Category Archives: ΒΑΛΚΑΝΙΑ -BALKANS

Αναστενάρια: Τελετές πυροβασίας και αρχαία θρακικά μυστήρια στη βόρεια Ελλάδα

Αναστενάρια

Τελετές πυροβασίας

και αρχαία θρακικά μυστήρια στη βόρεια Ελλάδα

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com)

Ο δαιμονικός ήχος από το νταούλι, που συντονίζεται επικίνδυνα με το ρυθμό της καρδιάς, σε συνδυασμό με τις ανατριχιαστικές στριγκλιές της λύρας, ηχούν απόκοσμα μες τη μαγιάτικη νύχτα. Στο μικρό κονάκι οι χορευτές λικνίζονται ρυθμικά όλο και πιο έντονα, βουβοί και ιδρωμένοι, με την έκσταση αποτυπωμένη στα πρόσωπά τους. Στα χέρια τους κρατούν σφιχτά παλιές εικόνες αγίων τις οποίες και ασπάζονται ευλαβικά. Κάποιοι κρατούν σφιχτά στις παλάμες τους μαντήλια, τα «αμανέτια», που τα χρησιμοποιούν για να «κομποδένουν το κακό». Ο χορός τους είναι περιστροφικός και κάπου κάπου εκφέρουν άναρθρα επιφωνήματα, που μοιάζουν με απόηχους προγονικών αλαλαγμών. Είναι οι περίφημοι αναστενάρηδες, που κάνουν προθέρμανση και εμψυχώνονται, προτού βγουν έξω και ορμίσουν χοροπηδώντας πάνω στα πυρωμένα κάρβουνα…

Η μεταφορά της πυροβατικής παράδοσης από τη θρακική Στράντζα στα χωριά της Μακεδονίας

Εκτός από φέτος, τον Μάιο της πανδημίας, κάθε χρόνο 21 Μαΐου, την ημέρα του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης, το χωριό Αγία Ελένη, κάπου στη μέση της πεδιάδας του νομού Σερρών, μετατρέπεται σ’ ένα μεγάλο πανηγύρι που προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες. Το πανηγύρι αυτό περιστρέφεται γύρω από το χορό και την τελετουργική πυροβασία των Αναστενάρηδων. 

Οι κάτοικοι της Αγίας Ελένης ήρθαν ως πρόσφυγες κι εγκαταστάθηκαν εδώ στις αρχές της δεκαετίας του 1920 από τη βορειοανατολική Θράκη, τη Στράντζα (περιοχή της Σωζοαγαθουπόλεως κοντά στη Μαύρη Θάλασσα), και συγκεκριμένα από το, βουλγαρικό σήμερα, χωριό Κωστί ή Kosti. Το Κωστί ήταν κάποτε το κεφαλοχώρι της περιοχής με 3.000 ελληνόφωνους κατοίκους, η πλειοψηφία των οποίων αναγκάστηκαν από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες να ξεριζωθούν και να έρθουν στην ελληνική Μακεδονία, που μόλις είχε απελευθερωθεί. Η περιοχή γύρω από το Κωστί (τα χωριά της Σωζόπολης, της Αγαθούπολης αλλά και, πιο νότια, τα χωριά της Βιζύης στην Ανατολική Θράκη) λεγόταν Στράντζα αλλά και «Τυφλή Επαρχία» (Κιόρ Καζά), επειδή περιβάλλεται από ψηλά βουνά που δημιουργούσαν ένα είδος απομόνωσης από τον έξω κόσμο, και γι’ αυτό έγινε δυνατόν να διατηρηθεί το πανάρχαιο έθιμο της πυροβασίας.

Η παλαιότερη περιγραφή του εθίμου διασώθηκε από τον Α. Χουρμουζιάδη το 1873 σε ένα φυλλάδιο που κυκλοφόρησε στην Κωνσταντινούπολη με τίτλο Περί Αναστεναρίων και Άλλων Τινών Παραδόξων Εθίμων και Παραδόσεων. Σ’ αυτό το φυλλάδιο ο Χουρμουζιάδης περιέγραψε με αρκετές λεπτομέρειες τον εκστατικό χορό των αναστενάρηδών του Κωστί: «Τρέμοντας και αφρίζοντας, αγριεύοντας το βλέμμα τους και καταλαμβανόμενοι από σπασμούς, λιποθυμούν… Οι παρευρισκόμενοι κρατώντας λαμπάδα τους θυμιάζουν, ενώ μετά από λίγο, αναπηδώντας με ορμή, ασπάζονται την εικόνα του αγίου και πηδώντας και χορεύοντας με μανία τρέχουν έξαλλοι στα δάση, μέχρις ότου δια του χορού η έκσταση κατασιγάσει». Σύμφωνα με το έθιμο στη μεγάλη πλατεία του χωριού Κωστί, στο «αλάνι», οι κάτοικοι άναβαν κάθε χρόνο, ανήμερα του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης, τη «μεγάλη φωτιά» στα κάρβουνα της οποίας περπατούσαν οι αναστενάρηδες του χωριού, αλλά και των γειτονικών χωριών Προβίδο, Γραμματικό, Βούλγαρι κ.α. μέσα σ’ ένα εκστατικό χορό που θύμιζε αρχαίες πυρολατρικές και διονυσιακές τελετές των Θρακών.

Όταν ξεριζώθηκαν οι κάτοικοι του Κωστί (Κωστιλήδες) διασκορπίστηκαν στη Μακεδονία και εγκαταστάθηκαν στη Μελίκη Ημαθίας, στο Λαγκαδά, στην Κερκίνη, στη Μαυρολεύκη Δράμας και στην Αγία Ελένη Σερρών, κουβαλώντας στους μπόγους τους και τις «ιερές εικόνες» προς τιμήν των οποίων γίνεται το πανάρχαιο έθιμο της πυροβασίας (από το Κωστί λέγεται ότι μετέφεραν πέντε εικόνες). Όσοι παρέμειναν στο χωριό Κωστί, αν και εκβουλγαρίστηκαν, συνεχίζουν να τηρούν το έθιμο την ημέρα του Αγίου Κωνσταντίνου. Αυτό παραδέχεται και ο Bούλγαρος λαογράφος Aρναούτοφ, αναφέροντας ότι στο Bούλγαρι (Bulgari), ένα βουλγαρικό χωριό δίπλα στο Kωστί, υπάρχουν ακόμη αναστενάρηδες, όχι τόσο λόγω των επιδράσεων που δέχτηκαν από τους Ρωμιούς της βόρειας Θράκης (Ανατολική Ρωμυλία), αλλά επειδή ήταν κάποτε και οι ίδιοι Ρωμιοί που πέρασαν στη βουλγαρική κουλτούρα. 

Η αναβίωση του δρώμενου στην Ελλάδα οφείλεται στον Άγγελο Τανάγρα

Για αρκετά χρόνια οι αναστενάρηδες πρόσφυγες από το Κωστί, στους νέους πλέον τόπους της εγκατάστασής τους, δεν έδιναν δημοσιότητα στο δρώμενο, πιθανότατα επειδή φοβόντουσαν τις αντιδράσεις των νέων σύνοικών τους αλλά και της ορθόδοξης Εκκλησίας, που θεωρούσε την πυροβασία «ειδωλολατρικό έθιμο» και τους ίδιους «αιρετικούς». Το έθιμο τελούνταν λοιπόν κρυφά στο «κονάκι», σ’ ένα δωμάτιο που βρίσκονταν στο σπίτι του αρχιαναστενάρη και ήταν ειδικά διαμορφωμένο. Εκεί φυλάσσονταν η εικόνα των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, που οι αναστενάρηδες αποκαλούσαν «παππούδες». 

Πρώτη φορά το έθιμο αναβίωσε δημοσίως το 1940. Η αναβίωση αυτή έλαβε χώρα στη Μαυρολεύκη Δράμας, όπου, με ενέργειες του Άγγελου Τανάγρα, του θρυλικού προέδρου της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών της Ελλάδας, πραγματοποιήθηκε δημοσίως η πυροβασία, για να γίνει επιστημονικός έλεγχος, ο οποίος και απέδειξε την ακαΐα των Αναστενάρηδων, προκαλώντας μεγάλο ενδιαφέρον. Ο Τανάγρας, αφού έπεισε τους αναστενάρηδες να τελέσουν την πυροβασία δημοσίως, πήρε άδεια τόσο από την Αρχιεπισκοπή Αθηνών όσο και από την αστυνομία κι έτσι την 21η Μαΐου του 1940 έγινε η πρώτη δημόσια παρουσίαση του δρώμενου. Οι Αναστενάρηδες πήραν θάρρος κι άρχισαν να τελούν πλέον ανοικτά το πανάρχαιο έθιμό τους. 

