνια, η Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας είχε το 2017 έναν πληθυσμό 2.084.367 κατοίκων (αυξημένο κατά 9.500 σε σχέση με το 2016). Με βάση την επίσημη στατιστική του 2002. σχετικά με την εθνικότητα, το 64,2% των κατοίκων της χώρας ήταν Σλαβομακεδόνες, το 25,2% Αλβανοί, το 3,86% Τούρκοι, το 2,66% Ρομά (Τσιγγάνοι), το 1,78% Σέρβοι, το 0,84% Μποσνιάκοι (Σλάβοι Μουσουλμάνοι), το 0,48% Αρωμούνοι (Βλάχοι) και το 1% διάφοροι (εκ των οποίων και 422 Έλληνες). Σχετικά με τη θρησκεία, το 61,6% των κατοίκων ήταν Ορθόδοξοι Χριστιανοί και το 36,6% ήταν Μουσουλμάνοι. Σχετικά με τη γλώσσα, τέλος, το 66,42% είχε ως μητρική του γλώσσα τη λεγόμενη Μακεδονική, που ανήκει στην οικογένεια των νοτιοσλαβικών γλωσσών, το 25,12 % την Αλβανική, το 3,55% την Τουρκική, το 1,9% τη γλώσσα των Ρομά, το 1,22 τη Σερβική, το 0,42% τη Μποσνιακή, το 0,35% τη Βλαχική, και το 1% διάφορες.

Αν και δεν έχει γίνει από τότε (2002) κάποια άλλη επίσημη στατιστική για να καταγράψει αναλυτικά την εθνολογική σύνθεση της χώρας, εντούτοις, με βάσεις τις καταγεγραμμένες δημογραφικές τάσεις, εκτιμάται πως το ποσοστό των Αλβανών πρέπει να έχει ανέλθει στο 27% (ή 570.000), ενώ των Σλαβομακεδόνων να έχει υποχωρήσει στο 62% (ή 1.300.000). Αντίστοιχα, ελαφρώς αυξημένο, είναι το ποσοστό των Ρομά, των Μποσνιάκων και των Βλάχων, ενώ μειωμένο εμφανίζεται το ποσοστό των Τούρκων και των Σέρβων κατοίκων της χώρας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Slavic Macedonians
Σλαβομακεδόνισες της Βόρειας Μακεδονίας (Severna Macedonia) με τις παραδοσιακές της φορεσιές.

Σλαβομακεδόνες και Αλβανοί

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δημογραφικές τάσεις, οι οποίες διαμορφώνουν μακροπρόθεσμα την εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού της Βόρειας Μακεδονίας. Οι Σλαβομακεδόνες, ενώ το 1948 αποτελούσαν το 68,5% του πληθυσμού της χώρας, σήμερα το ποσοστό τους ανέρχεται περί το 62% (μείωση 6,5 ποσοστιαίων μονάδων). Αντίστοιχα το ποσοστό των Αλβανών, ενώ το 1953 ήταν 12,5%, σήμερα ανέρχεται σε 27% (αύξηση 14,5 ποσοστιαίων μονάδων). Το εντυπωσιακό είναι πως οι Τούρκοι της χώρας, ενώ το 1953 αποτελούσαν το 15,6%, και ήταν η αριθμητικά δεύτερη εθνική ομάδα, σήμερα αποτελούν μόλις το 3,5%.

Έτσι οι Αλβανοί από 165.000 περίπου το 1953 έφτασαν σήμερα στις 570.000 (ανεπίσημες εκτιμήσεις κάνουν λόγο ακόμη και για 700.000), ενώ οι Τούρκοι από 205.000 το 1953 έχουν περιοριστεί σήμερα στις 75.000 περίπου. Για τη συρρίκνωση του τουρκικού στοιχείου ευθύνεται η αθρόα μετανάστευση προς την Τουρκία, ενώ η εντυπωσιακή δημογραφική αύξηση του αλβανικού στοιχεία βασίζεται κυρίως στην αυξημένη γεννητικότητά του, σε σύγκριση με τους Σλαβομακεδόνες, αν και οι σχετικοί δείκτες συγκλίνουν τα τελευταία χρόνια.

Αποτέλεσμα εικόνας για Skopje

Σκόπια: η πολυεθνικότερη πρωτεύουσα στα Βαλκάνια

Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί ο “εποικισμός’ κατά τις τελευταίες δεκαετίες της πρωτεύουσας της χώρας από τους Αλβανούς της χώρας. Το 1953 κατοικούσαν στα Σκόπια μόλις 2.973 Αλβανοί, αριθμός που εκτοξεύθηκε στις 55.000 το 1994, μια αύξηση 1.710%! Βέβαια, αυτός ο επίσημος αριθμός δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, εφόσον υπάρχουν σημερινές εκτιμήσεις που ανεβάζουν τον αριθμό των Αλβανών στα Σκόπια στις 120.000, έναντι 350.000 Σλαβομακεδόνων και 80.000 άλλων (Σέρβοι, Τούρκοι, Ρομά, Βλάχοι, Μποσνιακοί, Βούλγαροι, Έλληνες κ.ά ). Κοντολογίς το 1/3 των κατοίκων των Σκοπίων δεν είναι Σλαβομακεδόνες, γεγονός που αρκεί για να χαρακτηριστεί ως η πολυεθνικότερη πρωτεύουσα των Βαλκανίων.

Old Bazaar Skopje, Macedonia
To παζάρι (Τσάρσια) στην παλιά πόλη των Σκοπίων, σε συνοικίες όπου πλειοψηφεί το αλβανικό στοιχείο.

Ο ρόλος του αλβανικού στοιχείου στη Συμφωνία των Πρεσπών

Οι διαφορετικές δημογραφικές τάσεις των εθνοτικών ομάδων της Βόρειας Μακεδονίας και ειδικά οι αυξητικές τάσεις του αλβανικού στοιχείου σε σύγκριση με το σλαβομακεδονικό, που εμφανίζει τάσεις μείωσης, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην επίτευξη του συμβιβασμού της Συμφωνίας των Πρεσπών. Ως γνωστόν η πλειοψηφία των Αλβανών της χώρας, τόσο οι κάτοικοι όσο και τα πολιτικά τους κόμματα και οι ηγέτες τους, τάχθηκαν αναφανδόν υπέρ της Συμφωνίας των Πρεσπών, η οποία θα ανοίξει και τις Ευρω-ατλαντικές προοπτικές της Βόρειας Μακεδονίας.

Χωρίς την ένθερμη υποστήριξη του αλβανικού στοιχείου και των κομμάτων τους, που συμμετέχουν στην κυβέρνηση μαζί με το Σοσιαλδημοκρατικό κόμμα, είναι αμφίβολο αν ο μετριοπαθής πρωθυπουργός Ζόραν Ζάεφ, έχοντας απέναντί του μια σκληρή εθνικιστική αντιπολίτευση υπό το VMRO-DPMNE, θα κατάφερνε να ξεπεράσει τις πιέσεις και τα εμπόδια και να ολοκληρώσει όλα τα βήματα για τις συνταγματικές αλλαγές και την κύρωση της Συμφωνίας των Πρεσπών. То γεγονός αυτό ήταν σε γνώση της Αθήνας, που φρόντιζε να έχει πάντα διαύλους ανοικτούς με τα αλβανικά κόμματα της χώρας, η συμβολή των οποίων αποδείχθηκε καθοριστική για το πέρας της Συμφωνίας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Macedonians
Σλαβομακεδόνισσες με παραδοσιακές φορεσιές.

Το “υπαρξιακό άγχος” των Σλαβομακεδόνων

Αποτελεί κοινό μυστικό πως το “υπαρξιακό άγχος” των Σλαβομακεδόνων είναι μήπως οι ρυθμοί γεννητικότητας του αλβανικού στοιχείου τους υποσκελίσουν δημογραφικά και τους καταστήσουν απλώς μια κοινότητα ανάμεσα στις άλλες και όχι την κυρίαρχη εθνότητα της χώρας, όπως είναι ως σήμερα. Είναι γεγονός πως το αλβανικό στοιχείο αυξάνεται ταχύτερα, αλλά όχι πλέον ξέφρενα, όπως γινόταν μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Ενδεικτικά το 1994 το 49,88% των νέων γεννήσεων στη χώρα ήταν από Σλαβομακεδόνες, ενώ το 35,86% ήταν από Αλβανούς, που αποτελούσαν τότε το 22,5% των κατοίκων. Το 2017 τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 51,76% για τους Σλαβομακεδόνες και 34% για τους Αλβανούς. Παρατηρείται δηλαδή μια ελαφριά ενίσχυση της γεννητικότητας του Σλαβομακεδονικού στοιχείου και μια σημαντική μείωση των γεννήσεων του αλβανικού στοιχείου. Σε απόλυτους αριθμούς, ενώ το 1994 γεννιόντουσαν 12.000 Αλβανόπουλα ετησίως, ο αριθμός αυτός έπεσε το 2017 στα 7.400, δηλαδή μια μείωση 4.600 ετησίως.

Αποτέλεσμα εικόνας για macedonian albanians

Στη δε α’ τάξη του δημοτικού σχολείου το 32% των μαθητών είναι Αλβανοί, το 56% Σλαβομακεδόνες και το 12% των μαθητών ανήκει στις υπόλοιπες μειονότητες. Οι δημογραφικοί δείκτες πάντως δείχνουν πως η γεννητικότητα του αλβανικού στοιχείου συγκλίνει από το το 1990 και μετά με εκείνη του σλαβομακεδονικού, ενώ η μετανάστευση προς το εξωτερικού μαστίζει εξίσου και τις δύο κοινότητες. Αυτό σημαίνει πως οι φόβοι ότι “οι Αλβανοί θα γίνουν η πλειοψηφία στη Μακεδονία”, που διακήρυττε ο Νίκολα Γκρουέφσκι και οι εθνικιστές του VMRO ξεσηκώνοντας υπαρξιακούς φόβους της σλαβομακεδονικής πλειονότητας, αποδεικνύονται στην πράξη ανεδαφικοί. Η αύξηση του αλβανικού στοιχείου βαίνει διαρκώς μειούμενη και είναι ζήτημα αν κάποια στιγμή, κατά τις επόμενες δύο δεκαετίες, οι Αλβανοί της Βόρειας Μακεδονίας φτάσουν το 30-32% του πληθυσμού της χώρας (από 27% σήμερα), πριν αρχίσουν να μειώνονται στα μέσα του 21ου αιώνα.


¨Ενα παιδί στα Σκόπια (Uskub) στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν αποτελούσε ακόμη τμήμα της Οθωμανικης Αυτοκρατορίας.

Τόρμπεσι και Γκόρανι: οι παράξενοι Σλάβοι Μουσουλμάνοι της Βόρειας Μακεδονίας

collage-jpg654633
Οι Τόρμπεσι/Torbesi είναι μουσουλμάνοι Σλαβομακεδόνες, που κατάγονται από Μεσαιωνικούς Παυλικιανούς και ορθόδοξους Σλαβομακεδίονες, που προσηλυτίστηκαν στο Ισλάμ. Μιλούν μια Σλαβομακεδονική διάλεκτο και στη Βόρεια Μακεδονία ζουν περίπου 40.000, ενώ σε όλα τα Βαλκάνια περί τις 100.000.

Τέλος, ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί και η ύπαρξη ορισμένων παράξενων και σπάνιων μειονοτήτων της Βόρειας Μακεδονίας, όπως είναι οι Τόρμπεσι και οι Γκόρανι, που εμπλουτίζουν ακόμη περισσότερο το εθνολογικό μωσαϊκό της.

Οι Τόρμπεσι/Torbesi (40.000 περίπου), το όνομα των οποίων σημαίνει “αυτοί που κουβαλούν σακίδιο” (Φουνδαϊτες), χαρακτηρίζονται και ως μουσουλμάνοι Σλαβομακεδόνες (αρκετοί μάλιστα είναι Μπεκτασί και όχι Σουνίτες), και κατάγονται από Ορθόδοξους Σλαβομακεδόνες αλλά και από αιρετικούς Παυλικιανούς, ακαθόριστης καταγωγής, των Βαλκανίων, οι οποίοι προσχώρησαν στο Ισλάμ κατά τους αιώνες της οθωμανικής κατάκτησης και συνεχίζουν ν μιλούν Σλαβομακεδονικά. Ειναι φημισμένοι ζωγράφοι, εικονογράφοι, τεχνίτες ξυλογλυπτικής και μωσαϊκών.

Οι Gorani/Γκόρανι ή Γκόραντσι της Βοόρειας Μακεδονίας με τις παραδοσιακές φορεσιές και τα έθιμα τους. Είανι Σλάβοι Μουσουλμάνοι, απόγονοι πιθανότατα Βογομίλων από την ορεινή Θράκη, που μετανάστευσαν στις σημερινές περιοχές όπυο κατοικούν. Σε όλα τα Βαλκάνια υπάρχουν μόνον 60.000 Γκόρανι.

Οι δε Γκόρανι/Gorani ή Γκόραντσι, που αριθμούν περί τις 10.000 και ζουν στα βορειοδυτικά της χώρας, στα σύνορα με την περιοχή Γκόρα του Κοσόβου και την Αλβανία, κατάγονται από ορεσίβιους Σλάβους, πιθανότατα βογομιλικής ή πομακικής καταγωγής, που μετανάστευσαν εδώ από την περιοχή της Ροδόπης και εξαναγκάστηκαν να προσηλυτιστούν στο Ισλάμ μόλις τον 18ο αιώνα, μετά τις τουρκικές σφαγές και διώξεις των χριστιανών του Κοσόβου τη δεκαετία του 1770. To όνομα τους προέρχεται από τη σλαβική λέξη Γκόρα (Gora), που σημαίνει «βουνό», επομένως Γκόρανι σημαίνει «ορεισίβιοι». Η δε γλώσσα τους δεν είναι Σλαβομακεδονική, αλλά ανήκει στην Τορλακική, νότια διάλεκτο της Σερβικής γλώσσας. Οι Γκόρανι, που είναι φημισμένοι ζαχαροπλάστες σε όλα τα Βαλκάνια, από τη Θεσσαλονίκη (βλέπε ζαχαροπλαστείο “Χατζής”) μέχρι τη Λιουμπλιάνα, ως πρώην Ορθόδοξοι Χριστιανοί έχουν διατηρήσει πλήθος χριστιανικών στοιχείων και πεποιθήσεων, γιορτάζοντας τον Άγιο Γεώργιο (Τζούρτζεβνταν ή Εντερλέζι, 6 Μαίου), καθώς και τη “Σλάβα” (οικογενειακή ονομαστική εορτή), που είναι χριστιανικό έθιμο ευρύτατα δεδομένο στους Σέρβους.

Οι δύο αυτές, τόσο ιδιαίτερες εθνο-θρησκευτικο-γλωσσικές ομάδες της Βόρειας Μακεδονίας, έχουν προσελκύσει το ενδιαφέρον αρκετών εθνολόγων και ανθρωπολόγων, καθώς αποτελούν άλλη μια ζωντανή απόδειξη ότι τα Βαλκάνια υπήρξαν ανά τις χιλιετίες μια γέφυρα και ταυτόχρονα ένα χωνευτήρι και μια περιοχή συμβίωσης και αλληλεπίδρασης διαφορετικών πολιτισμών και δημιουργικής σύνθεσης μεταξύ τους.

*Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά ζητήματα.

Σημείωση: Πρωτοδημοσιεύτηκε στο www.tvxs.gr στις 18.2.2019.

ΘΕΛΕΤΕ ΝΑ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΕΤΕ ΤΑ ΑΓΝΩΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ;

Κάντε το πρώτο βήμα διαβάζοντας τα παρακάτω μοναδικά βιβλία για τα Βαλκάνια Που δεν Ξέρετε

Αποκλειστική Διάθεση – Περιορισμένα Αντίτυπα

Για παραγγελίες επικοινωνήστε Tώρα στο 2392110215 ή στο 6945522050 (μπορείτε να στείλετε και SMS) και στο e-mail: stamkos@post.com

Μαγική Τρανσυλβανία

ΤΡΑΝΣΥΛΒΑΝΙΑ

Μαγικές εικόνες της Τρανσυλβανίας από ψηλά

4seasons Transylvania

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com)

Ταξιδεύουμε στην παράξενη και μυστηριακή Τρανσυλβανία της σημερινής Ρουμανίας. Εκεί όπου τα αδάμαστα Καρπάθια συναντούν τις δασωμένες Τρανσυλβανικές Άλπεις.

Βρισκόμαστε στην Τρανσυλβανία, που ονομάζεται στα Ρουμανικά «Αρντεάλ», δηλαδή «γη πέρα απ’ το δάσος». Η Τρανσυλβανία είναι μια κατάφυτη περιοχή, κατοικημένη από ένα μωσαϊκό παράξενων λαών. Είναι γεμάτη μεσαιωνικές πόλεις και κάστρα, χωριά ξεχασμένα από το χρόνο, ομιχλώδεις κοιλάδες, βουνά, δυσοίωνα δάση και βουερά ποτάμια.

Τα δάση της Τρανσυλβανίας και τα γειτονικά αδάμαστα Καρπάθια είναι ίσως ο τελευταίος μεγάλος αγριότοπος της Ευρώπης. Δεν φιλοξενούν μόνον λύκους κι αρκούδες άλλα, σύμφωνα με τη λαϊκή φαντασία, σ’ αυτόν τον τόπο συνεχίζουν να ζουν τέρατα και λυκάνθρωποι, βαμπίρ (Pricolici στα Ρουμάνικα) και δαίμονες.

Αποτέλεσμα εικόνας για transylvania

Η πολυπολιτισμική Τρανσυλβανία, όπου ζουν Ρουμάνοι, Ούγγροι, Σέκλερς, Σάξονες, Ρουθήνοι και Τσιγγάνοι, είναι γεμάτη στοιχειωμένες μεσαιωνικές πόλεις αλλά και γραφικά χωριά. Η Τρανσυλβανία είναι στην ουσία μια φτωχή και αγροτική περιοχή της Ρουμανίας, όπου οι αγρότες συνεχίζουν να κερδίζουν τη ζωή τους παλεύοντας με τα χέρια τους, με την υπομονή και το μόχθο τους…

Εδώ οι άνθρωποι ακολουθούν τους ράθυμους ρυθμούς περασμένων εποχών, ζώντας με όσα τους προσφέρει απλόχερα το… «σούπερ μάρκετ» της γης και της Φύσης! Λένε πως η εγκαρτέρηση και η υπομονή είναι το κλισέ της ψυχής της ρουμάνικής αγροτιάς. Υποφέροντας με στωικότητα την «αρχοντιά της φτώχειας» τους, οι Ρουμάνοι αγρότες έχουν μάθει να στηρίζονται αποκλειστικά στις δυνάμεις τους. Η σκληρή αγροτική ζωή είναι στοιχειωμένη από θρύλους και προκαταλήψεις, φαντάσματα νεκρών και σκοτεινές ιστορίες. Οι Ρουμάνοι αγρότες είναι θεματοφύλακες πανάρχαιων παραδόσεων, μέσα στις οποίες ανιχνεύονται δοξασίες με έντονα παγανιστικές καταβολές από την εποχή ακόμη των αρχαίων Δακών και Θρακών.

Αποτέλεσμα εικόνας για transylvania

Δεν είναι ωστόσο η γόνιμη γη και οι καρποί της η μοναδική πηγή πλούτου για τους κατοίκους της Τρανσυλβανίας. Όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια ο τουρισμός αποτελεί μια ανερχόμενη πηγή εσόδων. Η πανέμορφη και σχεδόν ανέγγιχτη φύση, οι μεσαιωνικές πόλεις, τα γραφικά χωριουδάκια, τα καταπράσινα βουνά, τα ιαματικά λουτρά και τα χιονοδρομικά κέντρα, έλκουν όλο και πιο πολλούς Ευρωπαίους τουρίστες.

Η Ρουμανία και ειδικά η Τρανσυλβανία ανέρχεται πλέον δυναμικά στον παγκόσμιο τουριστικό χάρτη. Κι ένας απ’ τους λόγους είναι και το ότι φιλοξενεί τον «πύργο του Δράκουλα», το πιο φωτογραφημένο σημείο της Ρουμανίας, που αποτελεί πλέον σήμα-κατατεθέν της τουριστικής της βιομηχανίας και πόλο έλξης για χιλιάδες τουρίστες κάθε χρόνο.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…

Ταξιδευτές στα Βαλκάνια

Ταξιδευτές στα Βαλκάνια

Σε μια από τις κορυφές της οροσειράς του Αίμου ή Στάρα Πλάνινα (Μπάλκαν), σε υψόμετρο 1.500 μέτρων, στην κεντρική Βουλγαρία, όπου βρίσκεται το σοσιαλρεαλιστικού τύπου φαραωνικοό μνημείο της Μπούζλουτζα, κτισμένο τη δεκαετία του 1970, αλλά εγκατελλειμένο σήμερα στους παγωμένους ανέμους του βορρά.

“Ένα φάντασμα στοιχειώνει τον Δυτικό Πολιτισμό.

Το Φάντασμα των Βαλκανίων”.

Maria Todorova, Imagining the Balkans

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Εδώ και τρεις δεκαετίες ταξιδεύουμε στα Βαλκάνια. Εξερευνούμε την άγνωστη μέχρι πριν από λίγα χρόνια ενδοχώρα μας. Διαβαίνουμε σύνορα, που μέχρι χθες ήταν ερμητικά κλειστά. Κτίζουμε γέφυρες πολιτισμού και φιλίας, ανάμεσα σε γειτονικούς λαούς, που επί μισό αιώνα επικοινωνούσαν ελάχιστα μεταξύ τους. Γνωρίζουμε διαφορετικούς ανθρώπους και κουλτούρες, που ωστόσο έχουν πολλά κοινά στοιχεία τα οποία μας συνδέουν. Ακούμε γνώριμες λέξεις, μουσικές και ήχους. Γευόμαστε οικεία φαγητά και οσφριζόμαστε μυρωδιές που θυμόμαστε από την παιδική μας ηλικία. Ακούμε παράξενες ιστορίες και θρύλους για βρυκόλακες, δαίμονες και νεράιδες, κατάρες και στοιχειώματα. Καταρρίπτουμε στερεότυπα δεκαετιών κι ανοίγουμε νέους διαύλους επικοινωνίας και αλληλοκατανόησης μεταξύ ανθρώπων και λαών. Σχεδιάζουμε περίτεχνους διανοητικούς χάρτες σε βιβλία, περιοδικά και ντοκιμαντέρ, για όσους από εσάς, τους συνταξιδιώτες μας, θέλετε να μας ακολουθήσετε.

Συνεχίζουμε την περιπλάνηση μας στα Βαλκάνια, και ειδικά στο χώρο της πρώην Γιουγκοσλαβίας και της Σερβίας, ως ρομαντικοί περιηγητές άλλων εποχών. Διασχίζουμε με τραίνο, με λεωφορείο και με το αυτοκίνητο μας άγνωστους δρόμους, άγρια αλλά οικεία τοπία. Συναντούμε διαφορετικούς αλλά απροσδιόριστα γνώριμους ανθρώπους. Καταγράφουμε τις εμπειρίες μας σε υψηλής τεχνολογίας συσκευές και φωτογραφικές μηχανές, αλλά και σε φτηνά μπανάλ σημειωματάρια ή απλώς μέσα στις σκέψεις μας. Προσπαθούμε να αφουγκραστούμε τους ψιθύρους μιας άγνωστης ενδοχώρας. Θέλουμε να μοιραστούμε τις εμπειρίες και τις εντυπώσεις μας μ’ εσάς, και να γίνουμε όλοι μαζί μια μεγάλη παρέα συνταξιδιωτών που θα εξερευνούμε μαζί την Terra Incognita των Βαλκανίων.

Το πέτρινο καλοπελεκημένο οθωμανικό γεφύρι, με τις εννέα καμάρες, του ποταμού Δρίνα, στο Βίσεγκραντ της ανατολικής Βοσνίας. Πηγή έμπνευσης για το ομότιτλο βιβλίο (Το Γεφύρι του Δρίνου) του Γιουγκοσλάβου λογοτέχνη Ίβο Άντριτς, χάρη στο οποίο κέρδισε και το Νόμπελ λογοτεχνίας.

Τα Βαλκάνια είναι η άγνωστη ενδοχώρα μας. Τα ομιχλώδη τοπία τους καλύπτονται από πέπλα περίτεχνων μυστηρίων και κρύβουν πολλά μυστικά, που μένει να αποκαλυφθούν. Στα ταξίδια μας προσπαθούμε πάντα να ξεκλειδώσουμε πολλά μυστικά των Βαλκανίων, να μυηθούμε στη μαγεία τους και να κάνουμε την ενδοχώρα μας έναν τόπο οικείο στους αναγνώστες μας. Έναν τόπο που θα ήθελαν και οι ίδιοι να εξερευνήσουν.

Τα Βαλκάνια είναι μια τεράστια γεωγραφική και πολιτιστική γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Οι γέφυρες και τα σταυροδρόμια θεωρούνται στους μύθους των βαλκανικών λαών στοιχειωμένα και επικίνδυνα μέρη. Στοιχειωμένα από δύστροπους θεούς και δαίμονες, που ζητούν με το παραμικρό θυσίες από τους ανθρώπους. Είναι μεγάλη τέχνη να μπορείς να ζεις σε μια περιοχή-γέφυρα, όπως είναι η βαλκανική χερσόνησος. Και αυτό είναι που κάνει τους βαλκανικούς λαούς, τόσο δυναμικούς, ανθεκτικούς και ευέλικτους συνάμα. Το αρχέτυπο της γέφυρας στοιχειώνει τα Βαλκάνια από την αυγή της Ιστορίας…

Ξεκινήσαμε το εξερευνητικό μας ταξίδι στην Terra Incognita των Βαλκανίων από την άγνωστη Σερβία και συνεχίζουμε. Άλλωστε είμαστε βέβαιοι πως μας περιμένουν πολλές ακόμη εκπλήξεις Εκεί Έξω, πάνω από τα βόρεια σύνορα μας…

Το μαγικό χωρίο Κρέμνα στα όρη Τάρα της δυτικής Σερβίας.

Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά θέματα. Ταξιδεύει στην άγνωστη βαλκανική μας ενδοχώρα, εδώ και τρεις δεκαετίες, μελετά, ερευνά κι έχει γράψει για τα Βαλκάνια μια σειρά ειδικά βιβλία, όπως το ΣΤΟΙΧΕΙΩΜΕΝΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ, ΆΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ, που έχουν αποκτήσει πολλούς μυημένους αναγνώστες ως τώρα. Το τελευταίο του βιβλίο, που πρόκειται να εκδοθεί σύντομα, έχει τίτλο «ΒΑΛΚΑΝΙΑ TERRA INCOGNITA» και είναι ένας πολυεπίπεδος οδήγός στα άγνωστα Βαλκάνια. 

Εξαντλήθηκε κι Επανακυκλοφορεί

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ 

Εξερευνώντας τα Μυστικά της Σερβίας 

Γιώργος Στάμκος, Μίλιτσα Κοσάνοβιτς

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ Εξώφυλλο βιβλίου

H ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ είναι ένα ιδιαίτερο βιβλίο που φιλοδοξεί να συμβάλει μ’ έναν δικό του, μοναδικό κι “αιρετικό” τρόπο, στην ελληνική Βαλκανολογία και Σερβολογία. Αποτελεί έναν ιδιάζοντα “διανοητικό χάρτη”, κατασκευασμένο από δύο Βαλκάνιους συγγραφείς με διαφορετική εθνική καταγωγή αλλά και κοσμοθέαση, που ταξιδεύει τον αναγνώστη, ορθολογικά και μεταφυσικά, στο πολυσύνθετο σύμπαν της Σερβίας. Εκφράζει την “αρσενική” και τη “θηλυκή” όψη των Βαλκανίων. Δεν αντιλαμβάνεται τη Σερβία ασπρόμαυρα και αποσπασματικά, αλλά πολύχρωμα και συνθετικά. Στις σελίδες του παρελαύνουν θέματα άγνωστης ιστορίας, ανθρωπογεωγραφίας, επιστήμης, ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, λαογραφίας, μεταφυσικής, παραδοξολογίας, θρύλοι και παραδόσεις της Σερβίας. Ιστορίες για βρυκόλακες και θαύματα, μυστήρια και παράξενες παραδόσεις, μαζί με Ιερή Γεωγραφία, τόπους δύναμης και αστικούς θρύλους (Urban Legends). Η ιστορία και η γεωπολιτική μαζί με τη μεταφυσική και την παραδοξολογία. Το ορθολογικό μαζί με το φαντασιακό. Κοντολογίς είναι ένας εξερευνητικός έντυπος οδηγός για την πραγματική και την ονειρική Σερβία. Αποτελεί απόσταγμα πολύχρονης μελέτης και βιωμάτων των δύο συγγραφέων του πάνω στα βαλκανικά, γιουγκοσλαβικά και σερβικά ζητήματα. Οι συγγραφείς του δεν ταξίδεψαν μονάχα βιβλιογραφικά, μέσα από τις έρευνες και τις σκέψεις άλλων συγγραφέων. Δεν κατέφυγαν στην “ξενοδοχειακή δημοσιογραφία”, αλλά ταξίδεψαν πάρα πολλά χρόνια και συνεχώς στο χώρο αλλά και στο εσωτερικό σύμπαν της Σερβίας. Διέσχισαν μεγάλα τμήματα της χώρας και βίωσαν τις εμπειρίες, τις αγωνίες αλλά και τα όνειρα των κατοίκων της. Έζησαν στις πόλεις και στα χωριά της Σερβίας. Ειδικά στη σέρβικη ύπαιθρο, που είναι ένα αληθινό “Ποίημα Ανάμεσα στις Δαμασκηνιές”.

Βελιγράδι, φρούριο Καλεμέγκταν. Το «Μνημείο του Νικητή», πάνω από από τη συμβολή του ποταμού Σάβα στον μεγαλοπρεπή Δούναβη.

ΙΕΡΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΔΟΥΝΑΒΗ # ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΤΗΣ ΒΟΣΝΙΑΣ # ΥΠΟΓΕΙΟ ΒΕΛΙΓΡΑΔΙ # Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥLEPENSKI VIR # ΦΕΣΤΙΒΑΛ GUCA # ТО ПАРАΞΕΝΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥ ΚΟΥΣΤΟΥΡΙΤΣΑ # ΚΡΑΪΠΟΥΤΑΣΙ # Η ΚΡΥΦΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΚΑΡΑΖΙΤΣ # ΝΙΚΟΛΑ ΤΕΣΛΑ # ΜΙΛΕΒΑ ΜΑΡΙΤΣ-ΑΪΝΣΤΑΪΝ # ΜΙΛΟΥΤΙΝ ΜΙΛΑΝΚΟΒΙΤΣ # ΑΡΤΑΝ (RTANJ)ΤΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΒΟΥΝΟ # LIBERLAND: ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟ ΝΗΣΙ-ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΟ ΔΟΥΝΑΒΗ# ΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΤΩΝ ΚΡΕΜΝΑ # ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ # ΤΟ ΣΕΡΒΙΚΟ “ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ” # ΚΑΤΑΡΑΜΕΝΟ ΚΟΣΟΒΟ # ΕΠΟΥΡΑΝΙΑ ΣΕΡΒΙΑ (ΝEBESKA SRBIJA) # ΒΑΜΠΙΡ, ΒΟΥΚΟΝΤΛΑΚ ΚΑΙ ΔΑΙΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΜΟΡΑ # ΣΛΑΒΙΚΟΣ ΠΑΓΑΝΙΣΜΟΣ # ΒΕΝΤΕΤΕΣ ΣΤΟ ΑΝΥΠΟΤΑΚΤΟ ΜΑΥΡΟΒΟΥΝΙΟ ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΒΟΪΝΟΝΤΙΝΑ # ΝΟΒΙ ΣΑΝΤ: Η ΣΕΡΒΙΚΗ “ΑΘΗΝΑ” # ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΒΟΪΒΟΝΤΙΝΑ # Ο “ΠΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΚΡΑΝΙΩΝ” ΣΤΗ ΝΙΣ # ΣΟΥΜΑΝΤΙΑ: Η “ΤΟΣΚΑΝΗ” ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ # ΤΟ ΜΑΥΣΩΛΕΙΟ ΤΩΝ ΚΑΡΑΤΖΟΡΤΖΕΒΙΤΣ # ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΝΟΤΙΑΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΣΛΙΒΟΒΙΤΣΑ ΚΑΙ ΣΑΪΚΑΤΣΑ # ΚΡΑΓΚΟΥΓΙΕΒΑΤΣ: ΤΟ “ΜΑΝΤΣΕΣΤΕΡ” ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΣΕΡΒΙΚΗ ΣΥΝΩΜΟΣΙΟΛΟΓΙΑ # ΣΕΡΒΙΚΗ ΝΕΚΡΟΦΙΛΙΑ # ΒΑΜΠΙΡ-ΜΙΛΟΣΕΒΙΤΣ # ΒΛΑΧΙΚΗ ΜΑΓΕΙΑ # ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΒΟΤΑΝΑ # ΙΑΜΑΤΙΚΑ ΛΟΥΤΡΑ # ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ # Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ “ΣΕΡΒΟΣ ΝΤΑΛΙ” # ΙΒΟ ΑΝΤΡΙΤΣ ΚΑΙ ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΟΥ ΔΡΙΝΟΥ # ΒΟΓΟΜΙΛΙΚΕΣ ΝΕΚΡΟΠΟΛΕΙΣ # ΠΑΡΑΞΕΝΟΙ ΣΕΡΒΟΙ # YUGONOSTALGIA # ΣΤΟΙΧΕΙΩΜΕΝΗ ΣΕΡΒΙΑ

Εξερευνήστε τα μυστικά της Άγνωστης Σερβίας

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ Εξώφυλλο βιβλίου

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΩ AMEΣΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ»;

Το βιβλίο (320 σελίδες και δεκάδες φωτογραφίες)κοστίζει 25 ευρώ, και σας κάνουμε ΔΩΡΟ τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω  ΕΛΤΑ,

για να σας έρθει Άμεσα στο σπίτι σας !

Τηλεφωνείστε ΤΩΡΑ στο

2392.110215

ή στο 6945522050

ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS) με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Άγνωστη Σερβία”.
Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

 ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ: Οι “Αναστενάρηδες” των παγωμένων νερών

Παράξενα Θεοφάνεια της Βουλγαρίας

Οι “Αναστενάρηδες” των παγωμένων νερών

ΑΠΟΣΤΟΛΗ στο χωριό Κάλοφερ, στην Κοιλάδα των Ρόδων της Βουλγαρίας

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος 

Τα Βαλκάνια, αυτή η μυστηριώδης, ανησυχαστική και ομιχλώδης χερσόνησος, που ξεκινά από το προαύλιο της Αυστρίας για να καταλήξει στις ακτές της Μεσογείου, αποτελείται πλέον από ένα πλήθος κρατών που το καθένα τους, για δικούς του λόγους, αποφεύγει όσο μπορεί το χαρακτηρισμό “βαλκανικό”. Ως γνωστόν η λέξη Βαλκάνιος έχει καταντήσει ένα επίθετο που ανήκει στο υβριστικό λεξιλόγιο, εξ αιτίας των προκαταλήψεων της Δύσης και κατασυκοφάντησης των βαλκανικών λαών, σε σημείο ώστε να θεωρούνται οι “βάρβαροι” της Ευρώπης, άσχετα αν τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους με τα δεκάδες εκατομμύρια νεκρών, τις γενοκτονίες και το Άουσβιτς, τα προκάλεσαν και τα εκτέλεσαν “πολιτισμένοι Ευρωπαίοι” και όχι ταλαίπωροι και φτωχοί Βαλκάνιοι…

Κανείς δε θέλει να είναι Βαλκάνιος

Η Ελλάδα, που είναι ο τελευταίος σταθμός της Ευρώπης όπου τα Βαλκάνια αρχίζουν να διαλύονται εντελώς στην Ανατολή και τη Μεσόγειο, αποφεύγει επιτηδευμένα να αυτοπροσδιοριστεί ως “βαλκανική χώρα” προτιμώντας τον χαρακτηρισμό μεσογειακή, για την ακρίβεια Ευρω-μεσογειακή χώρα. H Κροατία, το νεότερο 27ο μέλος της Ε.Ε. αρνείται παντελώς οποιοδήποτε βαλκανικό χαρακτηρισμό της και διαλαλεί πως αποτελεί Κεντροευρωπαϊκή χώρα. Η Ρουμανία, λόγω θέσης, άλλοτε παριστάνει την Ανατολικοευρωπαϊκή χώρα, άλλοτε την Κεντροευρωπαϊκή και σπανίως τη Βαλκανική. Η Σερβία, προκειμένου να αποβάλλει από πάνω της το στίγμα του “βίαιου Βαλκάνιου”, προβάλλοντας συχνά την “πολιτισμένη” βόρεια πολυπολιτισμική επαρχία της, τη Βοϊβοντίνα, που αποτελεί γεωγραφικό και πολιτισμικό τμήμα της Μεσευρώπης, προσπαθεί όσο γίνεται να μην αυτοχαρακτηρίζεται ως αποκλειστικά βαλκανική χώρα. Ακόμη και η υποανάπτυκτη Αλβανία προβάλλει περισσότερο την “Αδριατική” ταυτότητά της και λιγότερο τη βαλκανική. Η μόνη χώρα που δεν μπορεί με κανένα τρόπο να αποφύγει τον όρο βαλκανική είναι η Βουλγαρία. Δεν έχει ούτε γεωγραφικά, ούτε ιστορικά, ούτε πολιτισμικά άλλοθι για κάτι τέτοιο. Άλλωστε η βαλκανική χερσόνησος πήρε το όνομα της από την οροσειρά των Βαλκανίων (Μπάλκαν στα Τουρκικά σημαίνει “δασωμένα όρη”), που δεν είναι άλλη από τη Στάρα Πλανίνα (“αρχαία όρη” στα Βουλγαρικά), που είναι η σλαβική ονομασία της Οροσειράς του Αίμου, που βρίσκεται στην κεντρική Βουλγαρία. Έτσι η Βουλγαρία είναι από κάθε άποψη μια 100% βαλκανική χώρα.

Η οικονομική ενδοχώρα της Ελλάδας

Περάσαμε για μια ακόμη φορά τα βόρεια σύνορα μας κι έπειτα από ένα τυπικό συνοριακό έλεγχο εισήλθαμε στο έδαφος της γειτονικής μας Βουλγαρίας (Bulgaria), της φτωχότερης χώρας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (πλήρες μέλος από το 2007), η οποία από την 1η Ιανουαρίου του 2018 και επί ένα εξάμηνο ασκούσε την Προεδρία στην Ε.Ε. Διασχίζουμε το νοτιοανατολικό τμήμα της, την περιοχή του Πίριν και τις πόλεις Σαντάσκι και Μπλαγκόεβγκραντ, όπου οι ελληνικές επενδύσεις και οι μαζικές εγκαταστάσεις επιχειρήσεων από τη βόρεια Ελλάδα -για λόγους κόστους και φορολογίας- έχουν καταστήσει αυτή την περιοχή σε “ατμομηχανή ανάπτυξης” ολόκληρης της Βουλγαρίας και σίγουρα την πιο ανεπτυγμένη περιοχή της χώρας. Παντού παρατηρούμε βιομηχανικές εγκαταστάσεις και αποθήκες με ονόματα γνωστών ελληνικών επιχειρήσεων, ενώ πολλά καταστήματα έχουν τις επιγραφές τους και στα Ελληνικά για να προσεγγίσουν κι Έλληνες πελάτες. Το κόστος ζωής εδώ είναι αρκετά πιο χαμηλό και τα πάντα, από τα καύσιμα και το ρεύμα μέχρι τα τσιγάρα και τα τρόφιμα, είναι κατά 30-40% πιο φθηνά σε σχέση με την Ελλάδα.

Αυτό δεν εμποδίζει όμως την πλειοψηφία των Βουλγάρων, ειδικά των απλών εργαζόμενων, να ζει μέσα στη φτώχεια, αν και σχετικά καλύτερα σε σχέση με πριν λίγα χρόνια. Κάθε φορά που ανεβαίνω ή διασχίζω τη Βουλγαρία παρατηρώ μια μικρή αλλά σταθερή βελτίωση, από τις υποδομές μέχρι το βιοτικό επίπεδο, αλλά σε γενικές γραμμές η οικονομική κατάσταση της πλειοψηφίας των Βουλγάρων δεν είναι καθόλου αξιοζήλευτη, παρά την είσοδο τους στην Ε.Ε. την οικονομική ανάπτυξη και τη σχετική νομισματική σταθερότητα του Λέβα (2 Λέβα = 1 Ευρώ). Λίγοι ευνοούνται ενώ οι περισσότεροι μοχθούν για την καθημερινή τους επιβίωση -μια παραδοσιακή κατάσταση στα Βαλκάνια. Αντί για παραδοσιακές ακρότητες υπάρχει πλέον το ηρεμιστικό μούδιασμα της καταναλωτικής δημοκρατίας Made in EU. Έγιναν άραγε και οι ακραιφνείς Βαλκάνιοι Βούλγαροι έγιναν ένα εξευρωπαϊσμένο “εξημερωμένο είδος”;

Φτάσαμε στη Σόφια, την πρωτεύουσα της χώρας με 1,5 εκ. κατοίκους, και κτίρια που αναμειγνύουν Μεσοπολεμικό εκλεκτικισμό, τεράστια φθαρμένα μπλοκ πολυκατοικιών -απομεινάρια της κομουνιστικής περιόδου- ενώ τελευταία ξεφυτρώνουν και αρκετοί γυάλινοι μικροί ουρανοξύστες, που κατασκευάστηκαν για να φιλοξενήσουν κυρίως τα γραφεία των ξένων επιχειρήσεων που επέλεξαν για φορολογικούς λόγους ως έδρα τους τη Βουλγαρία. Αποφύγαμε το χαοτικό κέντρο της πόλης και πήραμε τον περιφερειακό, όπου κατασκευάστηκαν τα τελευταία χρόνια εμπορικά κέντρα και πολυκαταστήματα ελληνικών κυρίως συμφερόντων, όπως το ΙΚΕΑ της Σόφιας, που ανήκει στον ελληνικό όμιλο του Φουρλή. Παρά την οικονομική κρίση στην Ελλάδα το ελληνικό επιχειρηματικό κεφάλαιο δε σταμάτησε να επεκτείνεται και να διεισδύει στα Βαλκάνια, προσδοκώντας κυρίως μελλοντικά κέρδη. Και η παρένθεση κλείνει εδώ.

Από τον “Τσάριγκράντσι Πουτ” στην “Κοιλάδα των Ρόδων”

Αφού διασχίσαμε ένα τμήμα του εξωτερικού περιφερειακού της Σόφιας κατευθυνθήκαμε νοτιοανατολικά παίρνοντας τον περίφημο ιστορικό “Τσάριγκράντσι Πουτ”, το δρόμο δηλαδή που οδηγούσε ιστορικά στην Κωνσταντινούπολη με ενδιάμεσους σταθμούς τη Φιλιππούπολη και την Αδριανούπολη. Διασχίζουμε πλέον την άνω κοιλάδα του ποταμού Έβρου (Μαρίτσα στα Βουλγαρικά), που σταδιακά ανοίγει σε μια τεράστια εύφορη πεδιάδα που οριοθετείται νότια από την οροσειρά της Ροδόπης και βόρεια από εκείνη του Αίμου. Φτάσαμε στη Φιλιππούπολη (Πλόβντιβ), τη δεύτερη σε πληθυσμό πόλη της χώρας (αν και στο ίδιο μέγεθος με τη Βάρνα) κι αμέσως στραφήκαμε βόρεια προς την οροσειρά του Αίμου (Μπάλκαν ή Στάρα Πλανίνα) και την περίφημη Κοιλάδα των Ρόδων. Η κοιλάδα αυτή είναι παγκοσμίως φημισμένη για τα εξαίσια αρωματικά ρόδα (τριαντάφυλλα), που καλλιεργούνται εδώ λόγω του ειδικού μικροκλίματος, από τα ροδοπέταλα των οποίων παράγεται αιθέριο έλαιο που κοστίζει δέκα χιλιάδες ευρώ το λίτρο και πωλείται στις μεγαλύτερες επιχειρήσεις παρασκευής αρωμάτων στον κόσμο. Η συλλογή των ροδοπέταλων από τα τεράστια χωράφια με τριαντάφυλλα γίνεται κάθε χρόνο το Μάιο, από τις τέσσερις η ώρα το βράδυ μέχρι τις δέκα το πολύ το πρωί γιατί τα ρόδα είναι πολύ ευαίσθητα και συνοδεύεται από δρώμενα, γιορτές και σχετικό φεστιβάλ.

Τώρα ήταν χειμώνας και τα τεράστια ροδοχώραφα ήταν γυμνά και το μόνο που προεξείχε ήταν οι μικροί κλαδεμένοι κορμοί των ρόδων, έτοιμοι να μπουμπουκιάσουν με τον ερχομό του ανοιξιάτικου ήλιου. Καθώς την άνοιξη η θερμοκρασία ανεβαίνει, κι ο ήλιος λάμπει πιο πολύ, η Φύση απελευθερώνεται από τη νάρκη του παγωμένου χειμώνα. Ένας νέος κύκλος της ζωής ξεκινά και η ανθοφορία απλώνεται παντού, ειδικά στα ρόδα, συμβολίζοντας τη νίκη των φυτών και της ζωής, που επιβίωσαν από τις αντιξοότητες του χειμώνα. Για την ώρα ο χειμωνιάτικος ήλιος, αν και έλαμπε, έμοιαζε κλεισμένος σ’ ένα παγωμένο μπουκάλι. Η ομίχλη απλωνόταν παντού ανάμεσα σε δάση, χωράφια και γραφικά βουλγάρικα χωριουδάκια. Σέρνονταν σαν φάντασμα πάνω στο μουσκεμένο από την πρωινή πάχνη έδαφος.

Όταν φτάσαμε στο Κάλοφερ, μια κωμόπολη 3.650 κατοίκων, που βρίσκεται 56 χιλιόμετρα βορείως της Φιλιππούπολης και 164 χλμ. ανατολικά της Σόφιας, στην άκρη της Κοιλάδας των Ρόδων και στις υπώρειες του Αίμου (Μπάλκαν) είχε ήδη βραδιάσει. Αφού κάναμε μια αρχική εξερευνητική περιήγηση στο κέντρο του χωριού πήγαμε στον ξενώνα για να πέσουμε για ύπνο διότι αύριο, που ήταν τα Θεοφάνεια, έπρεπε να σηκωθούμε πολύ νωρίς, για την ακρίβεια στις 5:30 το πρωί.