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο τα αναστενάρια αναβιώνουν το 1946 στην Αγία Ελένη και το 1947 επανέρχονται στη Μαυρολεύκη Δράμας. Από τότε το έθιμο τελείται κάθε χρόνο σχεδόν σε όλα τα χωριά που εγκαταστάθηκαν οι Κωστιλήδες, προσελκύοντας χιλιάδες επισκέπτες, περίεργους αλλά και «άπιστους Θωμάδες». «Για τους πρώην πρόσφυγες Θρακιώτες αναστενάρηδες, το έθιμο αυτό είναι το κύριο μέσο αυτογνωσίας, διαπραγμάτευση της ταυτότητάς τους και της ανασύστασης του ιστορικού παρελθόντος, ενώ για τους νεότερους εκφράζει την πίστη στην παράδοση, στη δύναμη της λατρείας, στη δύναμη του νου, της ψυχής και του σώματος» εξηγεί η λαογράφος Mιράντα Tερζοπούλου που μελετά εδώ και χρόνια το έθιμο συμμετέχοντας και η ίδια σ’ αυτό.

Το χρονικό του τελετουργικού

Η τελετουργία των Αναστεναρίων αρχίζει το απόγευμα της 20ής Μαΐου και ολοκληρώνεται το βράδυ της 23ης Μαΐου, κρατάει δηλαδή σχεδόν τρεις ημέρες. Η τελετουργία ξεκινάει από το κονάκι, όπου φυλάσσονται οι εικόνες των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, τις οποίες οι αναστενάρηδες αποκαλούν «Χάρες» και «Παππούδες». Οι εικόνες είναι μέσα σε υφασμάτινες θήκες από όπου κρέμονται κουδουνάκια και διάφορα αφιερώματα των πιστών. Στο κονάκι, το οποίο στην Αγία Ελένη βρίσκεται στην άκρη του χωριού, δίπλα στο υδραγωγείο και στην αλάνα (εκεί όπου βάζουν τη «μεγάλη φωτιά»), φυλάσσονται και τα «αμανέτια», δηλαδή τα «ιερά μαντήλια», καθώς και τα αναστενάρικα όργανα, το νταούλι, η λύρα και, σε παλιότερες εποχές, η γκάιντα.

Το απόγευμα της 20ής Μαΐου αρχίζει η συγκέντρωση των αναστενάρηδων, ανδρών και γυναικών, στο κονάκι, για να αρχίσουν οι προετοιμασίες και η Αγρυπνία. Τα μουσικά όργανα αρχίζουν να παίζουν, ενώ ακούγονται και κάποια αναστενάρικα τραγούδια που δημιουργούν μια μυστικιστική ατμόσφαιρα. Ο χορός συνήθως ανοίγει με το παρακάτω τραγούδι του λυράρη: 

«Ο Κωνσταντίνος ο μικρός, ο μικροκωσταντίνος
μικρόν τον είχε η μανά του, μικρόν τον ραβωνίζει,
μικρόν τον ήρτε μήνυμα στον πόλεμο να πάει.
Νύκτα σελώνει τα’ άλογο, νύκτα το καλιγώνει,
βάνει ασημένια πέταλα, μαλαματένιες λύθρες.
Πήδηξε καβαλίκεψε σαν άξιο παλικάρι,
σαν Αϊ Γιώργης πήδηξε, σαν Αϊ Κωνσταντίνος».

Αυτό το τραγούδι είναι στενά συνδεδεμένο με τις Αναστενάρικες τελετές και παίζει κεντρικό ρόλο στη θεραπευτική διαδικασία της τελετουργίας. Ο χορός αρχίζει και οι αναστενάρηδες αυτοσυγκεντρώνονται φλεγόμενοι από την επιθυμία να τους «πιάσει ο άγιος». Υψώνουν τα χέρια τους προς τους «Παππούδες» (ιερές εικόνες) και ξεσπούν σε στεναγμούς κι επιφωνήματα.  Κάποιοι απ’ αυτούς, οι πιο έμπειροι (ή οι πιο εκλεκτοί), ξεκινούν τον εκστατικό χορό κρατώντας τις εικόνες και τα ιερά μαντήλια. Αυτά τα μαντίλια δίνονται ως προσφορές των πιστών προς τον Άγιο. Μ’ αυτόν τον τρόπο πιστεύουν πως αποκτούν υπερφυσικές ιδιότητες, να θεραπεύονται και να θεραπεύουν. Όταν κάποιος “καταληφθεί από τον Άγιο” για πρώτη φορά, τοποθετείται ένα μαντίλι στον ώμο του ή γύρω από το λαιμό του και θεωρείται “καπαρωμένος” ή ότι “ανήκει” στον Άγιο. Ο μονότονος αλλά συγκλονιστικός χορός τους, υπό τους ήχους του τύμπανου, διαρκεί μέχρι αργά τα μεσάνυκτα. Στη συνέχεια ακολουθεί η Αγρυπνία.

Την άλλη ημέρα, στις 21η Μαΐου, αμέσως μετά το τέλος της εκκλησιαστικής λειτουργίας, γίνεται η τελετή της ζωοθυσίας. Το ανθοστολισμένο ζώο, που είναι συνήθως ένα μπικάδι (νεαρό αρσενικό βόδι, το οποίο αγοράζουν στις 18 Ιανουαρίου), θυσιάζεται δημοσίως. Παλιότερα η θυσία γινόταν στον περίβολο της εκκλησίας και με το αίμα του ζώου οι αναστενάρηδες έραιναν τα θεμέλια της. Σήμερα γίνεται σε άλλο χώρο – για να μην έχει σχέση η εκκλησία μ’ ένα πανάρχαιο πυρολατρικό έθιμο; – που λέγεται «λάκκος των προσφορών». Μια μικρή ποσότητα από το κρέας του θυσιασμένου ζώου μοιράζεται συμβολικά στα σπίτια των αναστενάρηδων, ενώ το υπόλοιπο θα καταναλωθεί στο μεγάλο δείπνο της 21ης Μαΐου.

Την ίδια μέρα οι αναστενάρηδες παίρνουν νερό από το αγίασμα –ένα απαραίτητο στοιχείο του όλου τελετουργικού. Το νερό, ευλογημένο από τον άγιο, θεωρείται σημαντικό λατρευτικό στοιχείο και λειτουργεί συμπληρωματικά καθώς εξισορροπεί τις αρνητικές επιδράσεις της «ιερής φωτιάς» και στο τέλος εξαγνίζει τα «καμένα κακά». 

Το απόγευμα της ίδιας ημέρας ο χορός των αναστενάρηδων επαναλαμβάνεται μέσα στο κονάκι, όπου τα όργανα παίζουν συνεχώς, όλο και πιο έντονα. Ο αρχιαναστενάρης πρωτοστατεί στην τελετή. Οι αναστανέρηδες χορεύουν ακατάπαυστα, ιδρωμένοι και εκστασιασμένοι, κρατώντας τις εικόνες. Κτυπούν τα πόδια τους ρυθμικά, άλλοτε ανάλαφρα, άλλοτε πιο βαριά, υψώνοντας τα χέρια τους, τα οποία σταυρώνουν πάνω από το κεφάλι τους, τα φέρνουν πλάγια και σκύβουν γυρτά προς το ένα μέρος. Θέλουν να τους «πιάσει ο άγιος» για να εξασφαλίσουν την ακαΐα. Λένε ότι «η εικόνα εγκαλεί τον καθαρό άνθρωπο», με την έννοια όποιος αισθάνεται μέσα του την ανάγκη να χορέψει άφοβα και αφοσιωμένα μαζί με τις «Χάρες», αυτός είναι έτοιμος να πυροβατήσει. Κάποια στιγμή ο χορός σταματά, οι αναστενάρηδες σταυροκοπιούνται, κάνουν μετάνοιες και αποσύρονται βουβοί σε μια γωνιά.