Yordanov Den στο Κάλοφερ: Τα παράξενα Θεοφάνεια της Βουλγαρίας

Κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου, την ημέρα των Θεοφανείων (Yordanov Den ή Μέρα του Ιορδάνη στα Βουλγαρικά) το Κάλοφερ γίνεται το επίκεντρο ενός μοναδικού και παράξενου δρώμενου και εθίμου ή φήμη του οποίου έχει ξεπεράσει τα σύνορα της χώρας. Αυτή τη μέρα πολλές χιλιάδες Βούλγαροι συγκεντρώνονται στο χωριό Κάλοφερ (Калофер) στις όχθες του ποταμού Τούντζα, παραπόταμου του Έβρου, στην περίφημη Κοιλάδα των Ρόδων. Το σημερινό χωριό κτίστηκε και κατοικήθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα (1533) και διατηρούσε αρχικά κάποια προνόμια στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Είναι ένα τυπικό βουλγαρικό χωριό με τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της περιοχής του, με πολλές ορθόδοξες εκκλησίες, όπως εκείνη του Αρχάγγελου Μιχαήλ που βρίσκεται πάνω από το ποταμάκι, όπου λαμβάνει χώρα το δρώμενο των Θεοφανείων. Μοναδική εξαίρεση αποτελεί το, φαραωνικών διαστάσεων, τσιμεντένιο άγαλμα του Βούλγαρου εθνικού ποιητή κι επαναστάτη Hristo Botev, που βρίσκεται σ’ ένα σοσιαλ-ρεαλιστικού τύπου μνημείο σε μια πλαγιά του χωριού και εγκαινιάστηκε το 1976 προς τιμήν της επετείου των εκατό χρόνων από την εξέγερση του βουλγαρικού λαού κατά των Οθωμανών κατακτητών.

Η γιορτή των Θεοφανείων (Yordanov Den) συμπίπτει και με την επέτειο των γενεθλίων του ποιητή κι επαναστάτη Hristo Botev, που γεννήθηκε στο Κάλοφερ στις 6.1.1848 και σκοτώθηκε από τους Τούρκους στις 20.5.1876, κατά τη διάρκεια της μεγάλης εξέγερσης των Βουλγάρων κατά των Οθωμανών κατακτητών τους. Η εξέγερση αυτή πνίγηκε στο αίμα από τους Τούρκους Βασιβουζούκους, προκαλώντας την κατακραυγή της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης και την στρατιωτική επέμβαση της Ρωσίας στα Βαλκάνια, που οδήγησε στον πολυαίμακτο Ρωσο-Τουρκικό Πόλεμο του 1877-78. Οι Ρώσοι θυσίασαν περί τους διακόσιες χιλιάδες στρατιώτες και οι Οθωμανοί ακόμη περισσότερους, αλλά στο τέλος νίκησαν, έφτασαν ως τα προάστια της Κωνσταντινούπολης, κι ανάγκασαν το Σουλτάνο να αποδεχθεί την ανεξαρτησία της σύγχρονης Βουλγαρίας. Έτσι τα Θεοφάνεια στο Κάλοφερ, εκτός από θρησκευτική είναι και εθνική εορτή, θυμίζοντας στους σημερινούς Βούλγαρους τον αγώνα και τις θυσίες των προγόνων τους για την ελευθερία από τον οθωμανικό ζυγό. Τους θυμίζει και το θανατηφόρο ρεπερτόριο της βαλκανικής ιστορίας καθώς όλοι οι λαοί των Βαλκανίων πέρασαν μέσα από το αδυσώπητο καμίνι της και σφυρηλάτησαν μια ευαίσθητη, ακόμη και στις ιδανικές συνθήκες, εθνική ταυτότητα.

Είναι έξι η ώρα το πρωί και ήδη εκατοντάδες άνθρωποι, ανάμεσα τους κι εμείς, δύο φλογεροί εξερευνητές των Βαλκανίων (o υπογράφων και ο σκηνοθέτης του Balkan Express Θόδωρος Καλέσης), στριμώχνονται στις όχθες του μικρού ποταμού, που είναι ήδη καλυμμένος από χιόνι και λεπτό στρώμα πάγου. Η θερμοκρασία είναι μείον τέσσερις βαθμοί και, παρότι ντυμένοι σαν “αστροναύτες”, τουρτουρίζουμε από το κρύο. Ιαχές, πατριωτικά συνθήματα και εμψυχωτικά τραγούδια ακούγονται από το πλήθος των επισκεπτών για να “ανέβει” η ψυχολογία. Μετά μία ώρα υπομονής μέσα στην παγωνιά και καθώς ο ουρανός άρχισε να χαράζει και να γίνεται μπλε, ο πρώτος “γενναίος” πηδάει μέσα στο παγωμένο νερό. Είναι ένας εβδομηντάχρονος γέρος με μούσια κι ένα νταούλι στα χέρια του. Βουτάει τρεις φορές στο παγωμένο νερό και κατόπιν αρχίζει να παίζει το νταούλι του και να καταβρέχει περιστασιακά το συγκεντρωμένο πλήθος. Το εναρκτήριο λάκτισμα δόθηκε.

Μέσα στο επόμενο δίωρο μπήκαν μέσα στο παγωμένο και χιονισμένο ποταμάκι του Κάλοφερ περί τα 300 με 400 άτομα όλων των ηλικιών (από γέρους μέχρι και παιδάκια, αλλά όχι όμως γυναίκες), φορώντας παραδοσιακές βουλγάρικες σημαίες, παίζοντας γκάιντες και νταούλια, τραγουδώντας και χορεύοντας, πίνοντας κρασί και δονούμενοι με διονυσιακή έκσταση, που θύμιζε αρχαία θρακικά τελετουργικά για την επίκληση της γονιμότητας και την απέλαση των δαιμόνων. Εδώ φαίνεται πως επιζεί ακόμη το βαλκανικό Volkgeist (“λαϊκό πνεύμα”). Πρόκειται για μια ενεργειακά φορτισμένη βιωματική εμπειρία που σε αλλάζει και θα πρέπει κάποια στιγμή να τη ζήσετε έστω και ως παρατηρητές. Οι φωτογραφίες μιλούν από μόνες τους…

Αποκλειστικές Φωτογραφίες: Γιώργος Στάμκος 

/ Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς άδεια.

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 6.1.2019

Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά ζητήματα.

Περισσότερα στο βιβλίο «Στοιχειωμένα Βαλκάνια»: https://zenithmag.wordpress.com/%CE%B2%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%B9%CE%BF-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87%CE%B5%CE%B9%CF%89%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B1-%CE%B2%CE%B1%CE%BB%CE%BA%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CE%B1/

Η δημογραφική ερήμωση των Βαλκανίων

Η «Λευκή Πανούκλα» των Βαλκανίων

Τα Βαλκάνια ερημώνουν δημογραφικά, οι νέοι συνεχίζουν να μεταναστεύουν και ο εθνικισμός να ανεβαίνει

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ταξιδεύοντας στη βαλκανική ενδοχώρα εδώ και σχεδόν τρεις δεκαετίες παντού συναντούσα την εικόνα μιας εγκαταλελειμμένης, σχεδόν έρημης, υπαίθρου, που μαράζωνε χρόνο με το χρόνο. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο παρατήρησα ότι και τα περισσότερα πεδινά χωριά των Βαλκανίων, που κάποτε έσφιζαν από ζωή, άρχισαν κι αυτά να ερημώνονται, να μετατρέπονται σε άτυπα γηροκομεία, όπως συνέβαινε παλαιότερα και με τα ορεινά χωριά. Παντού τα δημοτικά σχολεία κλείνουν, ενώ τα νεκροταφεία επεκτείνονται. Τα γραφεία κηδειών στα Βαλκάνια κάνουν «χρυσές δουλειές», καθώς οι θάνατοι είναι αυξημένοι κατά 20-30% σε σχέση με πριν από τρεις δεκαετίες. Τα νεκροταφεία, ακόμη και στα χωριά, είναι υπερπλήρη, ενώ τα δημοτικά σχολεία κλείνουν το ένα μετά το άλλο. Άδειες κούνιες και γεμάτα φέρετρα, είναι η εικόνα που κυριαρχεί στα Βαλκάνια εδώ και δεκαετίες. Μια πραγματική «λευκή πανούκλα» σύμφωνα με τον εύστοχο χαρακτηρισμό των δημογράφων.

Η αμείλικτη «γλώσσα των αριθμών»

Όλες οι βαλκανικές χώρες υφίστανται πλέον μια δημογραφική καθίζηση. Άλλες ξεκίνησαν τη δημογραφική τους τελμάτωση από τη δεκαετία του 1970 (Κροατία, Σερβία), άλλες από τη δεκαετία του 1980 (Ελλάδα), οι περισσότερες από τη δεκαετία του 1990 (Βουλγαρία, Ρουμανία, Βοσνία, Αλβανία, π.Γ.Δ.Μ.), ενώ το τελευταίο «κάστρο γονιμότητας» στα Βαλκάνια, το Κόσοβο, έπεσε από το 2011 και μετά. Η γλώσσα των αριθμών είναι αμείλικτη. Η πιο «δυτική» χώρα των Βαλκανίων, η Κροατία, είδε τον πληθυσμό της να πέφτει από τα 4,785 εκ. κατοίκους το 1991 (έτος της ανεξαρτησίας της από τη Γιουγκοσλαβία) σε 4,150 το 2018, ενώ οι προβλέψεις κάνουν λόγο για ένα πληθυσμό μόλις 3,1 εκ. κατοίκων το 2050. Η γειτονική Βοσνία & Ερζεγοβίνη, που γνώρισε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο (1992-1995), είχε μια πληθυσμιακή μείωση από 4,400 εκ. κατοίκους το 1991 σε 3,500 εκ. το 2016 και έπεται συνέχεια. Η Σερβία (χωρίς το Κόσοβο) είδε τον πληθυσμό της να μειώνεται από 7,835 εκ. το 1991 σε 7 εκ. σήμερα, παρόλο που την ίδια περίοδο υποδέχθηκε σχεδόν μισό εκατομμύριο Σέρβους πρόσφυγες από τις άλλες χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Αλλά και η μεγαλύτερη βαλκανική χώρα, η Ρουμανία, δεν απέφυγε την ίδια δημογραφική μοίρα καθώς ο πληθυσμός της μειώθηκε από 22,750 εκ. το 1991 σε 19,6 εκ. το 2017, έχοντας μια καθαρή υπεροχή των θανάτων έναντι των γεννήσεων κατά -65.000 το χρόνο.

Η χειρότερη πάντως περίπτωση βαλκανικής χώρας που καταρρέει δημογραφικά αποτελεί η γειτονική μας Βουλγαρία η οποία είδε τον πληθυσμό της από 9 εκατομμύρια που ήταν το 1989 να κατρακυλά στα 6,950 εκ. σήμερα, ενώ οι προβλέψεις κάνουν λόγο για έναν πληθυσμό 5,3 εκ. το 2060. Στη σημερινή Βουλγαρία των χαμηλών φορολογικών συντελεστών, όπου όλα γενικώς «είναι φθηνά», το εκπληκτικό 75,6% των νοικοκυριών δεν έχει ούτε ένα παιδί κάτω των 16 ετών, ενώ ο πληθυσμός της χώρας συνεχίζει να μειώνεται κατά 45.000 ανθρώπους ετησίως, δηλαδή όσο μια μεγάλη επαρχιακή πόλη. Κι όλα αυτά χωρίς να συμβεί κανένας πόλεμος, όπως στη γειτονική Γιουγκοσλαβία, ούτε κάποια μεγάλη οικονομική ή πολιτική καταστροφή, παρά μόνον η μετάβαση από τον κομουνισμό στον καπιταλισμό, όπως άλλωστε συνέβη και σε όλες τις χώρες της ανατολικής Ευρώπης. Τέλος στην Ελλάδα η οικονομική κρίση επιτάχυνε τη δημογραφική καθίζηση και τη μετανάστευση προς το εξωτερικό κι έτσι ο πληθυσμός της χώρας μας έπεσε από 11,2 εκ. το 2010 σε 10,7 το 2018, και οι προβλέψεις κάνουν λόγο για έναν πληθυσμό 9,5 εκατομμυρίων το 2050 και για 7,6 εκ. ως το 2080, γερασμένων στη μεγάλη τους πλειοψηφία.

Υποφέρουν και οι μουσουλμάνοι

Κι αν υποθέτετε πως αυτή η δημογραφική καθίζηση αφορά μονάχα τις χώρες, που κατοικούνται κυρίως από χριστιανικούς πληθυσμούς, και όχι κι εκείνες που κατοικούνται κυρίως από μουσουλμανικούς πληθυσμούς, τότε, με βάση και τα τελευταία στατιστικά στοιχεία, θα πρέπει να αναθεωρήσετε τις απόψεις σας. Η Αλβανία (60% μουσουλμάνοι) είχε μια πληθυσμιακή μείωση της τάξεως του μισού εκατομμυρίων ανθρώπων από το 1991 (3,250 εκ.) ως το 2018 (2,750 εκ.) και επέται συνέχεια καθώς ο δείκτης γεννητικότητας στη χώρα έπεσε στα 1,54 παιδιά ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας, ενώ απαιτείται δείκτης 2,1 για να παραμείνει ο πληθυσμός σταθερός. Αλλά και το Κόσοβο, κατοικημένο κατά 90% από Αλβανούς μουσουλμάνους, το οποίο θεωρούνταν επί δεκαετίες πως είχε προσκυνήσει τη «βαλκανική θεά της γονιμότητας», καθώς ο πληθυσμός του τετραπλασιάστηκε από το 1921 ως το 1991, βιώνει κι αυτό μια αργή αλλά σταθερή πληθυσμιακή συρρίκνωση. Η πιο νεανική περιοχή της Ευρώπης (το 50% του πληθυσμού είναι κάτω των 28 ετών) είδε τον πληθυσμό της να μειώνεται από τα 2,185 εκ. το 1991 σε 1,750 εκ, σήμερα και έπεται συνέχεια, καθώς η μετανάστευση νεαρών Κοσοβάρων προς την Ευρώπη συνεχίζεται ακάθεκτη. Τέλος πρέπει να σημειωθεί πως και το ευρωπαϊκό τμήμα της Τουρκίας, η ανατολική Θράκη, υφίσταται εδώ και δύο δεκαετίες παρόμοια δημογραφική τελμάτωση, με δείκτη γεννητικότητας αρκετά κάτω του 2,1 και βλέπει τον πληθυσμό αρκετών νομών της να μειώνεται.

Χάνουμε ένα εκατομμύριο Βαλκάνιους κάθε δύο χρόνια

Συνολικά υπολογίζεται πως οι βαλκανικές χώρες μαζί με την Ελλάδα (εκτός Τουρκίας της οποίας μόνο το 5% του εδάφους βρίσκεται στα Βαλκάνια), χάνουν κάθε χρόνο περίπου 250.000 κατοίκους, μόνον από τη υπεροχή των θανάτων έναντι των γεννήσεων και χωρίς να υπολογιστεί η διαρροή των Βαλκάνιων μεταναστών προς το εξωτερικό, η οποία κάποιες χρονιές ξεπερνούσε το μισό εκατομμύριο ετησίως. Ο συνδυασμός αυτών των δύο παραγόντων οδήγεί σε μείωση του βαλκανικού πληθυσμού κατά πέντε εκατομμύρια περίπου ανά δεκαετία ή μια Ελλάδα κάθε είκοσι χρόνια. Τέτοιες πληθυσμιακές απώλειες η περιοχή μας δεν είχε ούτε κατά τη διάρκεια των δύο Παγκοσμίων Πολέμων. Και φυσικά ο πληθυσμός που παραμένει στα Βαλκάνια είναι χαμηλότερων δεξιοτήτων και μορφωτικού επιπέδου, αλλά και πολύ πιο γερασμένος. Αυτή η κατάσταση χαρακτηρίζεται εύστοχα από τους δημογράφους των Βαλκανίων ως «λευκή πανούκλα».

Πολλοί στα Βαλκάνια αντιδρούν έντονα στους μετανάστες και στους πρόσφυγες ξεχνώντας πως το μεγαλύτερο πρόβλημα των χωρών της χερσονήσου μας δεν ήταν ποτέ οι ξένοι πρόσφυγες και μετανάστες που ήθελαν να εγκατασταθούν σε αυτά και να τα ενισχύσουν δημογραφικά, αλλά οι ίδιοι οι Βαλκάνιοι που αναγκάζονταν ιστορικά να μεταναστεύσουν μαζικά στο εξωτερικό για «καλύτερη ζωή». Τα Βαλκάνια υπέφεραν ιστορικά από τη μετανάστευση των νέων τους και τη «διαρροή εγκεφάλων» και όχι από το αντίθετο. Όλες οι χώρες της περιοχής μας αιμορραγούν για αυτό το λόγο, δημογραφικά αλλά και οικονομικά, και ατενίζουν όλο και πιο ζοφερά το υποθηκευμένο μέλλον τους, αυξάνοντας έτσι την ανασφάλεια και οδηγώντας σε μια παρατεταμένη κρίση, την οποία και εκμεταλλεύονται εθνικιστές και εθνολαϊκιστές για τα πολιτικά τους συμφέροντα.

Το βαλκανικό «Τείχος των Δακρύων»

Στις 17 Οκτωβρίου 2017, μέσα σε μερικές μόνον ώρες, στήθηκε ένα αυτοσχέδιο «Τείχος των Δακρύων» στο κέντρο της Μπάνια Λούκα, της άτυπης πρωτεύουσας της Σερβικής Δημοκρατίας (Republika Srpska), της διαιρεμένης Βοσνίας & Ερζεγοβίνης. Σύντομα το «τείχος» αυτό καλύφθηκε από εκατοντάδες ονόματα που έφυγαν, δημιουργώντας ένα εφήμερο μνημείο προς τιμήν μιας κοινότητας που κινδυνεύει να εξαφανιστεί, καθώς δεκάδες μέλη της, κυρίως νέοι, μεταναστεύουν καθημερινά ή αυτοεξορίζονται προς το εξωτερικό, αναζητώντας πάντα μια «καλύτερη ζωή». Πρόκειται για μια μαζική έξοδο, καθώς οι νέοι των Βαλκανίων έχουν χάσει πλέον κάθε ελπίδα για αλλαγή και δεν βλέπουν λόγους για να παραμείνουν στον τόπο τους, όπου επικρατεί πολιτική αστάθεια, διαφθορά και νεποτισμός και μόνιμη οικονομική καχεξία.

Όλες οι χώρες της νοτιοανατολικής Ευρώπης, είτε είναι μέλη της Ε.Ε. είτε όχι, υποφέρουν εδώ και δεκαετίες από μια διαρκώς επιδεινούμενη δημογραφική κρίση, όπου, εκτός από την αυξανόμενη υπεροχή των θανάτων έναντι των γεννήσεων, παρατηρείται και μια μαζική μετανάστευση των κατοίκων τους προς το εξωτερικό. Χάνοντας τους πιο νέους και πιο μορφωμένους κατοίκους τους, τα Βαλκάνια βλέπουν το μέλλον τους υποθηκευμένο, γερασμένο και οικονομικά καχεκτικό. Αυτή η ανασφάλεια και η παρατεταμένη κρίση ταυτότητας πυροδοτεί ακόμη περισσότερο τον εθνικισμό στους εναπομείναντες Βαλκάνιους, που στρέφονται ο ένας εναντίον των άλλων ή εναντίον μειονοτήτων και άλλων ομάδων αποδιοπόμπευσης, όπως είναι οι πρόσφυγες και οι μετανάστες, αντί να συνεργαστούν για να αντιμετωπίσουν από κοινού το πρόβλημα στη ρίζα τους.

Η λύση;

Η λύση στο πολυπαραγοντικό δημογραφικό πρόβλημα των Βαλκανίων είναι επίσης πολυπαραγοντική. Απαιτούνται πολιτική σταθερότητα, δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, καταπολέμηση της διαφθοράς, της γραφειοκρατίας και της αναξιοκρατίας και, φυσικά, επιτάχυνση των ρυθμών οικονομικής ανάπτυξης, για την αντιμετώπιση της ενδημικής ανεργίας και της φτώχειας. Με αυτόν τον τρόπο θα ανακοπεί το ρεύμα μετανάστευσης προς το εξωτερικό και θα αρχίσει μάλιστα κι ένα κύμα παλιννόστησης, καθώς πολλοί νέοι των Βαλκανίων θα ήθελαν να επιστρέψουν στις πατρίδες τους αν οι συνθήκες εκεί βελτιωθούν προς το καλύτερο. Απαιτείται επίσης μια γενναιόδωρη δημογραφική πολιτική τόνωσης της γεννητικότητας, όχι μόνον μέσω επιδομάτων αλλά και άλλων κινήτρων στα νέα ζευγάρια, ώστε να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά. Τέλος απαιτείται και μια ορθολογική μεταναστευτική πολιτική, που θα επιτρέψει τα δημογραφικά αποψιλωμένα Βαλκάνια να ενσωματώσουν ομαλά μετανάστες και νεοφερμένους, ώστε να τους αξιοποιήσουν κυρίως στον οικονομικό τομέα για τόνωση της ανάπτυξης. Προπαντός όμως απαιτείται συνεργασία μεταξύ των βαλκανικών χωρών σε πνεύμα αλληλεγγύης και συνανάπτυξης και όχι στείρος εθνικιστικός ανταγωνισμός, που οδηγεί νομοτελειακά τους λαούς από ήττα σε ήττα λες και είναι το πεπρωμένο τους…

Ο Γιώργος Στάμκος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Στο εθνικ καλιτεχνικό «χωριό του Κουστουρίτσα»

Αποστολή Σερβία: Στο εθνικ καλιτεχνικό «χωριό του Κουστουρίτσα»

Κι εγώ που είμαι σ’ αυτή την ιστορία;

Αποτέλεσμα εικόνας για emir kusturica mecavnik

Γράφει η Εύη Φιαμέγκου

Στο οικολογικό χωριό Τέχνης και ειρήνης του Εμίρ Κουστουρίτσα, ενώνονται λαοί και οράματα, συναντιούνται γενιές και απόψεις. Συμβαίνουν πολλά και διάφορα. Το μόνο που απαγορεύεται είναι η Κόκα Κόλα.

Στο αεροπλάνο ξαναδιάβαζα το βιβλίο του «Κι εγώ πού είμαι σ’ αυτή την ιστορία;». Μια αυτοβιογραφία, που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 2012, στην οποία ο συγγραφέας καταγράφει εμπειρίες και συναισθήματα για την ιστορία της πατρίδας του, αφηγείται την ιστορία της ζωής του και στήνει ένα ολόκληρο κόσμο σημαδεμένο από τον πόλεμο και την ιστορία και η Figaro χαρακτήρισε το μυθιστόρημα των Βαλκανίων του 21ου αιώνα.

Γράφει στην εισαγωγή: «Ο άνθρωπος είναι επιρρεπής στη λήθη και η άσκηση της λήθης στο πέρασμα του χρόνου έγινε μια θεμελιώδης τέχνη του ανθρώπινου είδους. Αν η λήθη, αυτή η πριγκίπισσα, δεν απάλυνε τις σκέψεις που βρίσκονται υπό την κυριαρχία του πάθους για να τις μεταβιβάσει στο νου και να τις βάλει σε σωστή σειρά  ο εγκέφαλος μας δε θα ήταν παρά ένα απλό κοντέινερ. Χωρίς τη λήθη θα μπορούσαμε να αντικρίσουμε την επόμενη μέρα; Τι θα γινόταν αν έπρεπε να ζούμε την οδύνη σαν μια αέναη αναθυμίαση της ψυχής μας, αν η λήθη δεν κάλυπτε τις δοκιμασίες της ζωής μας όπως το σύννεφο κρύβει τον ήλιο. Θα ήταν αδύνατον να επιβιώσουμε».

Σχετική εικόνα

Κι έτσι έφθασα στο Βελιγράδι. Μετά το γρήγορο ταξίδι, ακολούθησε ένα μεγαλύτερο κάτω από δυνατό χιόνι σε μέρη με παράξενα ονόματα και ακόμα πιο παράξενες εικόνες. Το υγρό βουνό (Μόκρα Γκόρα) στα όρια του εθνικού δρυμού, ανατολικά του ψηλότερου βουνού Τάρα. Η πόλη με τις συχνές θύελλες (Μέτσαβικ). Η ξύλινη πόλη (Ντρβένγκραντ), που έγινε το σκηνικό για την ταινία του Κουστουρίτσα «Η ζωή είναι ένα θαύμα», γνωστή και ως το χωριό του Κούστα. Η ιδέα να ονομαστεί Κούστεντορφ ήταν Αυστριακού συγγραφέα Πέτερ Χάντκε.

Στο Κούστεντορφ λοιπόν το παραμύθι άρχισε νύχτα. Με την επίσημη έναρξη του 12ου διεθνούς φεστιβάλ κινηματογράφου και μουσικής – τέλεια δωδεκάδα λέει η αφίσα και το τρέιλερ με τα κλωσόπουλα να σκάνε απο τα αβγά υποδηλώνει τη φιλοσοφία του εμπνευστή. Τόπο στους νέους κινηματογραφιστές που συχνά χάνονται μετά την αποφοίτηση τους από τις ακαδημίες και αυτός θέλει να τους δώσει ευκαιρίες.

Το διαγωνιστικό τμήμα περιλαμβάνει μόνο δικές τους μικρού μήκους ταινίες. Την προβολή της  νέας ταινίας του Κουστουρίτσα, ένα ντοκιμαντέρ για τον πρώην πρόεδρο της Ουρουγουάης Χοσέ Μουχίκα – γνωστού ως Πέπε – και συναυλία από μπάντα των Βαλκανίων.

Τις επόμενες ημέρες είδαμε ταινίες μικρού μήκους στο διαγωνιστικό τμήμα, ταινίες γνωστών και νέων δημιουργών (ξεχώρισαν οι ιταλικές Boys cry και Happy as Lazaro, ένας σκληρός ρεαλισμός και μια ποιητική αλληγορία) δημιουργών, αφιερώματα, ρετροσπεκτίβες, παρακολουθήσαμε εργαστήρια και masterclass.

Ένα πρωί περάσαμε  τα σύνορα και μεταφερθήκαμε σε μια άλλη παραμυθούπολη, το Βίσενγκραντ (η επάνω πόλη)  τον τόπο που ο νομπελίστας Ίβο Άντριτς πέρασε τα παιδικά του χρόνια, με τη γέφυρα του Δρίνα, από το ομώνυμο βιβλίο του (ένα βαλκανικό χρονικό τεσσάρων αιώνων ιστορίας, τεσσάρων θρησκειών και τριών εθνοτήτων που μοιράζονται τον ίδιο τόπο, την πόλη Bίσιεγκραντ στη Bοσνία)  ξεναγηθήκαμε από τον ίδιο τον Κουστουρίτσα στην πόλη του Άντριτς(Άντριτσγκραντ) το πολιτιστικό κέντρο  που ο ίδιος έφτιαξε πριν από 10 περίπου χρόνια  σαν ένα φόρο τιμής στο μεγάλο συγγραφέα.

Πίσω στο Κούστεντορφ γιορτάσαμε την Πρωτοχρονιά στις 13 Ιανουαρίου. Νύχτα με το χιόνι να πέφτει έξω απο την εκκλησία του Αγίου Σάββα στην κεντρική πλατεία του χωριού με φωτιές να ζεσταίνουν το κρασί και τους Βαλκάνιους μουσικούς τις καρδιές μας.

Το φεστιβάλ έκλεισε με την απονομή επαίνων και βραβείων και το πρώτο βραβείο, το χρυσό αβγό, να κερδίζει η ταινία Costacurta, τέταρτη για τον 30χρονο Σέρβου Σάσα Καράνοβιτς, ένα εσωτερικό ταξίδι ενός νεαρού άντρα που επιστρέφει στη γη της μητέρας του σε μια αποστολή και συναντάει το τραγούδι, το θάνατο, το κουράγιο και την αγάπη.

Τελειώσαμε με Πέπε και τον Κουστουρίτσα να δανείζεται τη φράση του ήρωα του όταν παρέδωσε την εξουσία της χώρας του. «Δεν φεύγω έρχομαι» είχε πει εκείνος. Το ίδιο επανέλαβε ο οικοδεσπότης και ανήγγειλε το επόμενο φεστιβάλ. Μετά περάσαμε στην αίθουσα Βισκόντι για χορούς και τραγούδια.

Ο Εμιρ Κουστουρίτσα, προσωπικότητα της χώρας του και όχι μόνο, του κινηματογράφου και όχι μόνο, δωρικός, αλλά προσιτός, φιλικός με όλους που τον αποκαλούσαν με το μικρό του όνομα και κάποιοι καθηγητή, συζητούσε, αστειευόταν, τραγουδούσε, έπινε και έδειχνε φανερά περήφανος.

Ανάμεσα στους επίσημους προσκεκλημένους της φετινής διοργάνωσης ο Ματ Ντίλον – «δεν μπορείς να παίξεις ένα ήρωα αν τον κρίνεις», είπε ο πρωταγωνιστής – serial killer του Λαρς φον Τρίερ στο «Σπίτι που έκτισε ο Τζακ», ο Καταλανός Σερζι Λοπέζ, σε μεγάλα κέφια την παραμονή Πρωτοχρονιάς, ο Ιταλός μουσικός Βινίσιο Καποσέλα – οι Ιταλοί πρωταγωνιστές της ταινίας Happy as Lazzaro και οι δίδυμοι σκηνοθέτες της ταινίας Boys cry.

Οι δρόμοι έχουν τη δική τους ιστορία

Και όλα έχουν μια εξήγηση και ένα συμβολισμό. «Έχασα την πόλη μου στη διάρκεια του πολέμου» είχε πει ο γεννημένος στο Σαράγεβο Εμιρ Κουστουρίτσα «γι αυτό ήθελα να φτιάξω το δικό μου χωριό».

Το όνειρο του έγινε πραγματικότητα και πήρε το βραβείο αρχιτεκτονικής το 2005, που δίνεται σε έργα με οικολογική και ιστορική συνείδηση.

Σ αυτό μικρό παράδεισο οι δρόμοι έχουν τα ονόματα των ηρώων του, από τον Τσε Γκεβάρα στον Ντιέγκο Μαραντόνα και από τον Ιβο Άντριτς και τον Νίκολα Τέσλα στον Φεντερίκο Φελίνι, τον Αμπάς Κιαροστάμι και τον Νόβακ Τζόκοβιτς. Κάθε σπίτι και ο ιδιοκτήτης του. Ξύλινα κουκλόσπιτα φτιαγμένα από αυθεντικές βλάχικες καλύβες της περιοχής, έπιπλα χειροποίητα τα περισσότερα, παντού ζωγραφιές και γλυπτά -ανάμεσα τους και το ομοίωμα του Τζόνι Ντεπ, επίσημου καλεσμένου το 2010, στην 3η διοργάνωση-  γκαλερί, ζαχαροπλαστείο, κατάστημα δώρων, δυο κινηματογραφικές αίθουσες, η εκκλησία του Αγίου Σάββα, γυμναστήριο και κλειστή πισίνα, βιβλιοθήκη,  ταβέρνες και  μια Καταραμένη αυλή – το μπαρ-τόπος συνάντησης που φέρει το όνομα βιβλίου του Άντριτς.

Πουθενά δε θα συναντήσεις μάρκες προϊόντων, αφίσες, χορηγίες, διαφημίσεις αφού ο ιδρυτής του φεστιβάλ οραματίστηκε ένα χώρο ανοικτό που να εναντιώνεται στην παγκοσμιοποίηση και να υποστηρίζει την ιδεολογία, τη φύση και την Τέχνη φυσικά. Σε διπλανούς στάβλους, ιδιοκτησίας Κουστουρίτσα, μάθαμε πως οι αγελάδες ακούνε κλασική μουσική.

Ο τελευταίος ήρωας

Ή όπως είναι ο ξένος τίτλος «El Pepe, a life supreme». «Η ταινία είναι για την κορύφωση του θαυμασμού μου για την αριστερά της λατινικής Αμερικής η οποία σήμερα έχει πολύ λίγους ήρωες. Όταν άκουσα για ένα πρόεδρο που εξακολουθεί να οδηγεί το τρακτέρ του και να κάνει επισκευές στο σπίτι του είπα αυτός είναι ο ήρωας μου» είπε ο Εμιρ Κουστουρίτσα.

Ήρωας στην τελευταία ταινία του είναι ένα σύμβολο της λατινικής Αμερικής.

Πρώην πρόεδρος της Ουρουγουάης (2009-2015) και πρώην αντάρτης των Τουπαμάρος, που έζησε 14 χρόνια στη φυλακή, ο Χοσέ Μουρίχα, γνωστός ως Πέπε, ζούσε στο αγρόκτημα του, με τη σύντροφο του στη ζωή και τον αγώνα, επίσης πρώην αντάρτισσα των Τουπαμάρος, δώριζε το 90% του μισθού του σε αγαθοεργίες, κυκλοφορούσε με τον παλιό σκαραβαίο του ή με ποδήλατο, μάζευε αυτούς που έκανα ωτοστόπ και έμεινε στην ιστορία ως ο πιο φτωχός πρόεδρος κράτους στον κόσμου. Κουστουρίτσα και Πεπε συζητούν για το νόημα της ζωής από πολιτική, φιλοσοφική, αισθητική και ποιητική σκοπιά και η ταινία που έχει σκηνές από την «Κατάσταση πολιορκίας» του Κώστα Γαβρά και υπέροχη μουσική κλείνει με ένα τανγκό που ακούνε αγκαλιασμένοι σε κάποιο μπαρ ο Πέπε και η Λουτσία και τον πρωταγωνιστή να μονολογεί πως το τανγκό και ο έρωτας είναι απο τα πιο πολύτιμα πράγματα στη ζωή.

Αποτέλεσμα εικόνας για emir kusturica mecavnik

Συνέντευξη με τον Κουστουρίτσα

Ο Πέπε, η λήθη  και τα φαντάσματα

Λίγα λόγια με πολύ πάθος από τον Εμιρ Κουστουρίτσα.

Η γυναίκα του Πέπε στην ταινία μίλησε για την ουτοπία του έρωτα και την ουτοπία του πολιτικού αγώνα. Ποιά πιστεύετε είναι μεγαλύτερη;

Η ουτοπία του έρωτα και η ουτοπία του πολιτικού αγώνα είναι η σύνθεση της ανθρώπινης ζωής. Συμπληρώνουν το νόημα της ζωής. Στο τέλος της ταινίας κατάλαβα ότι έκανα μια ταινία για τον έρωτα του Πέπε και της Λουτσία.

Ο Πέπε ήταν ένας άνθρωπος που τόλμησε να ονειρευθεί ένα καλύτερο αύριο. Υπάρχει τέτοιο είδος σήμερα;

Όχι έτσι. Ο καπιταλισμός σκοτώνει τα σοσιαλιστικά κινήματα. Η θέση μου είναι ότι οι σοσιαλιστικές χώρες θα πρέπει να συμβιβαστούν μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλισμού. Το 8% του κόσμου ελέγχει το 88% σε μια απόλυτη αντίθεση από τις αρχές της γαλλικής επανάστασης, ισότητα, αδελφότητα, ελευθερία. Είναι πολύ μασονικό. Ο πλανήτης κυβερνάται από το 8% και το 88% είναι στα χέρια του. Ο Πέπε ονειρεύτηκε το διαφορετικό. Αγωνίστηκε για τη διαφθορά, τη δικαιοσύνη.

Εσείς όνειρα για τη αριστερά κάνετε;

Δεν ξέρω. Η αριστερά σήμερα έχει εκφυλιστεί από τις κυβερνήσεις των ΗΠΑ και το Πεντάγωνο. Μια μέρα ίσως ονειρευτούμε ξανά. Σήμερα όχι.

Μετά τη συνάντηση σας με τον Πέπε πείτε μου λέξη που να τον χαρακτηρίζει.

Ο τίτλος της ταινίας. Μια υπέροχη ζωή. Ένας επαναστάτης που έγινε πρόεδρος και ποτέ δεν έχασε την αίσθηση τη ισότητας.

Είχατε πει σε παλαιότερη συνέντευξη αναφορικά με την ειρήνη στα Βαλκάνια «η ειρήνη κατακτάται κλείνοντας παλιούς λογαριασμούς και όχι ανοίγοντας καινούργιους.». Το λέτε πάντα;

Έτσι είναι. Αλλά ξέρετε τι κάνουν οι Αμερικανοί; Χρησιμοποιούν την αριστερά όταν θέλουν να κάνουν αλλαγές αλλά όταν θέλουν να αφήσουν κάποιες  χώρες έξω από την επιρροή των αλλαγών χρησιμοποιούν τη δεξιά. Αυτή είναι η ιστορία της Αμερικής. Η Ελλάδα, είναι η χώρα που γεννήθηκε η Δημοκρατία, κρίμα που πληρώνετε φόρους στο ΝΑΤΟ.

Στο βιβλίο σας «Κι εγω που είμαι σ αυτή την ιστορία» ξεκινάτε με τη σημασία της λήθης.

Αν δεν ξεχνάμε δεν επιβιώνουμε. Είναι αλήθεια.

Υπάρχει κάτι που θέλετε να ξεχάστε;

Η δύναμη να ξεχνάς είναι πολύ δυνατή. Είναι μεγάλη ικανότητα να ξεχνάς.

Στα «φαντάσματα» της ιστορίας πιστεύετε;

Όχι. Αυτές είναι φόρμες για τις μυστικές υπηρεσίες στον αγγλοσαξονικό κόσμο και το γερμανικό στρατό. Δεν πιστεύω στα φαντάσματα. Πιστεύω στο Θεό. Και σε κάποια θαύματα. Ο Νίκολας Τέσλα, αυτός ο σπουδαίος εφευρέτης, είχε πει αν με ρωτάς να σου πω ποια είναι, που βρίσκεται αυτή η δύναμη δεν ξέρω. Θα έλεγα είναι το φως και η ομορφιά.

Για τη δικαιοσύνη έχετε πει  πως «είναι ένα άπιαστο όνειρο εκτός κι αν ισχύει έστω για λίγο το Έγκλημα και τιμωρία του Ντοστογιέφσκι.».

Η δικαιοσύνη κι ο νόμος είναι χωρισμένα στο ανθρώπινο μυαλό. Ο νόμος της ζωής είναι πολύ διαφορετικός από το νόμο που φτιάχνουν οι κυβερνήσεις. Άλλη η δικαιοσύνη που έχουμε στο δικαστήριο και άλλη στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Ο χριστιανισμός είχε το νόημα τη δικαιοσύνης. Αλλά σήμερα ζούμε σε διαφορετικές κοινωνίες, σε νεοπαγανιστικές συνθήκες.

ΠΗΓΗ: Κι εγώ πού είμαι σ’ αυτήν την ιστορία;

Ο μακρύς δρόμος προς τις Πρέσπες: H διέξοδος ενός αδιεξόδου

Ο μακρύς δρόμος προς τη Συμφωνία των Πρεσπών

Η Διέξοδος ενός Αδιεξόδου

Γράφει ο Σπυρίδων Σφέτας

Όταν τον Φεβρουάριο του 1974 το σύνταγμα της Γιουγκοσλαβίας κατέστη αποκεντρωτικό και οι Ομόσπονδες Δημοκρατίες απέκτησαν σημαντικό βαθμό αυτονομίας, διευρύνθηκε το χάσμα Βορρά-Νότου και η χώρα μετατράπηκε σε ένα υβρίδιο μεταξύ Ομοσπονδίας και Συνομοσπονδίας. Το σύνταγμα του ’74, το οποίο δεν υπέγραψε ο γηραιός Τίτο, ήταν έργο του Σλοβένου Edvard Kardelj που θεωρούσε ότι η Γιουγκοσλαβία ήταν προσωρινό δημιούργημα του συσχετισμού των Μεγάλων Δυνάμεων και μοιραία θα εξέλειπε, καθώς θα εξελισσόταν η διαδικασία της παγκόσμιας ολοκλήρωσης και θα έδυε η εποχή του ιμπεριαλισμού. Στις 7 Απριλίου 1974, ο Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας, σε βαρυσήμαντη επιστολή προς τον Καραμανλή, ανέλυσε τους εθνικούς κινδύνους:

«Ως προς την Γιουγκοσλαβίαν. Αι ενδεχόμεναι εξελίξεις εκεί μετά τον θάνατο του Τίτο πρέπει να μας γεννούν ακόμα μεγαλυτέρας ανησυχίας. Ουδείς δύναται να προβλέψει ποια θα είναι η τύχη της γείτονός μας Σλαβικής Ομοσπονδίας. Λέγεται ότι θα διαλυθεί. Δεν είναι βέβαιον, θα σημειωθούν όμως αναμφισβητήτως οξείς εσωτερικοί ανταγωνισμοί. Όλαι αι ενδείξεις, και είναι πολλαί, πείθουν ότι η Σοβιετική Ένωση θα θελήσει να αποκτήσει και πάλιν τον έλεγχο της Γιουγκοσλαβίας τον οποίο η παρουσία Τίτο παρεμποδίζει. Δεν αποκλείεται καθόλου να χρησιμοποιήσει προς τούτο και δυναμικά μέσα».

Σήμερα γνωρίζουμε ότι το 1974 οι σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες προετοίμαζαν νέο Κομμουνιστικό Κόμμα Γιουγκοσλαβίας με πυρήνα Μαυροβούνιους Κομινφορμιστές, εξόριστους μετά το 1948, προκειμένου να αναλάβει δράση μετά τον θάνατο του Τίτο και να φέρει τη Γιουγκοσλαβία στην τροχιά της Μόσχας. Αλλά αποκαλύφθηκε πολύ νωρίς από τις γιουγκοσλαβικές μυστικές υπηρεσίες αυτή η σοβιετική συνωμοσία τότε στο Bar του Μαυροβουνίου.

Μπαίνουμε τώρα σε αυτό που αφορά εμάς. Ο Αβέρωφ συνεχίζει:

«Σήμερον όλοι σχεδόν οι κάτοικοι του ‘’Κράτους’’ των Σκοπίων, οι κάτω των 40 ή 50 ετών, είναι πεπεισμένοι ότι αποτελούν ιδίαν εθνότητα. Πολλοί από τους παλαιότερους βουλγαρίζουν, αλλά οι πρώτοι είναι πολυαριθμότεροι και δυναμικότεροι. Δυσφορούν δε δια τούτο διότι η Βουλγαρία ενεργώς μάχεται την ιδέα της μακεδονικής εθνότητας. Η Βουλγαρία διεκδικεί τους ‘’Μακεδόνας’’ ως ιδικούς τους. .

Αλλά ο φανατισμός των ΄΄Μακεδόνων’’ των Σκοπίων είναι μεγάλος και όπως σημαντική είναι τώρα και η θέση αυτών εις το Βελιγράδιον, δηλαδή εις τη διοίκησης της ομοσπονδιακής Κυβέρνησης.

Όταν λοιπόν θα λείψει ο Τίτο δια να προφυλαχθούν από την Βουλγαρία τον πιστότερο δορυφόρο της Μόσχας εν εκ των δύο πραγμάτων πρέπει να κάμουν. Ή να στηριχθούν εις τη Δύσιν ή να πλειοδοτήσουν εις φιλοσοβιετισμόν.

Το πρώτο το θεωρώ σχεδόν αδύνατο λόγω της εντόνου ιδεολογικής τοποθετήσεώς των και λόγω των κινδύνων που τούτο θα συνεπάγεται δια τους ηγέτας των. Το δεύτερο είναι λίαν πιθανόν και θα οδηγήσει πιθανότατα εις την εφαρμογή του παλιού σχεδίου της Μόσχας εις την δημιουργία υπό την αιγίδα της κάποιας βουλγαρογιουγκοσλαβικής Ομοσπονδίας-ολοκληρωμένης ή μερικής, την οποία επιμόνως αρνείτο ο Τίτο και η οποία υπήρξε η κύρια αιτία της ρήξεώς του με τη Μόσχα το 1948.

Πόσον τούτο θα είναι επικίνδυνο δι΄ εμάς είναι προφανές. Και γίνεται προφανέστερον όταν σκεφτούμε ότι αφενός μεν εις την περιοχή των Σκοπίων ζουν και (συχνά σταδιοδρομούν άριστα) περί τις 35.000 καταφυγόντας εκεί σλαβόφωνοι της Μακεδονίας μας και ότι αφετέρου εις την Ελληνικήν Μακεδονίαν οι σλαβόφωνοι υφίστανται την συστηματική προπαγάνδα που διεξάγει το ραδιόφωνο και η τηλεόραση των Σκοπίων».

Κατανοητό αυτό το φοβικό σύνδρομο στις συνθήκες του Ψυχρού Πολέμου, και ιδιαίτερα για τη Γιουγκοσλαβία με βάση τα δεδομένα του 1974. Κατανοητό επίσης και γιατί η Βουλγαρία δεν έχει πρόβλημα με τον όρο Μακεδονία και Μακεδόνες. Για τον Βούλγαρο η λέξη Μακεδών είναι ο υποδουλωμένος, ο μη ελεύθερος Βούλγαρος. Ουσιαστικά για εμάς έμπαινε ζήτημα ασφάλειας μέσω ανακινήσεως ζητήματος ‘’μακεδονικής μειονότητας’’ ως μακροπρόθεσμη έγερση εδαφικών διεκδικήσεων .Και αυτό φοβόταν ο Αβέρωφ, ότι οι Σλαβόφωνοι οι δικοί μας που υφίσταντο τη σημαντική προπαγάνδα, ράδιο, τηλεόραση κλπ. θα αποτελούσαν το μοχλό της αποσταθεροποίησης στη Βόρειο Ελλάδα, αν η Σοβιετική Ένωση ανακτούσε την επιρροή της στη Γιουγκοσλαβία. Ο Αβέρωφ θυμάται τον εμφύλιο πόλεμο, το ΝΟΦ, τον ρόλο της Γιουγκοσλαβίας στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο με την εκμετάλλευση του Μακεδονικού, τα βουλγαρογιουγκοσλαβικά σχέδια για ομοσπονδία ή συνομοσπονδία των Νοτίων Σλάβων, τη σοβιετική βαλκανική πολιτική των ετών 1944-49, την τότε πολιτική του Βελιγραδίου και των Σκοπίων έναντι της Ελλάδας κ.λπ. και φοβόταν επανάληψη του σεναρίου αυτού στα νέα δεδομένα.