Η μεγάλη πυρά

Στο μεταξύ έξω στην «αλάνα» προετοιμάζεται η μεγάλη φωτιά. Τα ξύλα από βελανιδιά είναι στημένα όρθια, σε σχήμα κώνου στο μέσο της «αλάνας». Μόλις σουρουπώσει οι αναστενάρηδες ανάβουν τη φωτιά. Μετά από λίγη ώρα, καθώς πέφτει το σκοτάδι, η φωτιά κατατρώγει τους κορμούς και τους μετατρέπει σε ανθρακιά (ζάρα), την οποία και απλώνουν κυκλικά.  Σε λίγο η ένταση της μουσικής αυξάνει και οι αναστενάρηδες βγαίνουν από το κονάκι κατευθυνόμενοι στην «αλάνα». Αφημένοι στο «κάλεσμα του άγιου» και νιώθοντας προστατευμένοι, προχωρούν χορεύοντας και τα γυμνά τους πέλματα πατούν πάνω στα αναμμένα κάρβουνα. Πρώτος μπαίνει στη φωτιά αυτός που κρατά την ιεραρχικά ανώτερη εικόνα. Ο αρχιαναστενάρης του παραδίδει την εικόνα, κηρύσσοντας έτσι την έναρξη της πυροβασίας.

Το πρώτο πέρασμα δημιουργεί στα κάρβουνα ένα σταυρόμορφο «αυλάκι». Τα περάσματα πάνω στα κάρβουνα συνεχίζονται μέχρι να γίνουν στάχτη. Κάποιοι αναστενάρηδες προχωρούν με ταχύ βήμα πάνω στα κάρβουνα, ενώ κάποιοι άλλοι με το… πάσο τους. Το συνεχές ποδοπάτημα των αναστενάρηδων μετατρέπει την ανθρακιά σε στάχτη που, σύμφωνα με την παράδοση, διώχνει τις αρρώστιες, τις κακές σοδειές και τους «κακούς δαίμονες». Όταν τελειώσουν την πυροβασία τους, οι αναστενάρηδες γυρίζουν στο κονάκι, όπου συνεχίζουν για λίγο ακόμη το χορό τους. Στη συνέχεια ακολουθεί το ιεροτελεστικό κοινό δείπνο με το κρέας από το πρωινό κουρμπάνι. Αφού τελειώσουν το δείπνο τους οι αναστενάρηδες θυμιατίζουν το χώρο και πλένουν τα χέρια τους ως μια πράξη τελικού εξαγνισμού. Η αποστολή τους εξετελέσθη: η «ιερή φωτιά» έκαψε τα κακά και το νερό τα ξέπλυνε και τα έδιωξε μακριά…

Αφού οι αναστενάρηδες αποχωρήσουν από την «αλάνα» και αποσυρθούν στο κονάκι, ο κόσμος που παρακολουθεί την πυροβασία πλησιάζει γεμάτος δυσπιστία την ανθρακιά. Κάποιοι πλησιάζουν τα χέρια τους στα κάρβουνα για να δουν πόσο καίνε και συνήθως τα αποτραβούν αμέσως γιατί η πύρα είναι ακόμη έντονη. Άλλοι, πιο τολμηροί, επιχειρούν τη δική τους «πυροβασία» η οποία είναι για γέλια, καθώς τρέχουν με τις πατούσες τους να φλέγονται από την υψηλή θερμοκρασία. Ορισμένοι πάντως τα καταφέρνουν και περνούν αξιοπρεπώς πάνω από την ποδοπατημένη ανθρακιά που όμως έχει γίνει πλέον στάχτη.

Το τελετουργικό ολοκληρώνεται την 23η Μαΐου όταν μια ομάδα αναστενάρηδων, κρατώντας τις ιερές εικόνες, πηγαίνει στα σπίτια των υπόλοιπων αναστενάρηδων και οι σπιτονοικοκύρηδες τους κερνούν με «μπιμπιά», δηλαδή στραγάλια, σταφίδες, κρασί και τσίπουρο. Στο τέλος οι αναστενάρηδες μαζεύονται όλοι τους στο σπίτι του αρχιαναστενάρη, κάθονται στο στρωσίδι και τρώνε τους καρπούς της γης σε μια «ιερή συνεστίαση». Τέλος το όλο τελετουργικό τελειώνει με μια τελευταία αποχαιρετιστήρια πυροβασία το βράδυ της 23ης Μαΐου… 

Ο Αρχιαναστενάρης 

Ο αρχιαναστενάρης ή «νταής» είναι το σημαντικότερο πρόσωπο του τελετουργικού των αναστενάριων. Αν και οι αναστενάρηδες έχουν ως ανώτατο αρχηγό τους το «αναστενάρικο εικόνισμα του Αγίου», το οποίο τους προστατεύει, ως ανώτατο «ιερουργό» έχουν τον αρχιαναστενάρη, ένα πρόσωπο που περιβάλλεται από μεγάλο σεβασμό, και θεωρείται προικισμένο με τις ιδιότητες του θεραπευτή, του εξορκιστή, αλλά και του εξομολόγου και του μάντη.

Σύμφωνα με τον Α. Χουρμουζιάδη ο αρχιαναστενάρης εκλέγονταν «εκ διαδοχής του εκάστοτε πρεσβύτερου ή ικανότερου». Ο ρόλος του είναι πρωταγωνιστικός και ενωτικός. Αυτός έχει το γενικό πρόσταγμα και το συντονισμό του τελετουργικού. Αυτός ορίζει την έναρξη και τη λήξη του. 

Οι αρχιαναστενάρηδες είναι συνήθως άνδρες, αλλά αυτό δεν είναι απαραίτητο. Για παράδειγμα στο χωριό Μαυρολεύκη Δράμας μια γυναίκα, η Παναγιώτα Λιλοπούλου, είναι η σημερινή αρχιαναστενάρισσα. 

Λέγεται πως οι αναστενάρηδες ήταν οργανωμένοι παλαιότερα σε «αδελφάτο», που το διοικούσαν δώδεκα «ιερουργοί», η λεγόμενη δωδεκάδα,  με ιεραρχικά ανώτερο τον αρχιαναστενάρη. Αυτοί εκκλησιάζονται μόνο την ημέρα των Φώτων και του Αγίου Κωνσταντίνου, και έχουν τα δικά τους «αγιάσματα» στο δάσος (κάτι αντίστοιχο με τα αρχαία Ιερά Άλση).

Η Εκκλησία κατακεραυνώνει τα Αναστενάρια

Σύμφωνα με τον γνωστό ανθρωπολόγο Loring Danforth: “Αν και τα Αναστενάρια έχουν απορριφθεί από τους εκπροσώπους της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας σαν ιερόσυλη επιβίωση προχριστιανικών ειδωλολατρικών τελετουργιών, ωστόσο υφίστανται μέσα στο θρησκευτικό και κοσμολογικό πλαίσιο της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας και βασίζονται, σε μεγάλο βαθμό, στον Ορθόδοξο συμβολισμό, τις δοξασίες και την τελετουργική πρακτική”. Πέρασε η εποχή που η εκκλησία θεωρούσε απλά τους αναστενάρηδες μύστες μιας περίεργης «οργιαστικής λατρείας». Αυτό δε σημαίνει όμως πως τους βλέπει και με καλό μάτι. Οι δογματικοί ορθόδοξοι ιεράρχες δεν κρύβουν μάλιστα ότι θεωρούν τα αναστενάρια «αιρετικά»  αλλά καταδικαστική απόφαση από την επίσημη εκκλησία δεν υπάρχει. Οι τοπικοί ιεράρχες όμως πολεμούν αυτή την πανάρχαια θρακική παράδοση. Όχι σπάνια στέλνουν ιεροκήρυκες πριν από την έναρξη της τελετουργίας για να κατακεραυνώσουν τους αναστενάρηδες και να τρομοκρατήσουν τους επισκέπτες. Παλιότερα οι ιερείς «κατάσχεσαν» τις ιερές κωδωνοφόρες εικόνες, αλλά οι αναστενάρηδες κατάφεραν και τις πήραν πίσω.
Παλιότερα οι αναστενάρηδες του Λαγκαδά, κινδύνευσαν να στερηθούν το χώρο τους για την τέλεση του εθίμου και προσπαθούν, υπό τη σκέπη της Θρακικής Λαογραφικής Εστίας της Επαρχίας Λαγκαδά, να συγκεντρώσουν χρήματα για να αγοράσουν γη, όπου θα συνεχίσουν να τελούν το πανάρχαιο έθιμό τους.

Από που προέρχονται τα Αναστενάρια;

Το γεγονός ότι η ορθόδοξη Εκκλησία δυσανασχετεί με την τέλεση του εθίμου των Αναστεναρίων αποτελεί σαφή ένδειξη της προχριστιανικής του καταγωγής. Προφανώς η καταγωγή αυτού του παράξενου εθίμου είναι παγανιστική και ανάγεται σε εποχές πολύ πριν την έλευση του χριστιανισμού. Με μια πρώτη ανάγνωση τα αναστενάρια αποτελούν συνονθύλευμα αρχαίων θρακικών, ελληνικών, διονυσιακών, ορφικών, αιρετικών (παυλικιανικών και βογομιλικών) και χριστιανικών στοιχείων. Η πυροβασία, βασικό στοιχείο του τελετουργικού, είναι ένα πανάρχαιο τυπικό κάθαρσης, θεραπείας και ιερουργίας, στενά συνδεδεμένη με τα μυστήρια και τη λατρεία του θεϊκού (Προμηθεϊκού) πυρός. Βέβαια η πυροβασία είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο και συναντάται, εκτός από την Ελλάδα, στη Βουλγαρία, στην Ινδία, στην Ινδονησία, ακόμη και στα νησιά Φίτζι, αντιπροσωπεύοντας παντού την προσπάθεια της επιβολής και κυριαρχίας του νου πάνω στην ύλη. 

Η μακραίωνη επιβίωση του εθίμου στο γεωγραφικό χώρο της βορειοανατολικής Θράκης δημιουργεί αυτόματους συνειρμούς για τη σχέση του με τα αρχαία θρακικά και διονυσιακά μυστήρια. Ως γνωστόν οι «βάρβαροι» Θράκες, που ήταν πολυάριθμοι και καταλάμβαναν όλο το χώρο της κεντρικής και βόρειας Βαλκανικής, λάτρευαν το θεό Διόνυσο πολύ πριν τους Έλληνες και εξήγαγαν τη λατρεία του στον ελληνικό κόσμο μαζί με την καλλιέργεια της αμπέλου. Η λατρεία του Διόνυσου από τους αρχαίους Θράκες συνοδεύονταν με οργιαστικές τελετές που περιελάμβαναν ταυροθυσίες, άκρατες οινοποσίες, έντονη μουσική και εκστατικούς χορούς. Οι συμμετέχοντες ενθουσιάζονταν και ορισμένοι μύστες εκτελούσαν και πυροβασία, ίσως και προς τιμήν της θεάς Άρτεμις. Από μια άποψη λοιπόν η πυροβασία και το τελετουργικό των Αναστεναρίων θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια επιβίωση των αρχαίων θρακικών διονυσιακών μυστηρίων.

Παρά τις εξωτερικές ομοιότητες των Αναστεναρίων με τις οργιαστικές τελετές προς τιμήν του θεού Διόνυσου, περισσότερες πιθανότητες έχει η προέλευση τους να ανάγεται στις (πυρολατρικές) κοινότητες των Παυλικιανών, που μετοίκησαν βίαια στη Θράκη από τη Μικρά Ασία οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου από τον 7ο ως τον 9ο μ.Χ. αιώνα. Οι Παυλικιανοί ήταν αιρετικοί χριστιανοί της ανατολικής Μικρά Ασίας, επηρεασμένοι από τον δυϊσμό (Μανιχαϊσμό), τον Ζωροαστρισμό και το Γνωστικισμό, που εξεγέρθηκαν κατά της Κωνσταντινούπολης. Για να εκριζώσουν το ενοχλητικό κίνημα τους οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες τους μετέφεραν κατά χιλιάδες στο χώρο της Θράκης για να τους χρησιμοποιήσουν ως «ανθρώπινη ασπίδα» κατά των Βουλγάρων, άσχετα αν αιώνες αργότερα συγχωνεύτηκαν μ’ αυτούς. Είναι γνωστό πως οι Παυλικιανοί είχαν εισαγάγει από τον περσικό Ζωροαστρισμό την πυρολατρία και το έθιμο της πυροβασίας. Κατά τη μετοίκηση τους στη Θράκη φαίνεται πως συνάντησαν ανάλογες πρακτικές (προερχόμενες από τη λατρεία του Διόνυσου), τις οποίες και διατήρησαν. 

Εκτός από τους Παυλικιανούς και οι Βογόμιλοι της Θράκης πιθανότατα συνδέονται με αυτό το έθιμο. Η συνήθεια των αναστενάρηδων πριν από την πυροβασία να ευλογούνται και να εξομολογούνται από τον αρχιαναστενάρη και όχι από τον ορθόδοξο παπά, θυμίζει τη σχέση στους Βογόμιλους μεταξύ των «πιστών» ή «ακροατών» με τους «Τέλειους» (οι ιεροκήρυκές τους). Οι Βογόμιλοι θεωρούσαν τους εαυτούς τους «καθαρούς» Χριστιανούς και πραγματικούς πιστούς και η πυροβασία τους έδινε την αίσθηση αυτής της καθαρότητας, της κάθαρσης και της λύτρωσης από τον «μιαρό κόσμο» της Ύλης.  Εξάλλου, αποτελεί κοινό μυστικό, πως οι Αυτοκράτορες του Βυζαντίου (αλλά και οι βασιλιάδες της ορθόδοξης Βουλγαρίας και Σερβίας) με την παρότρυνση του εκκλησιαστικού ιερατείου, άναψαν πολλές «εξαγνιστικές» πυρές για να εξολοθρεύσουν τις μεσαιωνικές κοινότητες των Βογόμιλων. (Περισσότερα για τη σχέση Αναστενάρηδων με τους “αιρετικούς”  του Μεσαίωνα υπάρχουν στο βιβλίο μου Οι Πρόδρομοι των Βογόμιλων: Στη Σκιά του Άλλου Θεού, εκδ. Πύρινος Κόσμος). 

Όσοι Παυλικιανοί και Βογόμιλοι της Θράκης δεν εξολοθρεύτηκαν πέρασαν στο χριστιανισμό, διατηρώντας ωστόσο αρκετά από τα πανάρχαια έθιμά τους. Αν και η αίρεση τους ήταν ανεικονική (δεν λάτρευε τις εικόνες), το πέρασμα τους στην ορθοδοξία χαρακτηρίστηκε από την εικονολατρία σε συνδυασμό με την πυρολατρία. Το έθιμο συνδυάστηκε και με την εορτή του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης, που έκαναν το χριστιανισμό επίσημη θρησκεία της Αυτοκρατορίας, ίσως ως ανάμνηση του εκχριστιανισμού τους. Βέβαια, σύμφωνα με την προφορική παράδοση των ίδιων των Αναστενάρηδων, το έθιμο συνδέεται με την ανάσυρση των άγιων εικόνων μέσα από καμένες εκκλησίες, που ανάγκαζε τους πιστούς να πυροβατούν, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία… 

Που οφείλεται η ακαϊα των αναστενάρηδων;

Αν και οι ίδιοι οι αναστενάρηδες αποδίδουν το φαινόμενο της ακαΐας τους στην υπερφυσική προστασία του Αγίου Κωνσταντίνου (λένε ότι «τους πιάνει ο άγιος»), που τους δίνει δύναμη να πυροβατούν χωρίς να καίγονται, εντούτοις έχουν προταθεί πολλές εξηγήσεις που προσπαθούν να ερμηνεύσουν αυτό το παράξενο φαινόμενο. Κάποιες εξηγήσεις είναι καθαρά μεταφυσικές, ενώ κάποιες άλλες καθαρά επιστημονικές. Εκτός από «θαύμα» –αν και τα θαύματα είναι πολύ συχνά εξηγήσιμα– μια μεταφυσική εξήγηση χρησιμοποιεί την ανακάλυψη της ανθρώπινης αύρας (από τον Σ. Κίρλιαν) για να ερμηνεύσει την ακαΐα των Αναστενάρηδων. Σύμφωνα μ’ αυτή το σώμα των πιστών Αναστενάρηδων προστατεύεται από ένα πλέγμα «αιθερικών δυνάμεων», από ένα δίχτυ ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων, που δημιουργείται από την έκσταση η οποία και ελέγχει τους ενδοκρινείς αδένες και τις ορμόνες που προκαλούν πόνο, φόβο κ.α. Επίσης, επειδή η πυροβασία συνδέεται με την άσκηση, την αυτοσυγκέντρωση και γενικότερα με την κυριαρχία του Νου πάνω στην Ύλη, είναι προφανές πως έχει σημασία η έκσταση και η μεγάλη θρησκευτική πίστη των πυροβατών, που δημιουργούν έτσι ένα «προστατευτικό πλέγμα» γύρω τους, ίσως και μια ελάττωση της πίεσης του πέλματος πάνω στην ανθρακιά, που μοιάζει κάπως με «μετεωρισμό».