Αλλά δεν συνέβη το ανησυχητικό αυτό σενάριο. Η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε, η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε και ο κομμουνισμός κατέρρευσε. Όσο υπήρχε η Τιτοϊκή Γιουγκοσλαβία, το Μακεδονικό επηρέαζε τις διμερείς ελληνογιουγκοσλαβικές σχέσεις ως ζήτημα αναγνώρισης ‘’ μακεδονικής μειονότητας’’ από την Ελλάδα. Το θέμα ανακινούσαν και αυτοτελώς τα Σκόπια, ιδιαίτερα μετά την απομάκρυνση του Rankovic το 1966 και την έναρξη της διαδικασίας αποκέντρωσης των Ομόσπονδων Δημοκρατιών, την έξαρση του εθνικού ζητήματος (ιδιαίτερα του Κροατικού), εξελίξεις που οδήγησαν στο σύνταγμα του 1974. Επισημαίνω τι έλεγε το ’73 και ο Φαίδων Άννινος- Καβαλιεράτος, αναπληρωτής- υπουργός Εξωτερικών τότε για ένα διάστημα, όταν ανακινούνταν από τα Σκόπια ζήτημα αναγνώρισης ‘’μακεδονικής’’ μειονότητας από την Ελλάδα.

«Μετά της παλαιάς φίλης Γιουγκοσλαβίας θα επιθυμούσαμε να αναπτύξουμε ταχύτερον τας σχέσεις μας. Λόγω όμως ορισμένων τεχνητών εμποδίων, παρεμβαλλομένων ουχί βεβαίως από ημετέρας πλευράς εν Γιουγκοσλαβία και εξαιτίας της στάσεως ωρισμένων επαρχιακών στοιχείων η οποία δημιουργεί αντιξόους αντιδράσεις εις την ελληνική κοινή γνώμην, αι σχέσεις μετά της χώρας αυτής, ομαλαί βεβαίως και φιλικαί, δεν σημειούν τον υφ΄ ημών επιθυμητόνν ρυθμόν αναπτύξεως.

Το επαρχιακόν στοιχείον, το οποίον εννοούσα, είναι ότι δημιουργείται εν Γιουγκοσλαβία μια τεχνητή εθνότης περί της οποίας π.χ. προ 50 ετών, ουδείς εγένετο λόγος. Και τούτο μεν αν περιωρίζετο εκεί, αν γινόταν μόνο εκεί θα ήτο καθαρό εσωτερικό ζήτημα της Γιουγκοσλαβίας, αφ΄ ης όμως στιγμής η Γιουγκοσλαβία επιμένει να παρεμβάλει το θέμα αυτό εις τα σχέσεις μετά της Ελλάδος είμεθα υποχρεωμένοι να λάβουμε αυτή την απορριπτική θέσιν.

Τώρα πως μπορεί να θεραπευτεί αυτή η δυσκολία; Μπορεί ευχερώς να εξαλειφθεί αν η γιουγκοσλαβική κυβέρνησις παύσει να αναμειγνύη αυτό το τεχνητό θέμα εις τας σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών».

Οι δηλώσεις του Άννινου-Καβαλιεράτου είχαν ως αποτέλεσμα μια προσωρινή κρίση στις ελληνογιουγκοσλαβικές σχέσεις και τη ματαίωση της επίσκεψης του υπουργού Εξωτερικών της Γιουγκοσλαβίας Milos Minic στην Αθήνα. Δεν αντιδρούσαμε για τις εξελίξεις εντός της Γιουγκοσλαβίας, για τη διαμόρφωση της σλαβομακεδονικής ταυτότητας στο βαθμό που δεν έθιγε την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά της αρχαιότητας, αλλά για τη διάχυσή της στους Σλαβόφωνους της Ελληνικής Μακεδονίας, για τον αλυτρωτισμό και προς εμάς και προς τη Βουλγαρία η οποία έβλεπε και βλέπει τους ‘’Μακεδόνες’’ ως αλλοτριωμένους Βούλγαρους.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Βουλγαρία υπήρξε η πρώτη χώρα που αναγνώρισε τα Σκόπια ως Δημοκρατία της Μακεδονίας και ότι δεν έχει πρόβλημα με τον όρο Μακεδονία και Μακεδόνες, γιατί θεωρεί ότι αυτοί είναι μη απελευθερωμένοι Βούλγαροι. Και το σύμφωνο φιλίας που υπέγραψε πέρυσι με τα Σκόπια δεν υπεισέρχεται σε τέτοια ζητήματα, κάνει λόγο απλά για ‘’ κοινό παρελθόν’’, κάτι που θα μπορούσε να προοιωνιστεί και κοινό μέλλον. Η Βουλγαρία ζει ακόμα στο πνεύμα του εθνικού ρομαντισμού του 19ου αιώνα.

Επειδή για μας ο όρος Μακεδών , λόγω της αρχαιότητας, είναι συνυφασμένος με τον Ελληνισμό, θέλουμε την οριοθέτηση των ταυτοτήτων, Ελληνισμού και Σλαβισμού, και για αυτό επιμένουμε τόσο πολύ στο να αποσαφηνιστούν ζητήματα ταυτοτήτων, χωρίς να αναγνωρίζουμε ‘’ μακεδονικό έθνος’’ με τους όρους της άλλης πλευράς. Αυτή η οριοθέτηση είναι το πνεύμα που διαχέεται σε όλη τη Συμφωνία.

Δυστυχώς, η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε και συνέβη αυτό το οποίο είχε διαισθανθεί ένας άλλος έξοχος διπλωμάτης, ο Χρήστος Ξανθόπουλος-Παλαμάς, όταν ως υφυπουργός Εξωτερικών επισκέφτηκε το 1971 το Βελιγράδι και συζητούσε διμερή θέματα με τον υπουργό Εξωτερικών της Γιουγκοσλαβίας, Μίρκο Τέπαβατς. Ήταν τότε σε εξέλιξη η Κροατική άνοιξη, η μεγαλύτερη εσωτερική κρίση της Γιουγκοσλαβίας μετά το 1948. .

« αν, πράγμα που ουδαμώς ευχόμεθα διότι διακαώς επιθυμούμε να ίδωμεν την Γιουγκοσλαβία παραμένουσαν ως έχει σήμερον, οιονδήποτε των αποτελουμένων αυτής τμημάτων απέκτα τυχόν διεθνή υπόστασιν τότε φυσικά θα εξετάζομεν το ζήτημα των απευθείας μετ΄ αυτού σχέσεών μας.

Ελπίζω να συμμερίζεστε την άποψίν μας ότι η θέσις αύτη βασίζεται στα δεδομένα του Διεθνούς Δικαίου».

Όσο υπήρχε η Γιουγκοσλαβία, μια κεντρική κυβέρνηση έστω και ανίσχυρη , μια διεθνής φυσιογνωμία της χώρας, μια σημαία, ένας εθνικός ύμνος, δεν ήταν για την Ελλάδα μείζον πρόβλημα το Μακεδονικό. Μόνο όταν ανακινούνταν ζήτημα μειονότητας, η Αθήνα αντιδρούσε, έστω και αν επίσημα η Γιουγκοσλαβία αρνούνταν ότι έχει εδαφικές διεκδικήσεις. Στις 30 Δεκεμβρίου 1969 σημείωνε ο υπουργός Εξωτερικών Παναγιώτης Πιπινέλης σε οδηγίες του προς τον πρέσβη στο Βελιγράδι, Σπύρο Τετενέ.

«Ανάμιξις υπό την μορφήν ενδιαφέροντος δια ‘’μειονότητας’’ πλειστάκις αποτελεί κεκαλυμμένην εδαφικήν διεκδίκησιν, τυχόν δε δήλωσις περί μη υπάρξεως εδαφικών διεκδικήσεων ουδεμίαν αξίαν έχει, δεδομένου ότι η πρώτη μορφή , δηλαδή η μειονοτική, οδηγεί θάττον ή βράδιον εις την εδαφικήν. Περαιτέρω η Ελληνική Κυβέρνησις δεν δύναται να επιτρέψη εις ξένην Κυβέρνησιν να αποφαίνεται περί της εθνικής συνειδήσεως των κατοίκων οιουδήποτε τμήματος της χώρας, έτι δε ολιγώτερον να αποδεχθή εκδήλωσιν σχετικού ενδιαφέροντος. Ταύτα αποτελούν, παρά πάσαν αντίθετον δήλωσιν, εδαφικήν διεκδίκησιν. Δικαιούμεθα και οφείλομεν εκ καθήκοντος ειλικρινείας να διευκρινίσωμεν ότι εφ’όσον δεν λαμβάνονται υπ’όψιν απόψεις επί ζητήματος θεμελιώδους δι’ημάς σημασίας, δεν έχουν πρακτικήν τινά σημασίαν αι διαβεβαιώσεις περί διαθέσεων αναπτύξεως των φιλικών μεθ’ημών σχέσεων».

Ποια είναι όμως αυτή η τεχνητή εθνότης η οποία δημιουργείται; Είναι νομίζω πασιφανές τι εννοεί ο Φαίδων Άνινος Καβαλιεράτος. Και γιατί δεν υπήρχε πριν 50 χρόνια; Το 1923; Εδώ τώρα μπαίνουμε στην καρδιά του προβλήματος, κάτι που μας αφορά. Γιατί βλέπω ότι τα αλυτρωτικά καλύφθηκαν, γενικά οι κόκκινες γραμμές μας ( σύνθετη ονομασία erga omnes, εξάλειψη αλυτρωτισμού, αναθεώρηση του συντάγματος κ.λπ.), αλλά αναμοχλεύονται ζητήματα ταυτότητας, γλώσσας, εθνότητας κ.λπ., σε λίγο και εμπορικών σημάτων, δεν ξέρω και εγώ τι θα ανακαλύψουμε.

Στον Μεσοπόλεμο διεξάγεται έντονος ανταγωνισμός μεταξύ της Βουλγαρίας και του Βασιλείου των Σέρβων , Κροατών και Σλοβένων / Γιουγκοσλαβίας μετά το 1929 για την ταυτότητα του πληθυσμού του τμήματος της Μακεδονίας που το 1913 και το 1919 επιδικάστηκε στην τότε Σερβία. Πρόκειται για τη σερβική Μακεδονία, τη Vardaska Makedonija, που το 1929 συμπεριλήφθηκε στην Vardaska Banovina. Οι όροι Pirinska Makedonija, Vardarska Makedonija , Egejska Makedonija εισήχθησαν το 1913 από την ηττημένη Βουλγαρία για να καταδείξουν τη ‘’ διάσπαση της Μακεδονίας ως ενότητας και βουλγαρικής περιοχής’’ με την επισήμανση ότι μόνο το μικρό βουλγαρικό τμήμα, η Pirinska Makedonija, ήταν το ελεύθερο τμήμα, ενώ το ελληνικό (Egejska) και το σερβικό τμήμα ( Vardaska) αλύτρωτες περιοχές.

Τι κληρονομήσανε οι Σέρβοι μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο; Κληρονομήσανε έναν πληθυσμό ο οποίος είχε φιλοβουλγαρικά αισθήματα, άλλοι ήταν ακραιφνείς Βούλγαροι, άλλοι είχαν μια ρευστή συνείδηση, και προσπαθούσαν με τη βία να τον εκσερβίσουν. Το Βελιγράδι δεν αναγνώριζε την ύπαρξη βουλγαρικής μειονότητας. Τα φιλοβουλγαρικά αισθήματα ενός τμήματος του σλαβικού πληθυσμού, ιδιαίτερα στις ανατολικές περιοχές του σερβικού τμήματος της Μακεδονίας, αποδίδονταν στην καλά οργανωμένη βουλγαρική προπαγάνδα του 19ου αιώνα, ο πληθυσμός χαρακτηριζόταν ως άμορφη μάζα που θα μπορούσε να εκσερβιστεί. Ένοπλη αντίσταση στην πολιτική του εκσερβισμού προέβαλλε η βουλγαρική οργάνωση VMRO που με ορμητήριο το βουλγαρικό τμήμα της Μακεδονίας εγκαινίασε από το 1920 μέχρι το 1934 την τακτική του ανταρτοπολέμου κατά των Σέρβων για να αποτρέψει τον εκσεβισμό της περιοχής, θέτοντας βραχυπρόθεσμα ζήτημα αναγνώρισης των δικαιωμάτων της βουλγαρικής μειονότητας και μακροπρόθεσμα την αυτονομία της σερβικής Μακεδονίας. Στην Ελλάδα προσπάθησε (ανεπιτυχώς) να αποτρέψει την εθελούσια ανταλλαγή πληθυσμών με βάση τη συνθήκη του Νεϊγύ ( 27.11. 1919), αλλά δεν είχε ένοπλη δράση, εκτός ορισμένων μεθοριακών επεισοδίων.

Κοντά στο άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου που είναι σήμερα στα Σκόπια στο πλαίσιο του αρχαϊκού κιτς πατριωτισμού του Γκρούεφσκυ, στον Μεσοπόλεμο δέσποζε το άγαλμα του Αλεξάνδρου Καραγιώργη, του βασιλιά της Σερβίας και της μετέπειτα Γιουγκοσλαβίας. Σκοπός των Σέρβων ήταν να εκσερβίσουν τον πληθυσμό αυτό, τμήμα του οποίου είχε φιλοβουλγαρικά αισθήματα, αλλού υπήρχαν ισχυροί βουλγαρικού πυρήνες, αλλά υπήρχε και ρευστότητα στη συνείδηση. Ο όρος Μακεδονία εξισώθηκε από τους Σέρβους εθνικιστές με τον όρο Νότιος Σερβία ή Παλαιά Σερβία, καλλιεργήθηκαν οι ιστορικές μνήμες των Σέρβων, ότι δηλαδή ο Κόσοβο και τα Σκόπια, η πρωτεύουσα του Μεσαιωνικού κράτους του Στέφανου Δουσάν, ήταν η κοιτίδα του Σερβισμού. Συνέπιπτε η ελληνική και η σερβική άποψη για τα όρια της ιστορικής Μακεδονίας. Ιστορική Μακεδονία ήταν για μας το σημερινό ελληνικό τμήμα και η γραμμή Αχρίδα- Μοναστήρι -Κρούσεβο- Γευγελή- Στρώμνιτσα, Νευροκόπι- Μελένικο. Η ευρύτερη περιοχή της πόλης των Σκοπίων ήταν για μας και για τους Σέρβους τμήμα της Παλαιάς Σερβίας. Οι Σέρβοι τον 19ο αιώνα διέκριναν τους όρους Stara Srbija ( Παλαιά Σερβία) και Makedonija. Αλλά για την ευρωπαϊκή διπλωματία και για τη Βουλγαρία ο όρος της μείζονος Μακεδονίας ήταν πολύ ευρύτερος. Συμπεριλαμβανόταν στα τρία οθωμανικά βιλαέτια του Κοσόβου (με πρωτεύουσα τα Σκόπια ), του Μοναστηρίου και της Θεσσαλονίκης. Έτσι, υπήρχε και η συμβατική χρήση του όρου Μακεδονία.

Μέσω της σερβικής Μακεδονίας το Βασίλειο Σέρβων , Κροατών και Σλοβένων είχε διέξοδο στην ελεύθερη ζώνη της Θεσσαλονίκης. Η σερβική Μακεδονία ήταν εστία έντασης και συγκρούσεων μεταξύ Βουλγάρων κομιτατζήδων της VMRO και σερβικού τακτικού στρατού ή σερβικών παραστρατιωτικών οργανώσεων. Ευρωπαίοι ταξιδιώτες που ταξίδευαν με το Orient Express από το Παρίσι στην Κωνσταντινούπολη διακατέχονταν από τον φόβο βομβιστικών ενεργειών Βαλκάνιων τρομοκρατών, δηλαδή Βουλγάρων κομιτατζήδων. Ο εκσερβισμός σε μακροπρόθεσμη βάση δεν ήταν ανέφικτος. Αν τα αποτελέσματα δεν υπήρξαν ικανοποιητικά, αυτό οφειλόταν στον βίαιο τρόπο που εφαρμόστηκε η πολιτική αυτή , στο κλίμα έντασης και ανασφάλειας που κυριαρχούσε στη σερβική Μακεδονία μέχρι το 1934, στην απουσία μιας ουσιαστικής οικονομικής και κοινωνικής αναβάθμισης της περιοχής ( μικρά βήματα έγιναν από το 1938 από τον πρωθυπουργό της Γιουγκοσλαβίας Milan Stojadinovi?), και στη σύντομη σχετικά περίοδο του Μεσοπολέμου. Ήπια πολιτική εξελληνισμού των Σλαβοφώνων στην ελληνική Μακεδονία άσκησε και η Ελλάδα , μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών με τη Βουλγαρία και την Τουρκία. Εδώ τα αποτελέσματα υπήρξαν ικανοποιητικά λόγω της πληθυσμιακής υπεροχής του ελληνικού στοιχείου και της απουσίας δράσης της VMRO, υπήρχαν φιλοβουλγαρικές ομάδες ή Βουλγαρόφρονες, αλλά είχαν αποδεχτεί την ελληνική κυριαρχία και δεν δημιουργούσαν προβλήματα στο ελληνικό κράτος.

Θύμα του σερβοβουλγαρικού ανταγωνισμού στη σερβική Μακεδονία απέβη τελικά ο ίδιος ο τοπικός πληθυσμός. Από τη μια πλευρά εξαναγκαζόταν από τη VMRO να προσφέρει άσυλο στους Βούλγαρους κομιτατζήδες και να αυτοπροσδιορίζεται όχι ως σερβικός, αλλά ως βουλγαρικός, από την άλλη καταδιωκόταν από τις σερβικές αρχές, αν στήριζε τη VMRO και δηλωνόταν ως βουλγαρικός και όχι ως σερβικός, βρισκόταν μεταξύ σφύρας και άκμονος. Αν εκφραζόταν ως μακεδονικός, θα εξισορροπούσε τον σερβοβουλγαρικό ανταγωνισμό και πίστευε ότι θα απεμπλεκόταν από τη σερβοβουλγαρική διένεξη. Και εδώ είναι το πρόβλημα ακαταληψίας και δυσπεψίας για εμάς τους Έλληνες.

Υπήρχε η δυνατότητα ένας σλαβόφωνος χωρικός να χρησιμοποιεί τον όρο Μακεδών και να ονομάζει το ιδίωμα που μιλούσε μακεδονική διάλεκτο; Εδώ είναι το πρόβλημα, κάτι το οποίο δεν μπορεί να καταλάβει ο μέσος Έλληνας, όχι μόνο ο μέσος Έλληνας, αλλά και οι διπλωμάτες της εποχής του Μακεδονικού Αγώνα.

Άλλo η Αρχαία Μακεδονία, εννοείται ότι όλα συνδέονται με τον Ελληνισμό, και άλλο ο 19ος – 20ός αιώνας. Οι όροι Μακεδονία και Μακεδόνες άλλαζαν συχνά περιεχόμενο ανά τους αιώνες. Ο όρος Μακεδών χρησιμοποιούνταν από τις σλαβικές κοινότητες ως ένδειξη τοπικής ταυτότητας και οι σλαβικές διάλεκτοι αποκαλούνταν ως μακεδονικές, συγγενείς αλλού περισσότερο με τη βουλγαρική, αλλού με τη σερβική. Αυτό οι δικοί μας Μακεδονομάχοι το παρατηρούσαν. Για παράδειγμα, ποια ήταν η μακεδονική διάλεκτος στην οποία μιλούσε ο Καπετάν Κώτας στους χωρικούς και ο Πύρζας μετέφραζε στα ελληνικά, διότι ο Παύλος Μελάς δεν την καταλάβαινε; Σίγουρα ήταν σλαβικό ιδίωμα, βουλγαρομακεδονικό ιδίωμα το αποκαλεί ο ίδιος ο Μελάς σε άλλη του επιστολή, άσχετα αν στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα αποκαλείται μόνο μακεδονική διάλεκτος. Τι εννοούσε ο Κώτας με τον όρο ‘’ εμείς οι Μακεδόνες’’;

Και ο Ίων Δραγούμης παρατήρησε το φαινόμενο αυτό. Αλλά επειδή τότε είχαμε να αντιμετωπίσουμε τη Βουλγαρία που προσπαθούσε να διαμορφώσει βουλγαρική συνείδηση μέσω της Εξαρχίας και των κομιτάτων στους σλαβόφωνους χωρικούς που ως τοπική ταυτότητα χρησιμοποιούσαν τον όρο Μακεδόνες, εύκολα μπορούσες να δημιουργήσεις τον μύθο ότι πρόκειται για ελληνικούς πληθυσμούς που στην πορεία των αιώνων δέχτηκαν σλαβικές επιδράσεις και υπέστησαν εθνολογικές αναμίξεις. Το ίδιο και για τη γλώσσα . Η ύπαρξη ελληνικών λέξεων στο συνονθύλευμα των (σλαβο) μακεδονικών διαλέκτων λειτουργούσε ως δικλίδα ασφαλείας για την αναγωγή τους σε ελληνική γλώσσα που υπέστη αναμίξεις (σλαβικές, τουρκικές , βλάχικες, αλβανικές) και κατέστη ‘’μιξοβάρβαρο’’ ιδίωμα. Έτσι, πίσω από κάθε τι το μακεδονικό που σχετιζόταν με σλαβικό βλέπαμε κάτι το ελληνικό και το Μακεδονικό ζήτημα ήταν στη πράξη μια ελληνοβουλγαρική διαπάλη. Ο σλαβόφωνος που προσχωρούσε στην Εξαρχία ή στα κομιτάτα, μαζί με την τοπική ταυτότητα Μακεδών, αποκτούσε τώρα και την εθνική ταυτότητα Βούλγαρος. ‘’Πρέπει να ξέρη κανείς να διακρίνη τους σλαβόφωνους χωρικούς της Μακεδονίας από τους καθαυτό Βουλγάρους της Βουλγαρίας.. Κάθε νέαν άνοιξη οι Βούλγαροι της Βουλγαρίας ( και ειδικότερα τα κομιτάτα) προκηρύχνουν στον κόσμο και στους σλαβόφωνους της Μακεδονίας γενικήν εξέγερσιν ενάντια στον «απαίσιο τύραννον». Η ευαίσθητη Ευρώπη κλαίει για την ελειεινή κατάσταση των «δύστυχων Μακεδόνων». …Αν εγνώριζες τους χωρικούς αυτούς, θα πειθόσουν πως δεν σκέπτονται ούτε την εθνικότητά τους ούτε τα δικαιώματα του «Ελεύθερου Πολίτη» , που τ’αγνοούν εντελώς. Υπάρχουν βέβαια και εξαιρέσεις, τα σχισματικά ή εξαρχικά χωριά, από καιρό φανατισμένα από τη βουλγαρική προπαγάνδα… Οι λοιποί σλαβόφωνοι χωρικοί είναι μονάχα «αριθμοί» που τα κομιτάτα τους εκμεταλλεύονται και τους επιβάλλονται με τη βία ( τα κομιτάτα καλά κάνουν, αφού τους αφήνουμε το πεδίο ελεύθερο)’’, έγραφε ο Ίων Δραγούμης από τις Σέρρες στις 18/31 Οκτωβρίου 1903. Οι «δύστυχοι Μακεδόνες» ήταν προφανώς οι Σλαβόφωνοι χωρικοί στους οποίους η Βουλγαρία προσπαθούσε να εμφυσήσει βουλγαρική εθνική συνείδηση, και η ευαίσθητη Ευρώπη ήταν το φιλοβουλγαρικό Βαλκανικό Κομιτάτο των αδελφών Buxton που λειτουργούσε ως Think Tank της αγγλικής κυβέρνησης και εισηγούνταν την αυτονομία της Μακεδονίας ως λύση. Αν ο σλαβόφωνος χωρικός παρέμεινε Πατριαρχικός, θεωρούνταν Έλληνας, άσχετα αν δεν μιλούσε ελληνικά, παρόλο που και η διγλωσσία είχε μεγάλη διάδοση.