Από επιστημονικής άποψης έχει παρατηρηθεί πως σε καταστάσεις ομαδικής έκστασης, όπως τα αναστενάρια, παρατηρείται πρόσκαιρη λειτουργική αναλγησία, δηλαδή ελάττωση, ακόμη και απώλεια της αίσθησης του πόνου. Επίσης έχει παρατηρηθεί πως είναι αδύνατη η πυροστασία, δηλαδή η ακινησία μέσα στη φωτιά, και πως οι αναστενάρηδες, που έχουν σκληρά πέλματα λόγω της επίπονης άσκησης, εισέρχονται και εξέρχονται γρήγορα μέσα από την ανθρακιά. Αυτές οι παρατηρήσεις αποτέλεσαν για πολλούς επιστήμονες κίνητρο για να, απορρίψουν τις μεταφυσικές εξηγήσεις, και να ερευνήσουν το φαινόμενο βιολογικά και ψυχολογικά.

Τι λένε οι επιστήμονες;

Μια επιστημονική εξήγηση των Αναστεναρίων, που προέρχεται από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, υποστηρίζει ότι τα κάρβουνα, που χρησιμοποιούνται για την πυροβασία, μπορεί να έχουν μεγάλη θερμότητα αλλά είναι κακοί αγωγοί της θερμότητας. Παρομοιάζουν το φαινόμενο αυτό με εκείνο ενός γλυκού που ψήνεται στο φούρνο: Παρά τη μεγάλη θερμοκρασία του ταψιού και του αέρα, ο ψήστης μπορεί να ακουμπήσει το γυμνό του χέρι μόνο στο γλύκισμα για να δει αν έχει ψηθεί, αλλά δεν μπορεί να ακουμπήσει το ταψί για χρόνο μεγαλύτερο του ενός δευτερολέπτου χωρίς να καεί…

Μάλιστα ο Daniel Mannich αναφέρει την περίπτωση του Julian Sabert,  που εισερχόμενος σε θερμαινόμενο φούρνο γυμνός, κρατώντας ένα κομμάτι ωμού κρέατος, δεν πάθαινε ο ίδιος τίποτε, εξαιτίας της άφθονης εφίδρωσής του, ενώ το κρέας ψηνόταν…

Στις 6.8.1988, στο περιοδικό British Medical Journal, δημοσιεύτηκε το πόρισμα μιας έρευνας σχετικά με τους αναστενάρηδες και την πυροβασία, που διεξήγαγαν  ο Δρ. Ιωάννης Χατζημηνάς, καθηγητής της Φυσιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ο Σκοτσέζος συνάδελφός του Δρ. John Forrester. Οι δύο καθηγητές το 1975 είχαν πάει μαζί στον Λαγκαδά για να μελετήσουν, από ιατρικής και επιστημονικής πλευράς, το θέμα της πυροβασίας. Η επιστημονική ερμηνεία που δώσανε στο παράξενο φαινόμενο αυτό είναι συνοπτικά η εξής: Τα πόδια των αναστενάρηδων εμφανίζονται «παγωμένα» από την έκσταση και την υπερένταση στην οποία αυτοϋποβάλλονται οι πυροβάτες κατά την προετοιμασία της πυροβασίας. Αυτή η υπερένταση προκαλεί αναστολή της αγγειοσυστολής των άκρων, με αποτέλεσμα τον περιορισμό της αιμάτωσής τους. Έτσι, το «πάγωμα» των ποδιών προστατεύει τον πυροβάτη από την πρόκληση εγκαυμάτων. Μάλιστα ο Δρ. John Forrester ανέφερε πως το «πάγωμα» των ποδιών παρατηρείται και σε ασθενείς που πρόκειται να χειρουργηθούν λόγω της υπερέντασης που αισθάνονται περιμένοντας να χειρουργηθούν.

Τέλος ο ανθρωπολόγος Loring Danford (1979) έχει δώσει μια εύστοχη «εθνοψυχιατρική» περιγραφή του τρόπου με τον οποίο οι Αναστενάρηδες «ερμηνεύουν τη διαταραγμένη αίσθηση του εαυτού σε συνάρτηση με την κοινωνική και θρησκευτική εμπειρία» (Michel Herzfeld, Η Ανθρωπολογία Μέσα από τον Καθρέπτη). Ως σύστημα τελετουργικής ψυχοθεραπείας τα Αναστενάρια ασχολούνται με τη διάγνωση και τη θεραπεία ενός ευρύτατου φάσματος ασθενειών. Όταν γίνει μια τέτοια ‘διάγνωση” λέγεται ότι το συγκεκριμένο άτομο “υποφέρει από τον Άγιο”.

Πέρα από μεταφυσικές και επιστημονικές εξηγήσεις είναι γεγονός πως τα Αναστενάρια, αν και “εισαγόμενα” από τους πρόσφυγες της βορειανατολικής Θράκης (Στράντζα Βουλγαρίας), είναι ένα από τα πιο παράξενα και εντυπωσιακότερα έθιμα, που συνεχίζουν να επιβιώνουν στον ελλαδικό χώρο. Ένα έθιμο που κουβαλά μια πανάρχαια ιστορία, ποικίλες θρησκευτικές και πολιτιστικές ρίζες, κι ένα μυστήριο που συνεχίζει να ασκεί γοητεία. Η διατήρηση του αποτελεί μια ζωντανή γέφυρα προς ένα αρχέγονο παρελθόν, που έχει ακόμη πολλά να μας διδάξει.

Φωτογραφίες: Σ. Μ.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

ALBANIAN BUNKERS Μιλιταριστικός σουρεαλισμός στα Βαλκάνια

ALBANIAN BUNKERS

Τι απέγιναν τα 700.000 αλβανικά πολυβολεία της κομουνιστικής εποχής;

Περιμένοντας όχι πλέον τους «Εχθρούς» αλλά τους πολυάριθμους τουρίστες, που επισκέπτονται κάθε χρόνο την αλβανική ακτογραμμή.

γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Photo by David Galjaard.

Η Αλβανία δίνει συχνά την εντύπωση μιας σουρεαλιστικής χώρας, μιας χώρας όπου τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας δεν είναι τελείως ξεκάθαρα. Αυτό μας θυμίζουν και τα πολυάριθμα τσιμεντένια πολυβολεία, που είναι σχεδόν παντού παρόντα στην Αλβανία. Μοιάζουν με τοξικά μανιτάρια από μπετόν. Στους αγρούς ξεπροβάλλουν με τους γκρίζους θόλους τους σαν ιπτάμενοι δίσκοι, μισοχωμένοι στη γη. Στις παραλίες μοιάζουν με περίεργα τσιμεντένια κοχύλια ή τεράστιες θαλάσσιες χελώνες που βγήκαν για να εναποθέσουν τα αυγά τους.

Οι Αλβανοί τα αποκαλούσαν ειρωνικά και «Διαμερίσματα του Χότζα», γιατί τον καιρό που κτίζονταν τα έξοδα για ένα πολυβολείο θα αρκούσαν για να κτιστεί ένα τριάρι διαμέρισμα, που τόσο είχε ανάγκη ο φτωχός αλβανικός λαός.

Περιμένους τους «Εχθρούς», κάπου στις παγωμένες Αλβανικές Άλπεις, που μόνο αετοί και λύκοι κυκλοφορούν.

Λέγεται πως ο Εμβέρ Χότζα αποφάσισε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 να κτίσει 700.000 πολυβολεία και καταφύγια σε ολόκληρη την Αλβανία! Ήταν το μεγαλύτερο δημόσιο έργο που έγινε ποτέ σ’ αυτή τη χώρα! Σύμφωνα με εκτιμήσεις πρέπει να κτίστηκαν μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980 περίπου 330.000 πολυβολεία στην Αλβανία. Ένα πολυβολείο για κάθε τρεις Αλβανούς που ήταν σε θέση να φέρουν όπλο. Μια πρόσφατη επίσημη στατιστική κατέγραψε 173.371 τέτοια πολυβολεία σε μια μικρή χώρα που είναι σε έκταση 20% μικρότερη από την ελληνική Μακεδονία. Γι’ αυτό και η πυκνότητα τους είναι αξιοσημείωτη. Εκατοντάδες χιλιάδες τσιμεντένια τέρατα ξεπετάγονται από το έδαφος σαν πελώρια δηλητηριώδη μανιτάρια. Η παρουσία τους κάνει το τοπίο να μοιάζει με κακόγουστο σκηνικό θεάτρου του παραλόγου. Ένα σκηνικό θαρρείς πως βγήκε από τις ταινίες του Mad Max….