«Ήταν ένα κράμα όλων των βαλκανικών εθνοτήτων τότε η Μακεδονία…. Η γλώσσα τους ήταν η ίδια, μακεδονίτικη, ένα κράμα και αυτή από σλαβικά κι ελληνικά, ανακατωμένα με λέξεις τούρκικες. ….Όπως και στα βυζαντινά χρόνια , οι πληθυσμοί ήταν ανακατωμένοι τόσο, που δύσκολα χώριζες -τις δύο φυλές που κυριαρχούσαν. Εθνική συνείδηση είχαν τη μακεδονική μονάχα. Όταν όμως οι Βούλγαροι κήρυξαν την εκκλησιαστική τους ανεξαρτησία , και αναγνωρίστηκε στην Κωνσταντινούπολη αρχηγός της βουλγάρικης συνείδησης ο Έξαρχος αντί του Πατριάρχη , και όταν η Σύνοδος του 1872 κήρυξε σχισματικούς τους Βούλγαρους , χωρίστηκε η Μακεδονία σε Πατριαρχικούς Έλληνες κι Εξαρχικούς Βουλγάρους, χωρίστηκαν και οι συντοπίτες, οι συγχωρίτες-ακόμα και οικογένειες», έγραφε η Πηνελόπη Δέλτα Στα Μυστικά του Βάλτου».

Τι προκύπτει από την Πηνελόπη Δέλτα από την οποία δεν απαιτούμε βέβαια τις δάφνες ενός ιστορικού. Ότι ό όρος μακεδονική γλώσσα μπορούσε να ταυτιστεί με σλαβικό ιδίωμα, ότι η τοπική ( όχι ακόμα εθνική) συνείδηση του Μακεδόνα περιελάμβανε τους Σλαβόφωνους.

Δεν υπήρχαν διακριτά χαρακτηριστικά στους Σλαβόφωνους και ιστορική παράδοση για να διαμορφωθεί μια σλαβομακεδονική, μη βουλγαρική, ελληνική ή σερβική, ταυτότητα με εγγενείς δυνάμεις.

Δεν ήταν ελληνική ιδιαιτερότητα. Και οι Σέρβοι στο Κόσσοβο υποστήριζαν ότι οι Αλβανοί ήταν εξισλαμισμένοι Σέρβοι και μέσω του εξισλαμισμού εξαλβανίστηκαν. Το ίδιο λένε και οι Τούρκοι για τους Κούρδους, ότι οι Κούρδοι είναι ορεινοί Τούρκοι που λόγω γειτνίασης με την Περσία δέχτηκαν την επίδραση τη περσικής γλώσσας και αποξενώθηκαν από τους υπόλοιπους Τούρκους. Πριν μερικά χρόνια, το 1984-85 , όταν η κομμουνιστική Βουλγαρία άλλαξε τα ονόματα των τουρκογενών Μουσουλμάνων από τουρκικά και αραβικά σε βουλγαρικά (διαδικασία αναγέννησης), Βούλγαροι ιστορικοί υποστήριζαν τη θέση , ότι οι τουρκογενείς Μουσουλμάνοι είναι βουλγαρικοί πληθυσμοί που έχουν εξισλαμιστεί επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και έτσι εκτουρκίστηκαν. Η βίαιη αλλαγή των ονομάτων ( για παράδειγμα ο Αχμέτ Ντογκάν ονομάστηκε Μέντι Ντογκάνοφ) υπήρξε ατελέσφορη. Η πολιτική αυτή δεν πέτυχε και οι τουρκογενείς Μουσουλμάνοι χρησιμοποιούσαν τα δικά τους ονόματα στο στενό κύκλο. Αυτό σημαίνει ότι και δια των όπλων να καταλάβεις τα Σκόπια, δεν μπορείς να επιβάλεις αυτό το οποίο εσύ θέλεις στην πράξη.

Και εδώ τώρα τίθεται το μεγάλο μας πρόβλημα. Υπάρχει η τοπική ταυτότητα Μακεδών η οποία όμως δεν μπορεί να εξελιχθεί σε εθνική, διότι τότε δεν υπήρχαν εγγενείς δυνάμεις ούτε ευνοούσαν οι συνθήκες. Πολύ εύκολα ένας Σλάβος που είχε την τοπική ταυτότητα Μακεδών μπορούσε να αποκτήσει βουλγαρική συνείδηση μέσω βουλγαρικών σχολείων κλπ. Η Βουλγαρία όμως φαινόταν ότι δεν μπορούσε να επιτελέσει τον εθνικό της στόχο, δηλαδή να ενσωματώσει τη Μακεδονία στη Βουλγαρία 25 χρόνια μετά το σοκ του Συνεδρίου του Βερολίνου ( 13.7.1878) που αναθεώρησε την προκαταρκτική συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (3. 3. 1878 ) με την οποία η μείζων Μακεδονία ( πλην Χαλκιδικής και Θεσσαλονίκης) ενσωματωνόταν στη Βουλγαρία. Και κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του Ίλιντεν (20 Ιουλίου/2. Αυγούστου 1903) , παρόλο που η Βουλγαρία υποκίνησε τους Βουλγαρομακεδόνες σε εξέγερση, δεν κήρυξε πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπως υποσχέθηκε. Ούτε η Ρωσία, απασχολημένη με την Ιαπωνία, ήθελε ταραχές στα Βαλκάνια και επέδειξε αδράνεια. Η εξέγερση του Ίλιντεν κατεστάλη εύκολα από τον οθωμανικό στρατό και κατέστησε ορατό στην Αθήνα τον βουλγαρικό κίνδυνο για τον Ελληνισμό της Μακεδονίας. Ήταν το έναυσμα για την ένοπλη φάση του Μακεδονικού Αγώνα.

Μια ομάδα Σλάβων διανοουμένων από τη Μακεδονία που προέρχεται από τους κόλπους του Βουλγαρισμού, αλλά αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι η Βουλγαρία δεν μπορεί να επιτελέσει την εθνική της αποστολή, με αποτέλεσμα ο ‘’μακεδονικός λαός ‘’, όπως τον αποκαλούν , να διασπάται, τα βαλκανικά κράτη να ανταγωνίζονται στη Μακεδονία, η οθωμανική κακοδιοίκηση να διαιωνίζεται, και ο κίνδυνος διανομής της Μακεδονίας μεταξύ των βαλκανικών κρατών να είναι ορατός, τόνισε την ανάγκη διαμόρφωσης μιας σλαβομακεδονικής ταυτότητας ως μιας διαδικασίας διαφοροποίησης από τους Βούλγαρους, Σέρβους και Έλληνες. Κύριος εκπρόσωπος ήταν ο Κρστε Μισίρκωφ ο οποίος το 1903εξέδωσε την μπροσούρα του ‘’Ζα makedonckite raboti -Περί των μακεδονικών υποθέσεων’’ που αποτελεί το πολιτικό μανιφέστο του σλαβομακεδονικού εθνικού σεπαρατισμού. Ως όρους για τη διαμόρφωση της νέας ταυτότητας θεωρεί την κωδικοποίηση μιας σλαβομακεδονικής γλώσσας με βάση την κεντρική διάλεκτο (Βελεσσών, Περλεπέ, Μοναστηρίου και Αχρίδας), την ανασύσταση της Αρχιεπισκοπής Αχρίδας ως αυτοκέφαλης με εκκλησιαστική γλώσσα την σλαβονική, και ένα αυτόνομο πολιτικό καθεστώς με την καλλιέργεια φιλικών σχέσεων με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Γνωρίζει τις εύλογες απορίες που θα προκαλέσουν οι χωρίς ιστορικά ερείσματα θέσεις του, ότι στη Μακεδονία υπήρχαν και υπάρχουν μόνο δύο σλαβικές εθνότητες, οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι, ότι στη Μακεδονία δεν υπάρχει γλώσσα , υπάρχουν μονάχα πολλές διάλεκτοι που διαφέρουν μεταξύ τους, αλλά είναι συγγενείς με τη βουλγαρική ή σερβική γλώσσα, ανάλογα με την περιοχή. Τις αντιρρήσεις αυτές αντέκρουσε με το επιχείρημα « ό,τι δεν υπήρχε στο παρελθόν, μπορεί να δημιουργηθεί αργότερα, αρκεί να το απαιτούν ιδιαίτερα οι διάφορες ιστορικές περιστάσεις». Ο Μισίρκωφ, δρώντας ως πολιτικός, προκατέλαβε την εποχή μας.

«Το όνομα Μακεδόνας χρησιμοποιούνταν αρχικά από τους Μακεδόνες Σλάβους ως γεωγραφικός όρος για την ένδειξη της καταγωγής τους. Αυτό το όνομα είναι γενικά γνωστό στους Μακεδόνες Σλάβους και όλοι ονομάζονται με αυτό. Καθώς ισχύει αυτό και πλέον η διαμόρφωση της εθνότητας είναι διαδικασία πολιτικού μηχανισμού, υπάρχουν οι αναγκαίες προϋποθέσεις η Μακεδονία να αποτελέσει αυτόνομη εθνογραφική περιοχή… Η διαμόρφωση των Μακεδόνων σε ξεχωριστή σλαβική εθνότητα είναι η πλέον συνηθισμένη ιστορική διαδικασία , παρόμοια με τη διαδικασία της διαμόρφωσης του βουλγαρικού και του σερβοκροατικού λαού, από τους άλλοτε Νότιους Σλάβους… Είναι σαφές ότι το όνομα Βούλγαρος δεν ταυτίζεται με βουλγαρική εθνότητα στη Μακεδονία. Το όνομα αυτό τώρα τεχνητά παραμένει στη Μακεδονία, όπως σπέρνεται εκεί και το όνομα Σέρβος τον τελευταίο καιρό. Το όνομα Βούλγαρος στη Μακεδονία δεν έχει τώρα θέση, διότι ήδη 25 ολόκληρα έτη ζήσαμε εμείς οι Μακεδόνες ξεχωριστή ζωή από τους Βούλγαρους. Ανάμεσα σε μας και τους Βούλγαρους υπάρχουν πάρα πολύ λίγα κοινά συμφέροντα… Ο πατέρας μου , ο παππούς μου, ο προπάππος μου, αν από ακαταληψία ονομάζονταν Βούλγαροι, αυτό δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι και εγώ πρέπει όπως και αυτοί να έχω άγνοια για την εθνικότητά μου.. Στους Μακεδόνες το όνομα Βούλγαρος είναι κίβδηλο νόμισμα με το οποίο αυτοί πληρώνουν και τη Βουλγαρία και τον ηγεμόνα της και την πατρίδα τους και το λαό τους. Είναι καιρός να αποκαλυφθεί αυτή η δολιότητα για να σταματήσει η εκμετάλλευσή της… Οι καλές σχέσεις ανάμεσα στους Έλληνες και σε μας τους Μακεδόνες (Σλάβους) εξαρτώνται πάλι περισσότερο από τους πρώτους παρά από μας. Για να βελτιωθούν αυτές, οι Έλληνες θα πρέπει να αρνηθούν τη ‘’ Μεγάλη τους Ιδέα’’ και να αναγνωρίσουν το δικαίωμα ύπαρξης και μακεδονικής εθνότητας μαζί με την ελληνική στη Μακεδονία. Ιδιαίτερα το Πατριαρχείο ως οικουμενικός θεσμός πρέπει να σταματήσει να δρα ως θεσμός με ελληνικό χαρακτήρα.. ».

Οι αιρετικές αυτές θέσεις του Μισίρκωφ δεν έγιναν τότε ευρύτερα κατανοητές , κύκλοι της VMRO έκαψαν τη μπροσούρα του και ο ίδιος καταδικάστηκε σε θάνατο από την οργάνωση. Το έργο του Μισίρκωφ ήταν μια αυτοσχέδια πολιτική (όχι επιστημονική) πραγματεία, όπως ομολόγησε και ο ίδιος το 1907. Άλλωστε, η Βουλγαρία δεν είχε ακόμα χρεοκοπήσει στη μακεδονική της πολιτική. Ο σλαβομακεδονισμός παρέμεινε μια πολιτική επιλογή, αν η Βουλγαρία δεν εκπλήρωνε την ιστορική αποστολή στη Μακεδονία. Ό, τι όμως ήταν ανέφικτο το 1903, κατέστη εφικτό το 1943-44, επειδή η Βουλγαρία είχε οριστικά χρεοκοπήσει στο Μακεδονικό.

Στους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913 στη Σερβία επιδικάστηκε ένα μεγάλο τμήμα της Μακεδονίας, Ελλάδα και Σερβία απέκτησαν κοινά σύνορα, αυτό ήταν το όραμα Ελλήνων και Σέρβων πολιτικών του 19ου αιώνα. Ο Βενιζέλος πάντα μιλούσε για άξονα Αθηνών-Βελιγραδίου. Η Βουλγαρία ήταν η ηττημένη και δεν αποδέχτηκε το εδαφικό status quo. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο προσχώρησε στις Κεντρικές Δυνάμεις. Όταν εισήλθαν πρώτοι οι Σέρβοι, επιστράτευσαν τον τοπικό πληθυσμό ως δυνητικά σερβικό. . Όταν μετά την κατάρρευση της Σερβίας τον Νοέμβριο του 1915 εισήλθαν οι Βούλγαροι, προέβησαν σε νέα επιστράτευση στο όνομα του βουλγαρισμού. Σε μια οικογένεια υπήρχε το πρόβλημα ο ένας γιος υπηρετεί στο βουλγαρικό στρατό και ο άλλος γιος να υπηρετεί στο σερβικό στρατό. Μέσα σ’αυτό το πολεμικό κλίμα κατανοεί κανείς του αυτόπτη μάρτυρα Στρατή Μυριβήλη τη ρήση, «Ως τόσο δεν θέλουν νάναι μήτε ‘’ Μπουλγκάρ’’ μήτε ‘’Σρρπ’’, μήτε ‘’ Γκρρτς’’. Μοναχά ‘’ Μακεντόν ορτοντόξ ’’», κάτι που προκάλεσε αλλεργικό σύνδρομο στην Ελλάδα και εξοβελίστηκε από τις μεταγενέστερες εκδόσεις του βιβλίου του Η Ζωή εν Τάφω. Το λέει κάποιος ο οποίος είναι σλαβόφωνος και ο Στρατής Μυριβήλης ως Έλληνας αξιωματικός της Αντάντ, φιλοξενούμενος σε οικογένεια Σλαβοφώνων, προσπαθεί εκεί ( περιοχή Μοναστηρίου) να εξακριβώσει ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι που μιλούν μια γλώσσα που την καταλαβαίνουν και οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι. «Τους πρώτους τους μισούνε, γιατί τους πιλατεύουν και του μεταχειρίζονται για Βουλγάρους. Και τους Βουλγάρους τους μισούνε , γιατί πήραν τα παιδιά τους στον πόλεμο. Εμάς τους Ρωμιούς μας δέχονται με κάποια συμπαθητική περιέργεια, μόνο και μόνο γιατί είμαστε οι γνήσιοι πνευματικοί υποταχτικοί του Πατρίκ, δηλαδή του Οικουμενικού Πατριάρχη. Η ιδέα του Πατριαρχείου απλώνεται ακόμα, τυλιγμένη σε μια μυστικοπάθεια πολύ παράξενη, πάνω σε τούτο τον απλοϊκό χριστιανικό κόσμο… Μολοταύτα η γοητεία από το ελληνικό Βυζάντιο βαστάει. Ύστερα είναι και οι τάφοι των προεστών και των παπάδων τους πούναι σκαλισμένοι με τα ιερά και μυστηριώδικα ελληνικά γράμματα. Τα ίδια γράμματα είναι γραμμένα στα παλαιά σκεβρωμένα κονίσματά τους, γύρω από τ΄ασκητικά κεφάλια των αγίων του Βυζαντίου και μέσα στα κιτρινισμένα Βαγγέλια. Όλα αυτά μας κάνουν προνομιούχους αντίκρυ στα μάτια τους. Μολοταύτα δε θέλουν νάναι μήτε Μπουλγκάρ, μήτε Σρρπ, μήτε Γκρρτς. Μοναχά Μακεντόν ορτοντόξ».

Και κατόπιν στο Mεσοπόλεμο έχουμε τη διαπάλη Βουλγαρίας-Γιουγκοσλαβίας στη σερβική Μακεδονία με την ένοπλη δράση της βουλγαρικής VMRO κατά των Σέρβων: Από το 1920 μέχρι το 1924 η VMRO υπό την ηγεσία του Todor Aleksandrov και του Aleksander Protogerov διεξήγαγε ανταρτοπόλεμο κατά των Σέρβων, από το 1925 μέχρι το 1934 υπό τη ηγεσία του Ιvan Mihajlov επιδιδόταν και σε δολοφονίες κρατικών στελεχών του γιουγκοσλαβικού κράτους, με αποκορύφωμα τη δολοφονία στη Μασσαλία (9.10.1934) του βασιλιά της Γιουγκοσλαβίας Αλέξανδρου Καραγιώργη και του υπουργού Εξωτερικών της Γαλλίας Louis Barthou.

Στις 11 Ιανουαρίου 1930, ο Γερμανός δημοσιογράφος Max Fisher δημοσίευσε στην Deutsche Allgemeine Zeitung ένα άρθρο με τον τίτλο «Η μακεδονική σφίγγα», στην οποία χαρακτήρισε τους Σλαβόφωνους ( Μακεδόνες κατά τη δική του ορολογία) ως άμορφη μάζα, ως ένα ενδιάμεσο στάδιο μεταξύ Σέρβων και Βουλγάρων και προδιέγραψε την επιτυχία του εκσερβισμού στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία, αν τα Βαλκάνια δεν γνώριζαν νέους πολέμους.

«Οι Μακεδόνες δεν είναι ούτε Βούλγαροι ούτε Σέρβοι. Όπως και οι δύο τελευταίοι, έτσι και αυτοί αποτελούν μια ιδιαίτερη νοτιοσλαβική φυλή, έχουν τη δική τους γλώσσα η οποία συγγενεύει με την εκκλησιαστική σλαβονική και διαφέρει τόσο από τη βουλγαρική όσο και από τη σερβική. Οι Μακεδόνες έχουν τα δικά τους λαϊκά τραγούδια και έθιμα, αλλά με πολλά κοινά στοιχεία τόσο με τους Σέρβους όσο και με τους Βούλγαρους. Αλλά οι Μακεδόνες δεν έχουν μια σύγχρονη λογοτεχνία με την ευρωπαϊκή σημασία της λέξης. Ως λόγια γλώσσα ο Μακεδόνας μαθαίνει είτε τη βουλγαρική είτε τη σερβική. Με την εκμάθηση του αλφαβήτου λύνεται και το ζήτημα του εκσερβισμού του ή του εκβουλγαρισμού του. Επειδή Βούλγαροι, Μακεδόνες και Σέρβοι έχουν μεγάλη συγγένεια, η αφομοίωσή τους μέσω της σερβικής ή βουλγαρικής κουλτούρας είναι εφικτή ακόμα και από την πρώτη γενιά. Όταν η Μακεδονία βρισκόταν υπό την επιρροή της βουλγαρικής εκκλησίας, η ευάριθμή της διανόηση είχε εκβουλγαριστεί. Σήμερα η μακεδονική νεολαία, η οποία μαθαίνει γραφή και ανάγνωση, εκπαιδεύεται μέσω σερβικών σχολείων και εκκλησιών στη σερβική εθνική ιδέα και θα εκσερβιστεί με τη ίδια επιτυχία , όπως είχαν εκβουλγαριστεί οι πρόγονοί της».

Κινούμενος στο πνεύμα της επίσημης σερβικής πολιτικής του Μεσοπολέμου, ο Fischer επιδίωκε προφανώς να τονίσει ότι οι Σλαβόφωνοι αποτελούσαν μια απροσδιόριστη εθνοτική ομάδα, χωρίς να έχουν τα εγγενή στοιχεία να εξελιχθούν σε αυτοδύναμο έθνος, και έτσι υπέκυπταν είτε στον εκσερβισμό είτε στον εκβουλγαρισμό. Τις παρενέργειες του σερβο-βουλγαρισμού ανταγωνισμού υφίστατο και η Ελλάδα, πιεζόμενη από τη Σόφια να αναγνωρίσει βουλγαρική μειονότητα και από το Βελιγράδι σερβική. Η εξέλιξη της υπόθεσης του Πρωτοκόλλου Πολίτη-Καλφώφ ήταν χαρακτηριστική. Για να απεμπλακεί η Ελλάδα από τον σερβοβουλγαρικό ανταγωνισμό και για την ταυτότητα των Σλαβοφώνων της ελληνικής Μακεδονίας, αλλά και για να φανεί συνεπής στις μειονοτικές της υποχρεώσεις έναντι της Κοινωνίας των Εθνών, ο Βενιζέλος ήταν πρόθυμος να επιτρέψει τη λειτουργία σχολείων με γλώσσα διδασκαλίας όχι τη σερβική ή τη βουλγαρική, αλλά τις τοπικές σλαβομακεδονικές διαλέκτους , εφόσον όμως οι ίδιοι οι Σλαβόφωνοι το ζητούσαν. «Θα ήμην διατεθειμένος , αν κατά τον εσωτερικόν νόμον ο απαιτούμενος αριθμός μας ζητήση το άνοιγμα σχολείων από αυτούς τους Σλαβόφωνους , νάνοίξω με την μόνην διαφοράν, ότι θα τα ήνοιγα ως μακεδονοσλαβικά, και δεν θα επέτρεπα καμμίαν επαφήν με κυβερνήσεις άλλων κρατών», έλεγε ο Βενιζέλος τον Ιούνιο του 1930 στον υπουργό Εξωτερικών της Γιουγκοσλαβίας Vojslav Marinkovi? . Αλλά παρόμοια αιτήματα δεν τέθηκαν.

Δυστυχώς, τα περισσότερα από τα 20 χρόνια του Μεσοπολέμου ήταν περίοδος πολεμικών συγκρούσεων στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία, κάτι που απέτρεψε την ολοκλήρωση του εκσερβισμού. Ήταν άλλωστε και σχετικά λίγα τα χρόνια. Αν δεν είχαμε τις ανακατατάξεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στα Βαλκάνια, εννοείται ότι ο εκσερβισμός θα είχε ολοκληρωθεί, όπως και αν η περιοχή είχε επιδικαστεί στη Βουλγαρία το 1912-1913 θα είχε εκβουλγαριστεί, αλλά η Βουλγαρία θα είχε τότε από καλύτερη βάση διεκδικήσεις και στην ελληνική Μακεδονία. Έχοντας η Βουλγαρία τα Σκόπια το πρώτο θύμα θα ήταν η ελληνική Μακεδονία.