Και στα χωράφια, σαν τσιμεντένια σκιάχτρα, φυλάνε τους αλβανικούς αγρούς. photo by David Galjaard.

Η φοβική παράνοια του Εμβέρ Χότζα

Γιατί όμως κτίστηκαν τόσο πολλά πολυβολεία στη μικρή Αλβανία; Υποτίθεται πως σχεδόν κάθε αλβανική οικογένεια έπρεπε να κτίσει κι από ένα πολυβολείο για υπερασπίσει τον «κομμουνιστικό παράδεισο» της Αλβανίας από τους εχθρούς της. Η Αλβανία φλέρταρε τότε με την ιδέα πως ήταν μια νησίδα κομμουνιστικής ευημερίας, που απειλούνταν από τον αδηφάγο καπιταλισμό, τους ιμπεριαλιστές και τους εχθρικούς της γείτονες -ανάμεσά τους και η Ελλάδα. Στην ουσία όμως ο σκοπός της ύπαρξης των χιλιάδων πολυβολείων ήταν η δημιουργία και η διατήρηση ενός κλίματος μόνιμου φόβου. Αυτό περιγράφηκε από ορισμένους ως το «σύνδρομο των πολυβολείων».

Ακοίμητοι «φρουροί» των αλβανικών ακτών…

Σήμερα τα πολυβολεία του Εμβέρ Χότζα συνεχίζουν να είναι πανταχού παρόντα. Περπατώντας για παράδειγμα στο Δυρράχιο, σχεδόν κάθε εκατό μέτρα συναντάμε αυτά τα τσιμεντένια μανιτάρια που μοιάζουν να μας κοιτούν περίεργα μέσα από τις μοχθηρές τους σχισμές. Θυμίζουν στους σύγχρονους Αλβανούς το πρόσφατο κλειστοφοβικό τους παρελθόν, που θα ήθελαν ευχαρίστως να ξεχάσουν.

Είναι παρόντα παντού, από τη σκιά των Αλβανικών Άλπεων και τις κοιλάδες του νότου, δίπλα στα ελληνικά σύνορα, μέχρι τα κέντρα των αλβανικών πόλεων, άλλα και στις παραλίες, όπου Αλβανοί και ξένοι τουρίστες πηγαίνουν για κολύμπι και ηλιοθεραπεία στις ακτές της Αδριατικής και του Ιονίου. Στις παραλίες κάποιοι ευφάνταστοι Αλβανοί τα έχουν ζωγραφίσει, προσπαθώντας να εξορκίσουν τη μακάβρια γκρίζα μελαγχολία τους, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις τα έχουν μετατρέψει ακόμη και σε αυτοσχέδια Beach Bars.

Αυτή η εικόνα δεν έχει ιδιότητα alt. Το όνομα του αρχείου είναι ce91cebbceb2ceb1cebdceb9cebaceb1-cebccf80cebfcf85cebdcebaceb5cf81cf82-8.jpg

Μερικά πολυβολεία είναι κατασκευασμένα από οπλισμένο μπετόν και είναι πολύ δύσκολο να καταστραφούν. Μπορούν μόνον να ανατιναχθούν, πράγμα πολύ επικίνδυνο αλλά και ασύμφορο. Ωστόσο δεν είναι σπάνιο φαινόμενο πολυβολεία να καταντήσουν μπάζα και οικοδομικά υλικά.

Χάρη όμως στο χιούμορ μιας νέας γενιάς Αλβανών, κάποια από αυτά τα μακάβρια πολυβολεία έχουν ζωγραφιστεί με περίτεχνα σχέδια και χαρούμενα χρώματα, αποτελώντας έτσι μια αλλόκοτη τουριστική ατραξιόν που δεν αφήνει κανένα αδιάφορο…

Τα πολυβολεία ενσωματώθηκαν προ πολλού στην καθημερινότητα και στο αστικό τοπίο της Αλβανίας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ

Άρνολντ Σέρμαν, Αλβανία: Ο Τσακισμένος Αετός των Βαλκανίων

Γιώργος Στάμκος, Μίλιτσα Κοσάνοβιτς, Στοιχειωμένας Βαλκάνια: Εξερευνώντας τα Μυστικά της Βαλκανικής Ενδοχώρας, Πύρινος Κόσμος, επανέκδοση 2017

Dobrucka, Alicja. “Concrete Mushrooms.” 2011. Experimenta EXD’11 Architectural Biennale in Lisbon. Accessed online Sept. 22, 2013.

Gill, Adrian Anthony. “The Land That Time Forgot.” The Sunday Times, 2006.

Geoghegan, Peter. “Albania watches impassively as bunkers become bunk-beds.” The Guardian, Sept. 26, 2012. Accessed Sept. 24, 2013.

Golden, Kristen Brown and Bettina G. Bergo. “The Trauma Controversy.” SUNY Press, 2009.

Mayfield, James. “Enver Hoxha’s Albania: Isolationism and Attempted Autarky Born of Perceptions of Imperialism.”

Mydyti, Glyer and Elian Stefa. “Concrete Mushrooms. Reusing Albania’s 750,000 Abandoned Bunkers.” 2012.

Shenon, Philip. “Tirana Journal; Dictator Liked Bunkers. My, They Mushroomed!” The New York Times, Apr. 13, 1996. Accessed Sept. 23, 2013.

Albania's Cold War Bunkers
Στις παραλίες μοιάζουν με περίεργα τσιμεντένια κοχύλια ή τεράστιες θαλάσσιες χελώνες που βγήκαν για να εναποθέσουν τα αυγά τους.

Η Κίνα “κατακτά” τα Βαλκάνια: Η γεωοικονομική διείσδυση του «Κόκκινου Δράκου» στη Νοτιοανατολική Ευρώπη

Η Κίνα “κατακτά” τα Βαλκάνια

Αυξάνεται η διείσδυση της Κίνας στη γειτονιά μας

Γιατί ο “Κόκκινος Δράκος” ενδιαφέρεται για το “μαλακό υπογάστριο” της Ευρώπης;

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com)

Την τελευταία δεκαετία έγινε πολύ λόγος για αύξηση της “κακόβουλης” ρωσικής επιρροής στα Βαλκάνια, η οποία ανησύχησε τη Δύση λόγω και των παραδοσιακών σχέσεων που διατηρεί η Μόσχα με τις ορθόδοξες χώρες της περιοχής. Άλλοι ανησύχησαν για την αύξηση της επιρροής και της ερντογανικής Τουρκίας, που απροκάλυπτα τρέφει νεοοθωμανικές και κρυφοισλαμιστικές φιλοδοξίες, ενώ χρησιμοποιεί εργαλειακά τις μουσουλμανικές κοινότητες των Βαλκανίων. Λίγοι ωστόσο ανησύχησαν για τη διείσδυση του Κόκκινου Δράκου, δηλαδή της Κίνας, στο “μαλακό υπογάστριο” της Ευρώπης. Ίσως επειδή, σε αντίθεση με τη Ρωσία και την Τουρκία που γειτνιάζουν με τα Βαλκάνια, η Κίνα βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά τους, στο άλλο άκρο της Ευρασίας.

Είναι γεγονός πάντως πως έχει υπερεκτιμηθεί από τη Δύση η ρωσική επιρροή στα Βαλκάνια, ενώ έχει υποεκτιμηθεί αντίστοιχα η κινεζική, που είναι όμως πολλαπλάσια και δυναμικά αυξανόμενη. Τα αποτελέσματα αυτής της λανθασμένης εκτίμησης, όπως και του γεγονότος πως οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων παραμένουν επί δεκαετίες κολλημένες στον “προθάλαμο” της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν θα αργήσουν να φανούν.