Υπήρχε ωστόσο και μια άλλη σημαντική παράμετρος στο Μακεδονικό ζήτημα κατά τον Μεσοπόλεμο, η δράση τη Κομμουνιστικής Διεθνούς και των Βαλκανικών Κομμουνιστικών Κομμάτων. Δεν είναι σκόπιμο επί του παρόντος να αναλύσουμε την τακτική της Κομμουνιστικής Διεθνούς στο Μακεδονικό ενταγμένη στη στρατηγική της προώθησης του Κομμουνισμού, μας ενδιαφέρει μόνο να επισημάνουμε ότι από το 1934 η Κομμουνιστική Διεθνής, μετά από έντονες συζητήσεις, εισήγαγε το όρο ‘’ μακεδονικό έθνος’’ με αποκλειστική αναφορά στους Σλάβους που πριν χαρακτηρίζονταν ως Βούλγαροι ή ενδιάμεσο στάδιο μεταξύ Βουλγάρων και Σέρβων. Η γραμμή αυτή υιοθετήθηκε και από τα Βαλκανικά Κομμουνιστικά Κόμματα. Οι ιδεολογικές και πολιτικές αφετηρίες της Κομμουνιστικής Διεθνούς ήταν βέβαια διαφορετικές από αυτές του Μισίρκωφ και οι πρώιμοι θιασώτες του σλαβομακεδονισμού δεν χαρακτηρίστηκαν ως προδρομικές μορφές, ωστόσο το εγχείρημα ήταν το ίδιο , η διαμόρφωση μιας ομοιογενούς σλαβομακεδονικής ταυτότητας. Υπήρχαν τώρα πολιτικές δυνάμεις για για να προωθήσουν τη μετεξέλιξη της τοπικής ταυτότητας ‘’ (Σλαβο)μακεδόνας’’ σε εθνική ταυτότητα, αν οι πολιτικές συγκυρίες ήταν ευνοϊκές. Η λύση αυτή εξισορροπούσε τον σερβοβουλγαρικό ανταγωνισμό στη σερβική Μακεδονία και παρείχε στον πληθυσμό τη δυνατότητα εθνικής ολοκλήρωσης εντός μιας νέας ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας. Σε αυτή τη λύση του εθνικού ζητήματος άρχισε να προσανατολίζεται το Κομμουνιστικό Κόμμα Γιουγκοσλαβίας το 1937, έχοντας ήδη ιδρύσει το 1934 σε εθνική βάση Κομμουνιστικά Κόμματα Κροατίας και Σλοβενίας και προβλέποντας στο άμεσο μέλλον και την ίδρυση ‘’ Κομμουνιστικού Κόμματος Μακεδονίας’’. Δεν κατέστη δυνατή η ίδρυση ‘’ Κομμουνιστικού Κόμματος Μακεδονίας’’, αλλά μιας Περιφερειακής Επιτροπής λόγω σερβικών αντιδράσεων.

Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Βουλγαρία έπαιξε ξανά το μακεδονικό της χαρτί και προσχώρησε στον Άξονα στις 25.3.1941. Είναι γεγονός αναμφισβήτητο ότι η Πέμπτη Βουλγαρική Στρατιά, όταν στις 18 Απριλίου 1941 εισήλθε στη σερβική Μακεδονία, έγινε δεκτή ως απελευθερωτική από μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Οι λεγόμενες Επιτροπές Κινητοποίησης που είχαν συγκροτηθεί από Βουλγαρομακεδόνες αμέσως μετά τη γερμανική επίθεση κατά της Γιουγκοσλαβίας, επιδόθηκαν σε μια προσπάθεια αφύπνισης του βουλγαρικού φρονήματος. Ωστόσο, το αρχικό φιλοβουλγαρικό κλίμα διαδέχτηκε μια αίσθηση συνεχώς διογκούμενης δυσαρέσκειας με τη βουλγαρική διοίκηση. Το συγκεντρωτικό διοικητικό σύστημα που επέβαλε το βουλγαρικό κράτος, διαλύοντας τις Επιτροπές Κινητοποίησης, η μη προώθηση ντόπιων στη στελέχωση του διοικητικού μηχανισμού με το επιχείρημα ότι δεν γνώριζαν την επίσημη βουλγαρική γλώσσα, οι αυθαιρεσίες και η αλαζονική συμπεριφορά των νεοφερμένων Βουλγάρων δημοσίων υπαλλήλων, τα προβλήματα του επισιτισμού και η άνθιση της αισχροκέρδειας ήταν βασικοί λόγοι. Εξάλλου, δεν εντάχθηκε όλη η Μακεδονία στο βουλγαρικό κράτος. Οι αλβανικές περιοχές του Τετόβου, Γκόστιβαρ, Κίτσεβο, Δίβρας, Στρούγκας και η λίμνη της Αχρίδας εντάχθηκαν στην ιταλο-αλαβική ζώνη , ενώ από το ελληνικό τμήμα μονάχα η Ανατολική Μακεδονία τελούσε υπό βουλγαρική κατοχή. Η διαφαινόμενη έκβαση του Πολέμου το 1942/43, η ήττα δηλαδή του Άξονα, ευνόησε την πολιτική του Κομμουνιστικού Κόμματος Γιουγκοσλαβίας (ΚΚΓ). Ο απεσταλμένος του Τίτο, ο Σφετοζάρ Βουκμάνοβιτς-Τέμπο, κατόρθωσε στις αρχές Μαρτίου 1943 να ιδρύσει Κομμουνιστικό Κόμμα Μακεδονίας (ΚΚΜ) και να ενισχύσει το Γενικό Επιτελείο των παρτιζάνικων τμημάτων. Ευνοϊκές συνθήκες για την έναρξη ενός αντιστασιακού κινήματος δημιουργήθηκαν στις δυτικές περιοχές μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας ( Σεπτέμβριος 1943), την αποχώρηση του ιταλικού στρατού και τη διαφαινόμενη ήττα της Γερμανίας. Ο σλαβομακεδονισμός ως η μοναδική συνεκτική εθνική επιλογή άρχισε να κερδίζει έδαφος σε βάρος της βουλγαρικής εθνικής επιλογής, ιδιαίτερα στις νέες γενιές, εφόσον η βουλγαρική πολιτική είχε αποτύχει και η Βουλγαρία θα ήταν πάλι μια ηττημένη χώρα. Από όλα τα σχετικά έγγραφα της εποχής προκύπτει ότι ως τελικός στόχος του ΚΚΜ και του Γενικού Επιτελείου είχε τεθεί η «ενοποίηση του μακεδονικού λαού, η ένωση και των τριών τμημάτων της Μακεδονίας σε ένα κράτος », αλλά το βασικό ερώτημα ήταν θα εντασσόταν σε μια γιουγκοσλαβική ομοσπονδία με κομμουνιστικό καθεστώς ή θα αποτελούσε ενιαίο και ανεξάρτητο κράτος χωρίς μεταβολή του πολιτικο-κοινωνικού συστήματος. Ο βραχυπρόθεσμος στόχος του Τίτο ήταν η εμπέδωση των θέσεων του ΚΚΓ/ΚΚΜ στη σερβική Μακεδονία, η καταπολέμηση κάθε έκδηλου ή λανθάνοντος φιλοβουλγαρισμού στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία και η ένταξη της περιοχής στη νέα σοσιαλιστική γιουγκοσλαβική ομοσπονδία. Ο μακροπρόθεσμος στόχος του Γενικού Επιτελείου ( στο παρτιζάνικο κίνημα προσχωρούσαν όχι μόνο κομμουνιστές, αλλά και πρώην βουλγαρόφιλοι, μέλη της VMRO, και άτομα με ρευστή μέχρι τότε συνείδησης) δεν ήταν μια στενή γιουγκοσλαβική λύση του Μακεδονικού με απλή ένταξη μόνο της πρώην σερβικής Μακεδονίας στη γιουγκοσλαβική ομοσπονδία. Προέτασσε την ένταξη και του βουλγαρικού και τμημάτων του ελληνικού τμήματος της Μακεδονία στη γιουγκοσλαβική Μακεδονία εντός της νέας Γιουγκοσλαβίας, ή αν αυτό ήταν ανέφικτο, και την ίδρυση μιας Ενιαίας και Ανεξάρτητης Μακεδονίας εκτός της νέας σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας. Καλλιεργούνταν ένα ιδιότυπος σλαβομακεδονικός εθνικισμός και επεκτατισμός . Πάντως και ο ίδιος ο Τίτο και το ΚΚΓ/ΚΚΜ ως θέμα αρχής αναγνώριζε το ‘’ δικαίωμα του μακεδονικού λαού για ενοποίηση’’, αλλά χωρίς διατάραξη των διεθνών (αμερικανο-σοβιετικών) σχέσεων. Ο Τίτο ασκούσε υπεύθυνη γιουγκοσλαβική εξωτερική πολιτική. Διαφορετικά προσελάμβαναν το Μακεδονικό οι Σλοβένοι και οι Κροάτες, και διαφορετικά οι νεόκοποι Σλαβομακεδόνες εθνικιστές. Η ταχύτητα των πολεμικών εξελίξεων το 1943/44 ήταν πλέον τόσο καταιγιστική που ο σλαβομακεδονισμός αποτελούσε την ασφαλέστερη διέξοδο. Η δυσαρέσκεια που προκλήθηκε από τη χρεοκοπία της βουλγαρικής διοίκησης και η ορατή έκβαση του πολέμου δεν άφηναν περιθώρια αμφιταλαντεύσεων στις νέες κυρίως γενιές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εν εξακολουθούσαν και συνειδητοί Βούλγαροι που παρέμειναν αλώβητοι από τον σλαβομακεδονισμό.

Στις 2 Αυγούστου 1944, επέτειο της εξέγερσης του Ίλιντεν, πραγματοποιήθηκε στο μοναστήρι Πρόχωρ Πτσίνσκυ, κοντά στο Κουμάνοβο, η Πρώτη Αντιφασιστική Συνέλευση της Λαϊκής Απελευθέρωσης της Μακεδονίας ( ΑΣΝΟΜ) και διακήρυξε την ίδρυση της ‘’ Λαϊκής Δημοκρατίας της Μακεδονίας’’. Μεταξύ των αποφάσεων συμπεριλαβανόταν η αναγνώριση της μακεδονικής ως επίσημης γλώσσας, η καθιέρωση του εορτασμού του Ίλιντεν ως εθνικής γιορτής και κυρίως η ενοποίηση των τριών τμημάτων της Μακεδονίας είτε εντός της Γιουγκοσλαβίας είτε ως μια Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία. Γινόταν λόγος για την ένωση ολόκληρου του μακεδονικού έθνους σε μια ελεύθερη κοινότητα των χειραφετημένων λαών της Γιουγκοσλαβίας, για την ενοποίηση του μακεδονικού λαού στη βάση του δικαιώματος για αυτοδιάθεση. Ο αλυτρωτισμός και ο μεγαλοϊδεατισμός σε βάρος της Ελλάδας και της Βουλγαρίας ήταν έκδηλος. Η διάχυση του σλαβομακεδονισμού ως συνεκτική, συλλογική ταυτότητα και η έγερση εδαφικών διεκδικήσεων εκφράστηκε στην ελληνική περίπτωση το 1944-49 με το ΣΝΟΦ, την απόσχιση των Σλαβόφωνων ταγμάτων Αριδαίας-Έδεσσας και Φλώρινας-Καστοριάς από τον ΕΛΑΣ τον Οκτώβριο του 1944, τη γιουγκοσλαβική εμπλοκή στον εμφύλιο πόλεμο, την ίδρυση του ΝΟΦ. Στη βουλγαρική περίπτωση ο αλυτρωτισμός εκφράστηκε υπό τον μανδύα της κυοφορούμενης βουλγαρογιουγκοσλαβικής ομοσπονδίας ή συνομοσπονδίας, κάτι που υποχρέωσε την Κομμουνιστική Βουλγαρία, υπό καθεστώς εξωτερικής πίεσης, το 1946/47 να αναγνωρίσει μακεδονικό έθνος στη Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας και μακεδονική μειονότητα στο βουλγαρικό τμήμα της Μακεδονίας (Pirinska Makedonija), χορηγώντας και πολιτιστική αυτονομία στον βουλγαρικό πληθυσμό για τη ‘’μακεδονοποίησή του’’, ως βήμα μελλοντικής ένωσης με τη ‘’Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας’’. Mετά τη ρήξη Τίτο-Στάλιν (28.6.1948) η Βουλγαρία αναθεώρησε την πολιτική της στο Μακεδονικό, ενώ η ήττα των Ελλήνων Κομμουνιστών το 1949 ματαίωσε τα όποια σχέδια υπήρχαν από γιουγκοσλαβικής πλευράς. Το ΚΚΓ επιβλήθηκε στη Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας, εξαλείφοντας τα κέντρα που προπαγάνδιζαν την Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία. Μετά το 1949 η επίσημη Τιτοϊκή Γιουγκοσλαβία έθετε το Μακεδονικό ως μειονοτικό ζήτημα στην Ελλάδα και Βουλγαρία, αλλά οι δύο χώρες διαβλέποντας στην ανακίνηση ‘’ μειονοτικού’’ μελλοντικές εδαφικές διεκδικήσεις δεν αναγνώριζαν την ύπαρξη μακεδονικών μειονοτήτων στο έδαφός τους. Ο αντικομουνιστικός σλαβομακεδονικός μεγαλοϊδεατισμός εκφραζόταν στο μέλλον από κύκλους της διασποράς του εξωτερικού που έθεταν ζήτημα απόσχισης της ‘’Λαϊκής/Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας ‘’ από τη γιουγκοσλαβική κομμουνιστική ομοσπονδία και ίδρυσης μιας δημοκρατικής Ενιαίας και Ανεξάρτητης Μακεδονίας με το ελληνικό και βουλγαρικό τμήμα! H διασπορά αυτή ήταν ιδιαίτερα δραστήρια στην Αυστραλία και παρακολουθούνταν από τη γιουγκοσλαβική ασφάλεια. Από τέτοιους κύκλους της διασποράς στηρίχθηκε η ίδρυση της VMRO-DPMNE το 1990/91.

Μετά την ίδρυση κράτους το 1944, άρχισε και η διαδικασία διαμόρφωσης της σλαβομακεδονικής ταυτότητας, σε αντιβουλγαρική βάση. Εξαρθρώθηκαν οι καθαρώς βουλγαρικές βάσεις που θεωρούσαν ‘’τεχνητό’’ το μακεδονικό έθνος, οι καταλήξεις των ονομάτων άλλαξαν σε ovski / evski,από ov και ?, δημιουργήθηκε μια λόγια γλώσσα. Και εδώ λίγα λόγια για το ζήτημα της μακεδονικής γλώσσας. Αρμόδιοι για να μιλήσουν για τα θέματα αυτά είναι οι Σλαβολόγοι, ούτε Νεοελληνιστής ούτε Κλασικός φιλόλογος. Το πρώτο που διδάσκεται ένας πρωτοετής φοιτητής της Σλαβολογίας, όπου και σπουδάζει στον κόσμο, είναι ότι η σλοβακική και η μακεδονική είναι οι νεότερες κωδικοποιημένες σλαβικές γλώσσες. Τον 19ο αιώνα βασικό σημείο διένεξης μεταξύ των Βουλγαρομακεδόνων διανοουμένων και των διανοουμένων της Βορειονατολικής Βουλγαρίας ( μεταξύ Δουνάβεως και Αίμου) ήταν η κωδικοποίηση μιας κοινής λόγιας νεοβουλγαρικής γλώσσας, «η προσέγγιση και η ενοποίηση των δύο βουλγαρικών διαλέκτων, της Άνω Βουλγαρικής και της Μακεδονικής, σε μια κοινή λόγια γλώσσα», όπως έγραφε ο διανοούμενος Kuzman ?apkarev από την Αχρίδα, θεμελιωτής του βουλγαρικού γυμνασίου της Θεσσαλονίκης. Οι Βουλγαρομακεδόνες διανοούμενοι επιδίωκαν η νέα λόγια βουλγαρική γλώσσα να είναι πολυδιαλεκτική, να συμπεριλάβει δηλαδή και τα σλαβικά ιδιώματα της Μακεδονίας, οι άλλοι να είναι μονοδιαλεκτική, να στηρίζεται δηλαδή μόνο σε μια προηγμένη διάλεκτο των βορειοανατολικών βουλγαρικών χωρών. Μετά την ίδρυση βουλγαρικού κράτους (1878) επικράτησε η βορειονατολική διάλεκτος ( περιοχής Veliko T?rnovo) ως βάση της νεοβουλγαρικής γλώσσας με αποβολή ελληνικών λέξεων και εισαγωγή ρωσικών, με το ορθρογραφικό σύστημα του Marin Drinov. Η σλαβομακεδονική διάλεκτος εξοβελίστηκε και παρέμεινε μια ακαλλιέργητη προφορική διάλεκτος, χωρίς γραπτή παράδοση και δυνατότητες εξέλιξης. Όταν ανακηρύχτηκε η ίδρυση της «Λαϊκής Δημοκρατίας της Μακεδονίας» εντός της Ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας στις 2 Αυγούστου 1944 η μακεδονική ( σλαβομακεδονική ) αναγνωρίστηκε ως επίσημη γλώσσα του κράτους και κωδικοποιήθηκε το 1944/45 με βάση τη διάλεκτο Μοναστηρίου-Περλεπέ (Prilep) και με προσκόλληση στη σερβική. Αναγνωρίστηκε μαζί με τη σερβοκρατική και τη σλοβενική ως μία από τις επίσημες γλώσσες της νέας Γιουγκοσλαβίας. Επίσημα στην επιστήμη της Σλαβολογίας χαρακτηρίζεται μακεδονική και είναι αυτονόητο ότι είναι σλαβική. Για το λόγο αυτό υπάρχει στη Συμφωνία η διευκρίνιση ότι ανήκει στην οικογένεια των νοτιοσλαβικών γλωσσών, δεν έχει σχέση με τη γλώσσα των Αρχαίων Μακεδόνων. Τίποτα δεν εμποδίζει τον Έλληνα να την αποκαλεί σλαβομακεδονική, θα αποτελούσε υπερβολική αξίωση όμως να απαιτήσουμε να επιβάλουμε εμείς διεθνώς αυτόν το χαρακτηρισμό. Για τη Βουλγαρία πρόκειται για μια σερβοποιημένη δυτικοβουλγαρική διάλεκτο, δεν έχει πρόβλημα με το όρο μακεδονική, αλλά την αναγνωρίζει μόνο στο πλαίσιο του συντάγματος της ΠΓΔΜ. Δηλαδή, όταν υπογράφονται διμερείς συμφωνίες στη βουλγαρική και μακεδονική μπαίνει η διευκρίνιση ( σύμφωνα με το Σύνταγμα της Δημοκρατίας της Μακεδονίας), η Βουλγαρία δεν έχει πρόβλημα με το όνομα.

Ο αποτελεσματικός μηχανισμός του σχολείου στη ‘’ Λαϊκή Δημοκρατίας της Μακεδονίας’’ έλυσε σε μεγάλο βαθμό και το ζήτημα της ταυτότητας. Καλλιεργήθηκε ένα εθνικό αφήγημα για την ιστορική συνέχεια του μακεδονικού λαού από το μεσαιωνικό κράτος του Σαμουήλ. Στους αγώνες του μακεδονικού λαού ο όρος Βούλγαρος χαρακτηρίστηκε όχι ως εθνώνυμο, αλλά ως ξένη ετικέτα, ως εξωτερική μορφή του μακεδονικού στον πυρήνα του λαού, λόγω της αφομοιωτικής πολιτικής των βουλγαρικών παραγόντων στη Μακεδονία. Το μακεδονικό έθνος παρουσιάστηκε ως ιστορικό έθνος με μεσαιωνικό παρελθόν που αφυπνίστηκε τον 19ο αιώνα, αντιστάθηκε στις ξένες προπαγάνδες, αναγνωρίστηκε από τις προοδευτικές δυνάμεις του Μεσοπολέμου, ωρίμασε στις συνθήκες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και καταξιώθηκε το 1944, αλλά μόνο η άλλοτε Vardarska Makedonija ήταν η ελεύθερη περιοχή. Το 1946 ιδρύθηκε μια αυτόνομη ‘’ Μακεδονική Ορθόδοξη Εκκλησία’’ εντός των κόλπων του Πατριαρχείου Σερβίας με σκοπό την ενίσχυση της εθνογένεσης. Το 1967, στο πλαίσιο της τότε αποκέντρωσης της Γιουγκοσλαβίας, η αυτόνομη ‘’Μακεδονική Ορθόδοξη Εκκλησία ‘’ ανακηρύχτηκε πραξικοπηματικά σε ‘’Αυτοκέφαλη’’ , χωρίς όμως να αναγνωριστεί από τις άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες και είναι μέχρι σήμερα σχισματική. Την ίδια χρονιά ιδρύθηκε και η Μακεδονική Ακαδημία Επιστημών και Τεχνών (MANU) για την επιστημονική ενίσχυση του ‘’ετεροχρονισμένου’’ σλαβομακεδονικού έθνους. Ο αντιβουλγαρικός κυρίως άξονας της διαμορφούμενης ταυτότητας ήταν ορατός. Για το λόγο αυτό ήδη το 1963 η κομμουνιστική Βουλγαρία καθόρισε τους σταθερούς της άξονες στο Μακεδονικό: Δεν υπάρχει ιστορικά διαμορφωμένο μακεδονικό έθνος, δεν υπάρχει μακεδονική μειονότητα στη Βουλγαρία, είναι απαράδεκτη η παραχάραξη της βουλγαρικής ιστορίας από τους Ιστορικούς των Σκοπίων, υπάρχει ωστόσο μακεδονική συνείδηση στον πληθυσμό λόγω της αποξένωσής του από τη Βουλγαρία.

Η αρχαία Μακεδονία δεν ήταν αρχικά αντικείμενο σφετερισμού, εκτός από κύκλους της διασποράς. Τα τελευταία χρόνια, λόγω της διένεξης με την Ελλάδα για την ιστορική κληρονομιά τους ονόματος Μακεδονία, άρχισε στην ΠΓΔΜ μια νευρική αναζήτηση ‘’στοιχείων’’ για τη μη ελληνικότητα των Αρχαίων Μακεδόνων και για την ανάμιξη Αρχαίων Μακεδόνων και Σλάβων από τους οποίους οι Σλάβοι κληρονόμησαν το όνομα Μακεδόνες ως δηλωτικό πλέον της σλαβικής οντότητας, κάτι που άγγιξε τα όρια ενός υστερικού φετιχισμού και αποκορυφώθηκε στον αρχαϊκό κιτς πατριωτισμό του Γρούεφσκυ. Απέβη μπούμερανγκ στη διεθνή κοινότητα για τα Σκόπια.

Παρόλες τις αμφισβητήσεις που υπέστη η σλαβομακεδονική ταυτότητα, δεν παρουσίασε σημάδια απονεύρωσης και αποσύνθεσης, ούτε υπήρξε μια αναβίωση φιλοβουλγαρισμού μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και την ανεξαρτητοποίηση των Σκοπίων. Δεν επακολούθησε το μολδαβικό σενάριο, όταν στην ανεξάρτητη Μολδαβία το 1990-92 επικράτησε ένα έντονο φιλορουμανικό κλίμα. Η Μολδαβία εισήγαγε τη ρουμανική γλώσσα ως επίσημη, τον ρουμανικό εθνικό ύμνο, τη ρουμανική σημαία, οι νέες γενιές αποδέχονται μια ρουμανική εθνική ταυτότητα. Στην ΠΓΔΜ δεν εκδηλώθηκε αναβίωση φιλοβουλγαρισμού, οι νέες γενιές είναι φανατικοί ‘’Μακεδόνες’’, όπως είχε επισημάνει σωστά ο Αβέρωφ. Τα 45 χρόνια ήρεμου βίου που διήλθε η Λαϊκή/Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας εντός της Γιουγκοσλαβίας ( στο παρελθόν η περιοχή ήταν πολεμική εστία) ήταν αρκετά για την παγίωση της νέας ταυτότητας.