Αυτή η εικόνα δεν έχει ιδιότητα alt. Το όνομα του αρχείου είναι serbia-china-delegations-epa-efe-lintao-zhang-3x4-1280x956.jpeg

Η αύξηση της κινεζικής επιρροής στα Βαλκάνια

Αποτελεί κοινό μυστικό πως η κινεζική επιρροή στα Βαλκάνια αυξάνεται χρόνο με το χρόνο. Για την ώρα όμως η οικονομική δραστηριοποίηση της Κίνας σε αυτή την περιοχή δεν προκαλεί ακόμη σοβαρές ανησυχίες στη Δύση, όσο όλες οι βαλκανικές χώρες παραμένουν σε μια σταθερή φιλοδυτική τροχιά. Μακροπρόθεσμα ωστόσο αυτή η στρατηγική της οικονομικής διείσδυσης της Κίνας στα Βαλκάνια θα της προσφέρει, το λιγότερο, μεγαλύτερη άνεση στην πρόσβασή της στις ευρωπαϊκές αγορές. Γι’ αυτό το λόγο Ευρωπαίοι αξιωματούχοι ανησυχούν μήπως τελικά οι βαλκανικές χώρες καταλήξουν και πάλι πιόνια στο μεγάλο παιχνίδι για την παγκόσμια οικονομική κυριαρχία στον 21ο αιώνα.

Τα Βαλκάνια, αυτή η “πιο δυσλειτουργική οικογένεια της Ευρώπης”, είναι ακόμη οικονομικά και πολιτικά καθυστερημένα, με ανεπαρκείς υποδομές αλλά με άφθονους φυσικούς πόρους και μορφωμένο ανθρώπινο δυναμικό. Όλα αυτά καθιστούν τα Βαλκάνια μια ζώνη ρίσκου αλλά και ευκαιριών, που εκμεταλλεύονται ρωσικές, τουρκικές και κινεζικές επιχειρήσεις για να πραγματοποιήσουν στρατηγικού τύπου επενδύσεις. Η Ρωσία κυρίως στο χώρο της ενέργειας και των αγωγών, η Τουρκία στο χώρο του εμπορίου και των βιομηχανιών και η Κίνα στον χώρο των υποδομών και των μεταφορών.

Η Κίνα αν και βρίσκεται μακριά άρχισε να αποκτά ζωτικό ενδιαφέρον για τα Βαλκάνια, επιχειρώντας να αφήσει το γεωοικονομικό της αποτύπωμα στην περιοχή. Οι κυριότερες κινεζικές επενδύσεις στην περιοχή επικεντρώνονται στις υποδομές, στις μεταφορές και στην ενέργεια. Από την πλευρά τους οι βαλκανικές χώρες βλέπουν τις κινεζικές επενδύσεις ως ευκαιρία για να βελτιώσουν τις υποδομές τους και την οικονομική τους θέση, πετυχαίνοντας υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης. Ρισκάρουν όμως να καταστούν οικονομικά και πολιτικά εξαρτημένες από το Πεκίνο, παρότι είναι ήδη εξαρτημένες από την Ε.Ε. και τις ΗΠΑ. Πρέπει να σημειωθεί πως το 73% του εμπορίου των βαλκανικών χωρών διεξάγεται με την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ με την Κίνα μόλις το 6%.

Η κινεζική “Πρωτοβουλία 17+1”: μια πλατφόρμα διείσδυσης;

Τον Απρίλιο του 2012 το Πεκίνο δημιούργησε την “Πρωτοβουλία 16+1”, μια πλατφόρμα συνεργασίας ανάμεσα στην Κίνα με 11 ανατολικοευρωπαϊκές χώρες μέλη της Ε.Ε. καθώς και με 5 υποψήφιες προς ένταξη χώρες των δυτικών Βαλκανίων (Σερβία, Βοσνία & Ερζεγοβίνη, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία και Αλβανία). Πρόσφατα, και χάρη στη Συμφωνία των Πρεσπών, εισήλθε σ’ αυτή την πλατφόρμα των 16 πρώην κομουνιστικών χωρών και μια διαφορετική χώρα: η Ελλάδα, η οποία παίζει κομβικό ρόλο στο κινεζικό σχέδιο του “υδάτινου Δρόμου του Μεταξιού”, αλλάζοντας έτσι και την ονομασία της πρωτοβουλίας σε “17+1”.

Από το 2012 η Κίνα άρχισε να υλοποιεί μια σειρά από σημαντικές επενδύσεις στη Σερβία, στη Βόρεια Μακεδονία, στη Βοσνία και στο Μαυροβούνιο. Ανάμεσά τους και μια νέα, υψηλών προδιαγραφών, οδική και σιδηροδρομική σύνδεση μεταξύ Βελιγραδίου με το λιμάνι του Μπαρ, στις Αδριατικές ακτές του Μαυροβουνίου, με συνολικό κόστος 1,3 δισεκατομμύρια Ευρώ.

Η Σερβία στο επίκεντρο του κινεζικού ενδιαφέροντος

Το επενδυτικό ενδιαφέρον των κινεζικών επιχειρήσεων έχει προσελκύσει ειδικά η Σερβία, που είναι και η μεγαλύτερη χώρα των δυτικών Βαλκανίων και βρίσκεται σε κομβική γεωγραφική θέση. Δεν επικεντρώνεται μόνον στην ανανέωση των υποδομών, κατασκευή δρόμων, γεφυρών και σιδηροδρομικών γραμμών. Η κινεζική Huawei επιθυμεί να αναπτύξει πρώτα στο Βελιγράδι το δικό της σύστημα 5G για την κινητή τηλεφωνία και το internet.

Αυτή η στιγμή η Σερβία έχει υποδεχθεί κινεζικά επενδυτικά σχέδια ύψους 2,5 δισ. Ευρώ. Το πιο σημαντικό είναι η σιδηροδρομική διασύνδεση του Βελιγραδίου με τη Βουδαπέστη, με γραμμές και τρένα υψηλής ταχύτητας, κόστους ενός δισεκατομμυρίου Ευρώ, που έχουν αναλάβει εξ ολοκλήρου οι κινεζικές εταιρείες. Με τον εκσυγχρονισμό των σιδηροδρομικών γραμμών η Κίνα επιθυμεί να διασυνδέσει το λιμάνι του Πειραιά, που ανήκει πλέον στην κινεζική COSCO, με τις αγορές της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, μέσω της Βόρειας Μακεδονίας, της Σερβίας και της Ουγγαρίας. Το όλο σχέδιο, αν τελικά δεν μπλοκαριστεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, θα φέρνει τα κινεζικά εμπορεύματα στην καρδιά της Ευρώπης τουλάχιστον δύο βδομάδες νωρίτερα.

Κινέζικα Drones για το Σερβικό Στρατό

Η Σερβία έχει επίσης εφοδιαστεί με κινεζικά μη επανδρωμένα Drones για το στρατό της. Έτσι η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο κατάφερε να εξάγει για πρώτη φορά και τα όπλα της σε ευρωπαϊκό έδαφος. Το Βελιγράδι συμφώνησε να αγοράσει από την Κίνα 9 μαχητικά drones, που φέρουν πυραύλους και άλλα συστήματα, κι αυτό αποτελεί “διαφήμιση” για την κινεζική αμυντική βιομηχανία που προσβλέπει σε εξαγωγές.

Και περιπολία Κινέζων αστυνομικών στο Βελιγράδι

Η συνεργασία Κίνας και Σερβίας έφτασε σε τέτοιο σημείο ώστε πρόσφατα Κινέζοι αστυνομικοί άρχισαν να κάνουν κοινές περιπολίες με τους Σέρβους συναδέλφους τους σε τρεις σερβικές πόλεις: στο Βελιγράδι, στο Νόβι Σαντ και στο Σμέντερεβο, υποτίθεται για την ασφάλεια των όλο και περισσότερων Κινέζων τουριστών. Ωστόσο σε πόλεις, όπως το Σμέντερεβο, υπάρχουν περισσότεροι Κινέζοι επενδυτές παρά τουρίστες. Είναι άραγε αυτοί οι Κινέζοι αστυνομικοί το Security των Κινέζων επενδυτών;

Επικριτές της κινεζικής διείσδυσης στη Σερβία με αποκορύφωμα και την παρουσία και των Κινέζων αστυνομικών έκαναν λόγο για “νεο-αποικιακή” συμπεριφορά. Και η κινεζική παρουσία στα Βαλκάνια είναι ακόμη στην αρχή της…

Πολιτιστική διείσδυση: Τα Κινεζικά στα σερβικά σχολεία

Εκτός από τον οικονομικό τομέα η διείσδυση της Κίνας στα Βαλκάνια λαμβάνει χώρα και στον τομέα του πολιτισμού και της εκπαίδευσης. Η σέρβικη ‘Ρεπούμπλικα Σέρπσκα” στη Βοσνία υπέγραψε το 2017 εκπαιδευτική συμφωνία με το Πεκίνο, ώστε να εισαγάγει το μάθημα της Κινεζικής γλώσσας σε ορισμένες τάξεις των σχολείων της. Στη ‘Ρεπούμπλικα Σέρπσκα” η κινεζική Huawei τρέχει ένα δικό της επενδυτικό σχέδιο ύψους 300 εκατομμυρίων Ευρώ.