Έχοντας υπόψη αυτό το ιστορικό πλαίσιο, κατανοεί κανείς ότι το ονοματολογικό δεν θα επιλυόταν, αν δεν υπήρχε η λέξη Μακεδονία σε κάποια μορφή. Μόνο τον γέλωτα μπορούσαν να προκαλέσουν όροι που προτάθηκαν από ορισμένους μη ειδήμονες συναδέλφους, όπως Δαρδανία, Δακία, Κεντρική Δημοκρατία της Βαλκανικής! Για την Ελλάδα ήταν απαράδεκτη η επωνυμία Republic of Macedonia και λόγω εδαφικής και λόγω πολιτιστικής απειλής. Μετά τη συνειδητοποίηση του αδιεξόδου της πολιτικής μας να μην υπάρχει η λέξη Μακεδονία και, καθώς μια σειρά από χώρες είχαν αναγνωρίζει την ΠΓΔΜ με το συνταγματικό της όνομα, η Ελλάδα χάραξε τη στρατηγική της το 2008 με συναίνεση όλων των πολιτικών κομμάτων , πλην του ΛΑΟΣ: Σύνθετη ονομασία, erga omnes, αναθεώρηση συντάγματος, εξάλειψη αλυτρωτισμού κ.λπ Οι κόκκινες αυτές γραμμές μας ικανοποιούνται με τη Συμφωνία των Πρεσπών, που αποτελεί επίτευγμα της ελληνικής διπλωματίας. Μόνο όσοι διπλωμάτες συμμετείχαν στις διαπραγματεύσεις με τα Σκόπια τα παρελθόντα έτη και γνώριζαν την αδιαλλαξία της άλλης πλευράς, μπορούν να εκτιμήσουν σωστά τη Συμφωνία των Πρεσπών. Για τους πολιτικούς της ΠΓΔΜ το μείζον θέμα ήταν η ταυτότητα. Εδώ για μας το κομβικό σημείο ήταν η διάκριση Σλαβισμού και Ελληνισμού υπό τον όρο Μακεδονία και Μακεδόνες, ο σαφής διαχωρισμός του ελληνικού, ιστορικού τμήματος της Μακεδονίας από την ΠΓΔΜ, ο αυτοπροσδιορισμός των Σλαβομακεδόνων να μην καταστρατηγεί τον αυτοπροσδιορισμό των Ελληνομακεδόνων. Αυτό το πνεύμα διαχέεται σε όλη τη Συμφωνία Για μας δεν αλλάζει τίποτα. Και Μακεδόνες (ως Έλληνες) θα συνεχίσουμε να αυτοαποκαλούμαστε, ούτε το Αεροδρόμιο Μακεδονίας ούτε το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας θα αλλάξει όνομα. Η αρχαία μακεδονική κληρονομιά δεν μπορεί να είναι συστατικό τμήμα της ταυτότητά τους που είναι σλαβική. Σε τελευταία ανάλυση με τη Συμφωνία η Ελλάδα δεν αναγνωρίζει εθνότητα, αλλά υπηκοότητα. Η λέξη Nationality εδώ είναι νομικός όρος. Ο όρος μακεδονική/πολίτες της Δημοκρατίας της Βορείου Μακεδονία δηλώνει ιθαγένεια και υπό τον όρο μακεδονική συμπεριλαμβάνονται Σλάβοι, Αλβανοί, Τούρκοι, Βλάχοι, Τορμπέσηδες ως πολίτες της Δημοκρατίας της Δημοκρατίας της Βορείου Μακεδονίας. Για τη γλώσσα έγινε εκτενής αναφορά, υπάρχει η σαφής επισήμανση ότι εμπίπτει στις νοτιοσλαβικές γλώσσες και δεν έχει καμία σχέση με τη γλώσσα των Αρχαίων Μακεδόνων.

Η προκλητική ρηματική διακοίνωση των Σκοπίων για την εκχώρηση της Μακεδονίας από Τσίπρα - Προσβάλουν τον Ελληνισμό (upd)

Προβάλλεται από ελληνικής πλευράς η ένσταση στη Συμφωνία ότι μια σύνθετη ονομασία που θα επέλεγε η άλλη πλευρά από το πακέτο Νίμιτς θα συμπαρέσυρε και την ταυτότητα και την γλώσσα.

Republic of Nova Makedonija- Novomakedonci, Novomakedonski

Republic of Gorna Makedonija- Gornomakedonci, Gornomakadonski,

Republic of Vardar Makedonija- Vardaromakedonci, Vardaromakedonski,

Republic of Severna Makedokija- Severomakedonci, Severomakedonski.

Την ταυτότητα δεν την αλλάζει κανείς σαν το πουκάμισο, ανάλογα με το εξωτερικό κοστούμι που φορά. Γι΄αυτούς ήταν κόκκινη γραμμή το θέμα της ταυτότητας. Οριοθετούμε τη σλαβική τους ταυτότητα από το Ελληνισμό, δεν τους εξοντώνουμε για να τους καταστήσουμε άμορφη μάζα, όπως ήταν τον 19ο αιώνα. Είναι Σλάβοι, παρότι χρησιμοποιούν τον όρο Μακεδόνες, είδαμε ότι δεν ήταν μη συμβατό αυτό ήδη από τον 19ο αιώνα, εμείς μπορούμε να τους αποκαλούμε Σλαβομακεδόνες και τη γλώσσα τους Σλαβομακεδονική. Δεν συγκροτούν τώρα ταυτότητα.. Όροι όπως Βορειομακεδόνες για την ταυτότητα και Βορειομακεδονική για τη γλώσσα είναι νεολογισμοί, κενοί περιεχομένου. Δεν απορρέει αναγκαστικά από το όνομα του κράτους και το όνομα της υπηκοότητας, ταυτότητας και γλώσσας. Για παράδειγμα στο Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και Βορείου Ιρλανδίας υπηκοότητα είναι η βρετανική, άσχετα αν κάποιος μπορεί να αυτοπροσδιορίζεται ως Οθαλός, Σκωτσέζος ή Ιρλανδίας. γλώσσα είναι η αγγλική Όταν άρχισαν ψελλίζουν κάτι για το θέμα της σύνθετης ονομασίας, ακόμα επί Γκρούεφσκυ, επιδίωκαν να μη διασπαστεί το συνταγματικό τους όνομα και να μπει ο επιθετικός προσδιορισμός σε παρένθεση μετά το ουσιαστικό, ακριβώς για να αποτραπεί η αλλοίωση της ταυτότητάς τους. Για παράδειγμα, Republic of Makedonija (Vardarsκa, Nova, Severna, Gorna). Αυτό ενείχε τον κίνδυνο να απαλειφθούν οι εντός παρενθέσεως επιθετικοί προσδιορισμοί και σωστά η Ελλάδα το απέρριψε, επιμένοντας ο επιθετικός προσδιορισμός να τεθεί μπροστά από το ουσιαστικό. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ζάεφ εστίαζε την διαφωτιστική του τακτική για το δημοψήφισμα στο θέμα της διατήρησης της ταυτότητας, ενώ η αντιπολίτευση τον κατηγορούσε για συνθηκολόγηση στην Ελλάδα και στο θέμα της ταυτότητας, αφού η Αρχαιότητα απαλείφεται, όπως θα απαλειφθεί και ο Μεσαίωνας σε σχέση με τη Βουλγαρία. Η οριοθέτηση Σλαβομακεδονισμού και Βουλγαρισμού τον 19ο – πρώτο μισό του 20ού αιώνα είναι πολύ δύσκολη υπόθεση, ήδη εκδηλώθηκε η πρώτη αψιμαχία Σκοπίων -Σόφιας για τον χαρακτήρα της εξέγερσης του Ίλιντεν.

Για την ΠΓΔΜ η ένταξη στο ΝΑΤΟ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ζήτημα ύπαρξης, για να εξέλθουν οι πολίτες από την απομόνωση και την ψύχωση πολιορκίας, αλλά και για την ασφάλειά τους . Διαισθάνονται τον αλβανικό κίνδυνο, αν υπάρξουν εξελίξεις στο ζήτημα του Κοσόβου. Ως περίκλειστος χώρα η Ελλάδα είναι γι’ αυτούς η κύρια διέξοδος, η προσφυγή της ΠΓΔΜ στη Χάγη και η καταδίκη της Ελλάδας για δήθεν παραβίαση της ενδιάμεσης συμφωνίας του 1995 δεν είχαν κανένα πρακτικό αποτέλεσμα. Υπάρχουν στη Συμφωνία οι ασφαλιστικές δικλίδες για να μπλοκάρεις την άλλη πλευρά στην ενταξιακή πορεία προς το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση, αν αυτή παρασπονδήσει. Για την Ελλάδα, που πάντα πρέπει να παίζει ηγεμονικό ρόλο στα Βαλκάνια, δεν είναι συμφέρουσα η διαιώνιση της διένεξης με την ΠΓΔΜ. Η Τουρκία μετά το 2008 ασκεί έντονη οικονομική και πολιτιστική διπλωματία στην ΠΓΔΜ σε βάρος της Ελλάδας, ιδρύοντας και φιλοτουρκικό αλβανικό κόμμα, την Besa, Τούρκοι αξιωματικοί εκπαιδεύουν αξιωματικούς της ΠΓΔΜ, στις συνόδους του ΝΑΤΟ η Τουρκία έθετε πάντα αστερίσκο με την επισήμανση ‘’ ότι από την Τουρκία αναγνωρίζεται ως Republic of Macedonia’’, πολίτες της ΠΓΔΜ , όταν βρίσκονται στο εξωτερικό και αντιμετωπίζουν διάφορα προβλήματα, μπορούν να απευθύνονται στην τουρκική πρεσβεία και να εξυπηρετούνται ως Τούρκοι πολίτες κλπ. Υπάρχουν και πληροφορίες ότι η Τουρκία, εκτός από τους εκπροσώπους της ‘’τουρκικής μειονότητας στη Θράκη’’, χρηματοδοτούσε και το Ουράνιο Τόξο που τώρα δεν έχει λόγο ύπαρξης και πρέπει να διαλυθεί, όπως η OMO- Ilinden στη Βουλγαρία πριν από μερικά χρόνια.

O Ζάεφ πέρασε τον Γολγοθά του δημοψηφίσματος και των συνταγματικών αλλαγών, η Συμφωνία θα έλθει στο ελληνικό Κοινοβούλιο, θα είναι πράξη απερισκεψίας με απρόβλεπτες συνέπειες να μην επικυρωθεί. Θα χαμογελούν οι Βούλγαροι και θα επιχαίρουν οι Τούρκοι. Το αφήγημα της αντιπολίτευσης ότι μπορεί να επιφέρει βελτιώσεις στη Συμφωνία ως μελλοντική κυβέρνηση είναι το ίδιο με αυτό της VMRO στα Σκόπια: Ο Ζάεφ συνθηκολόγησε, έκανε μυστική διπλωματία χωρίς να ενημερώνει την αντιπολίτευση, δεν εκμεταλλεύτηκε την καταδικαστική για την Ελλάδα απόφαση της Χάγης, επιτέλεσε εθνική προδοσία, όταν έρθουμε στην εξουσία, θα διαπραγματευτούμε καλύτερη για μας Συμφωνία με την Ελλάδα, άρα χειρότερη για την Ελλάδα μπορεί να συμπεράνει κανείς.

Η Συμφωνία των Πρεσπών είναι επωφελής, πρέπει να απεμπλακεί από την έντονη κομματικοποίηση, καλύπτει πλήρως τις κόκκινες γραμμές μας, είναι ισορροπημένη, ίσως να είναι ετεροβαρής για την άλλη πλευρά, αλλά όχι ταπεινωτική, ως διπλωματικό κείμενο μαεστρίας μπορεί να συγκριθεί με την απάντηση της Σερβίας στο αυστριακό τελεσίγραφο (Ιούλιος 1914) για να αποφευχθεί ο πόλεμος. Υπάρχει και ένας συμβολισμός που δείχνει τη νέα εποχή: Στις 25 και 26 Μαρτίου 1949 στην εκκλησία του χωριού Ψαράδες, κοντά στις Πρέσπες, συνήλθε το Δεύτερο Συνέδριο του ΝΟΦ, που διακήρυξε το δικαίωμα αυτοδιάθεσης και εθνικής αποκατάστασης του μακεδονικού λαού, σύμφωνα με την απόφαση της Πέμπτης Ολομέλειας (Ιανουάριος 1949) του ΚΚΕ για το Μακεδονικό. Στην ίδια περιοχή, στις 17 Ιουνίου 2018, μπήκαν οι βάσεις για μια νέα εποχή στις σχέσεις Ελλάδας-ΠΓΔΜ. Τίποτα δεν κρίθηκε ακόμα. Aν για πολλούς απλούς πολίτες, αλλά και βουλευτές, προφανώς λόγω άγνοιας ή ψηφοθηρίας, η 17η Ιουνίου 2018 είναι αποφράς ημέρα (dies ater), η Συμφωνία των Πρεσπών ας μην επικυρωθεί από την ελληνική Βουλή. Τότε ας αναλάβει ο καθένας τις ευθύνες του.

* Ο Σπυρίδων Σφέτας είναι καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Βαλκανικής Ιστορίας στο ΑΠΘ.

ΓΚΑΣΜΕΝΤ ΚΑΠΛΑΝΙ: «Οι Αλβανοί ήταν και θα είναι οι λευκοί νέγροι της Ελλάδας»

ΓΚΑΣΜΕΝΤ ΚΑΠΛΑΝΙ: «Οι Αλβανοί ήταν και θα είναι οι λευκοί νέγροι της Ελλάδας»

Το νέο του βιβλίο του Γκαζμέντ Καπλάνι «Λάθος χώρα»,

Το νέο του βιβλίο του Γκαζμέντ Καπλάνι «Λάθος χώρα», ήταν μια ευκαιρία να μιλήσουμε με τον γνωστό συγγραφέα, που έπειτα από 25 χρόνια εγκατέλειψε τη χώρα μας, για να μην τον ταπεινώσουν και τον εξοντώσουν ηθικά και σωματικά, όπως λέει.

Το να βρίσκεις τον Γκαζμέντ Καπλάνι στην Αμερική δεν είναι κάτι που το συνειδητοποιειείς εύκολα. Κι ας ξέρεις καλά ότι ο πιο γνωστός Αλβανός της Ελλάδας, αρθρογράφος στα «ΝΕΑ» και συγγραφέας τριών βιβλίων –στη γλώσσα μας, μάλιστα–, αποφάσισε ύστερα από 25 χρόνια να μας εγκαταλείψει. Να ξαναπάρει τον δρόμο της μετανάστευσης για τις ΗΠΑ.

Το τέταρτο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Λάθος χώρα» (εκδόσεις Επίκεντρο), ήταν μια καλή αφορμή να ξανασυνδεθούμε μαζί του. Να ξαναδιαβάσουμε κείμενά του. Να μας εξηγήσει γιατί η «δεύτερη πατρίδα» του, όπως έλεγε κάποτε την Ελλάδα, σήμερα δεν είναι πια παρά «δυστυχώς, μια ενδιάμεση στάση» για τη ζωή και το έργο του.

Στο νέο του, άλλωστε, μυθιστόρημα ο κεντρικός ήρωας, ο Καρλ, του μοιάζει πολύ. Είναι κι αυτός Αλβανός που ύστερα από πολλές περιπέτειες καταλήγει από την Ελλάδα στην Αμερική. Και, ξαφνικά, ο θάνατος του πατέρα του, στυλοβάτη του κομμουνιστικού καθεστώτος, τον αναγκάζει να επιστρέψει στη γενέτειρά του, το Καρς, μια φανταστική αλβανική κωμόπολη.

Η συνάντησή του με τον αδελφό του Φρεντερίκ, πιστός αυτός στην πατρίδα και τις παραδόσεις που ο ανήσυχος και αντικαθεστωτικός Καρλ έχει αρνηθεί, είναι μια καλή αφορμή για να θίξει ξανά ο Καπλάνι τα σημαντικά θέματά του: ταυτότητα, πατρίδα, ελευθερία, μετανάστευση.

Ειδικά το τελευταίο κυριαρχεί στο έργο του. Μήπως η προσωπική εμπειρία του από τη μετανάστευση τείνει, τελικά, να εγκλωβίσει το ταλέντο του σε ένα κυρίως θέμα; Το αρνείται. «Δύσκολα εγκλωβίζεσαι σε ένα τόσο τεράστιο θέμα», λέει. «Αλλωστε ο ευρωπαϊκός εικοστός αιώνας ήταν αιώνας προσφυγιάς: πόλεμοι, μεταναστεύσεις, εθνοκαθάρσεις, ανταλλαγές πληθυσμών, γενοκτονίες, αποδράσεις από το Τείχος του Βερολίνου. Απλώς στην Ευρώπη έχουμε πρόβλημα με τη δική μας μετανάστευση, είναι ταμπού, δεν τη διδασκόμαστε στα σχολεία, δεν έχουμε καν μουσεία».

Πιστεύει, πάντως, ότι η μετανάστευση στο έργο του «λειτουργεί όλο και πιο πολύ ως φόντο, όπου προβάλλονται οι λογοτεχνικές εμμονές του: οι οικογενειακές σχέσεις, η ζωή στα ολοκληρωτικά καθεστώτα, οι εθνικές και προσωπικές ταυτότητες σε έναν κόσμο ρευστότητας, που τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα». Ενώ τον ιντριγκάρει ιδιαίτερα «η μετάβαση από τον 20ό “παγωμένο” αιώνα του Ψυχρού Πολέμου, στον 21ο, όπου όλοι είμαστε σε πραγματική ή εικονική κίνηση».

Οσο για τις ομοιότητες μεταξύ του ιδίου και του «περιπλανώμενου, φυγά, λιποτάκτη, χωρίς ρίζες» Καρλ, όπως τον κατηγορεί ο αδελφός του, ο Γκαζμέντ Καπλάνι δεν μας επιτρέπει να τις πάρουμε τοις μετρητοίς. «Σαφώς και χρησιμοποιώ τις διαδρομές της ζωής μου ως πρώτο υλικό με το οποίο χτίζω τον χώρο όπου κινούνται οι χαρακτήρες μου», λέει. «Αλλά, αν οι χαρακτήρες μου ήταν απλά προεκτάσεις ή μεταμφιέσεις του εαυτού μου, δεν θα χρειαζόταν να γράψω καν λογοτεχνία. Θα πήγαινα σε έναν ψυχίατρο και θα είχα ξεκαθαρίσει. Αν δεν ήμουν ικανός να πλάθω χαρακτήρες που με βγάζουν από τα στενά όρια του εαυτού μου, δεν θα έγραφα λογοτεχνία· μπορεί να έγραφα κάτι άλλο».

Η Ελλάδα, πάντως, και η Αλβανία εξακολουθούν, όπως και ο ίδιος παραδέχεται, «να αποτελούν κύριους σταθμούς» σε όλα τα βιβλία του. «Από αυτή την άποψη νομίζω ότι έχω εγκαινιάσει, άθελά μου, κάτι που δεν υπήρχε πιο πριν: μια υβριδική, διαβαλκανική, λογοτεχνία», λέει. Κανείς δεν μπορεί, βέβαια, να προβλέψει την επίδραση που θα έχει η Αμερική στο έργο του.

Αλλά είναι γεγονός ότι από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του μυθιστορήματος «Λάθος χώρα», για κάθε ξένο αναγνώστη, όχι μόνο Ελληνα, είναι οι καθαρά «αλβανικές» σελίδες του, οι γεμάτες Ιστορία, πρόσφατη και παλαιότερη, γραμμένες με εμφανή αγάπη και σεβασμό. «Τα τελευταία χρόνια ήρθα πιο κοντά στην Αλβανία», ομολογεί. «Με έχει αγγίξει ο τρόπος που αποδέχτηκαν τα δύο από τα τέσσερα βιβλία μου. Είχαν μεγάλη επιτυχία. Ετσι, αν με ρωτήσει κανείς σήμερα ποια είναι η πατρίδα μου, θα έλεγα ότι νιώθω ως πατρίδες την Αλβανία και την Αμερική».

Και να που φτάσαμε στο πιο ευαίσθητο και δυσάρεστο (για Ελληνα δημοσιογράφο) θέμα. Γιατί έφυγε από την Ελλάδα; Τι βρήκε στην Αμερική; Πιστεύει ότι έφτασε στο τέρμα του δρόμου του, που ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1991, όταν πέρασε τα σύνορά μας περπατώντας;

«Δεν ξέρω αν είναι το τέρμα του δρόμου. Νιώθω πάντως ότι και για λόγους βιολογικούς –πέρασα τα 50– δεν χωρούν πολλά άλλα σχέδια μετακίνησης», απαντά. «Στην Αμερική δεν ήρθα για να κάνω καριέρα ή χρήματα. Ηρθα επειδή έφυγα από την Ελλάδα για να μη με ταπεινώσουν, για να μη με εξοντώσουν, ηθικά και σωματικά. Ποιος εχέφρων άνθρωπος αφήνει με ελαφριά καρδιά ό,τι έχει χτίσει 25 χρόνια; Η Αμερική με αποδέχτηκε γι’ αυτό που ήμουν. Την ευγνωμονώ που έγινε το καταφύγιό μου, όταν ήμουν στενοχωρημένος, αναστατωμένος και μόνος».

Είναι πασίγνωστο ότι δεν πήρε ποτέ την ελληνική υπηκοότητα, ενώ πληρούσε όλες τις απαραίτητες προϋποθέσεις. Το θέμα ακόμα τον ταράζει, αλλά δεν το βλέπει προσωπικά.

«Η υπηκοότητά μου δεν είναι απλά θέμα κάποιου γραφειοκρατικού μπάχαλου ή προσωπικής εκδίκησης», ξεκαθαρίζει. «Είναι μια αρρωστημένη ιστορία δέκα χρόνων, που ξεκίνησε με την αυθαίρετη σύλληψή μου το 2003 και συνέχισε με εκβιασμούς και εκφοβισμούς από την ΚΥΠ μέχρι τη μέρα που έφυγα. Κράτος και παρακράτος στην Ελλάδα δεν θα ανεχθούν ποτέ την ύπαρξη μιας άξιας, σκεπτόμενης, κοσμοπολίτικης ελληνοαλβανικής ελίτ.

»Θα την εξουδετερώσουν με όλα τα μέσα, θεμιτά και αθέμιτα. Οι Αλβανοί ήταν, είναι και θα παραμείνουν οι λευκοί νέγροι της Ελλάδας. Το νιώθει ενστικτωδώς το πιο μορφωμένο κομμάτι των παιδιών των Αλβανών μεταναστών. Πολλά από αυτά, αν και παίρνουν ελληνικό διαβατήριο, φεύγουν με την πρώτη ευκαιρία από την Ελλάδα».

Πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών 13.1.2019