Επίσης το Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου καθώς και εκείνο του Νόβι Σαντ έχουν υπογράψει εκπαιδευτικές συμφωνίες με κινεζικά πανεπιστήμια που, ανάμεσα στα άλλα, προβλέπουν και ανταλλαγές φοιτητών. Ο αριθμός των Κινέζων φοιτητών στα σερβικά πανεπιστήμια αυξάνεται σταθερά. Ένας από τους λόγους είναι πως η αυξημένη παρουσία των κινεζικών επιχειρήσεων στη χώρα θα αυξήσει μελλοντικά τη ζήτηση για Κινέζους επιστήμονες και ειδικούς, που θα γνωρίζουν καλά και τη σερβική γλώσσα. Την ίδια περίοδο οι νέοι επιστήμονες των βαλκανικών χωρών, όπως η Σερβία, συνεχίζουν να μεταναστεύουν μαζικά στις Δυτικές χώρες.

Τα Βαλκάνια ως “νεο-αποικία”

Πόσο αθώα άραγε μπορεί να είναι αυτή η ειρηνική διείσδυση της Κίνας στα Βαλκάνια; Οι Ευρωπαίοι φοβούνται πως η Κίνα θα χρησιμοποιήσει τα Βαλκάνια ως πύλη και εμπορικό κόμβο για να εισχωρήσει στην καρδιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που είναι και ο πραγματικός στόχος του Πεκίνου.

Στο εσωτερικό των Βαλκανίων πάντως δεν συζητείται ανοικτά το ζήτημα της κινεζικής διείσδυσης, όπως άλλωστε δε συζητούσαν στο παρελθόν και το ζήτημα της ευρωπαϊκής και αμερικανικής διείσδυσής στο έδαφός τους. Αυτό σημαίνει πως οι χώρες αυτές, τόσο παλιότερα όσο και σήμερα, αποτελούν “γεωπολιτικό έπαθλο” στον ανταγωνισμό των Μεγάλων Δυνάμεων του κόσμου ή πιο απλά, ένα είδος “νεο-αποικίας”.

Η Ρουμανική Επανάσταση του Δεκέμβρη 1989: Ερωτήματα και «Φαντάσματα»

Η Ρουμανική Επανάσταση του Δεκέμβρη 1989

30 χρόνια μετά τα ερωτήματα παραμένουν

Μνήμες, απολογισμός και τα “φαντάσματα” της εποχής Τσαουσέσκου

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Φέτος (Δεκέμβρης 2019) συμπληρώνονται τριάντα χρόνια από τη λαϊκή εξέγερση στη Ρουμανία κατά του καθεστώτος Τσαουσέσκου, η οποία οδήγησε σε αιματηρή καταστολή εκ μέρους της Σεκιουριτάτε και τελικά στην πτώση του Τσαουσέσκου και στην εκτέλεσή του με συνοπτικές διαδικασίες. Ήταν 16 Δεκεμβρίου του 1989 όταν πλήθη κατοίκων της Τιμισοάρα, της πιο δυτικής πόλης της Ρουμανίας κοντά στα σύνορα με την Ουγγαρία, συγκεντρώθηκαν έξω από την Καλβινιστική Εκκλησία για να υποστηρίξουν τον πάστορα Τόκες Λάζλο, που λόγω των απόψεων του, ήταν ανεπιθύμητος για το καθεστώς. 

Η πιο αιματηρή εξέγερση στο «Ανατολικό Μπλοκ»

Οι διαμαρτυρίες αυτές συνεχιζόταν και τις επόμενες ημέρες, παρά την αστυνομική καταστολή, και σύντομα έλαβαν το ρυθμό χιονοστιβάδας σαρώνοντας τα πάντα στη χώρα. Οι διαδηλώσεις στην Τιμισοάρα ήταν καθημερινές και εκατό χιλιάδες άνθρωποι, σε μια πόλη 300.000 κατοίκων, βρισκόταν μονίμως στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι κατά του τυραννικού καθεστώτος Τσαουσέσκου. Κατέλαβαν την πλατεία αλλά και το κτίριο της Όπερας, που αμέσως έγινε το «στρατηγείο» τους απ’ όπου απεύθυναν διακηρύξεις στο ρουμανικό λαό.
Το καθεστώς Τσαουσέσκου επιχείρησε να καταστείλει βίαια τη λαϊκή εξέγερση, με τη περιβόητη Σεκιουριτάτε να πυροβολεί ανεξέλεγκτα τους διαδηλωτές. Συνολικά σκοτώθηκαν 1.104 άνθρωποι, εκ των οποίων οι 162 κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων (οι 153 μόνον στην Τιμισοάρα). Χιλιάδες διαδηλωτές τραυματίστηκαν, ενώ συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη και πολλοί Ρουμάνοι αγνοούμενοι, πιθανότατα δολοφονημένοι από τη Σεκιουριτάτε και θαμμένοι σε άγνωστα μέρη. 

Πριν από τριάντα χρόνια, τον Δεκέμβριοι του 1989 εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι στην Τιμισοάρα, στο Βουκουρέστι και σε άλλες πόλεις και πόλεις της Ρουμανίας αψήφησαν τη “βασιλεία του φόβου” του Νικολάε Τσαουσέσκου και βγήκαν στους δρόμους για να απελευθερωθούν από πάνω από τέσσερις δεκαετίες καταπίεσης και δικτατορίας. Επιδεικνύοντας έναν συλλογικό ηρωισμό και αψηφώντας ακόμη και τις ζωές τους, οι εκατοντάδες χιλιάδες Ρουμάνοι διαδηλωτές βγήκαν στους δρόμους, όχι μόνον για να ρίξουν τον δικτάτορα αλλά και να διεκδικήσουν την ελευθερία και τη δημοκρατία. Στις 22 Δεκεμβρίου ο ρουμανικός στρατός πήρε το μέρος των διαδηλωτών, αν και η Σεκιουριτάτε συνέχισε να στηρίζει το καθεστώς. 

Αυτή η λαϊκή επανάσταση στη Ρουμανία που οδήγησε στην πτώση του καθεστώτος Τσαουσέσκου, τον Δεκέμβριο του 1989, υπήρξε η πιο αιματηρή κατά τη διάρκεια της κατάρρευσης του λεγόμενου “ανατολικού μπλοκ”. Αυτή η δυναμική και μαζική εξέγερση του ρουμανικού λαού δεν μπόρεσε να εμποδιστεί από τις δυνάμεις ασφαλείας του Τσαουσέσκου. Ακόμη κι από την περιβόητη Σεκιουριτάτε, την υπηρεσία πληροφοριών και ασφαλείας του Τσαουσέσκου, που επέβαλε επί δεκαετίες ένα καθεστώς τρόμου στον ρουμανικό λαό. 

Η φονική «αντεπανάσταση» της Σεκιουριτάτε

Αν και ο Τσαουσέσκου έχασε την εξουσία του στις 22 Δεκεμβρίου, οι πυροβολισμοί συνεχίστηκαν στους δρόμους του Βουκουρεστίου και σε άλλες ρουμανικές πόλεις μέχρι το θάνατό του (εκτέλεση έπειτα από συνοπτική δίκη) τρεις ημέρες αργότερα. Τριάντα χρόνια αργότερα παραμένει ακόμη μυστήριο ο θάνατος 800 ατόμων μεταξύ 22 και 25 Δεκεμβρίου 1989, που σκοτώθηκαν οι περισσότεροι από σφαίρες της Σεκιουριτάτε. Ποιος έδωσε αυτές τις εντολές; Ποιος ή ποιοι ηγήθηκαν αυτής της αιματηρής καταστολής, ενώ ο Τσαουσέσκου δεν είχε πλέον την εξουσία; 

Προφανώς επρόκειτο για μια «αντεπανάσταση» της Securitate και των δυνάμεων ασφαλείας, αλλά ποιοι βρίσκονταν από πίσω της; Ο Ρουμάνος συγγραφέας, Andrei Ursu, γιος ενός αντιφρονούντα  που βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από την μυστική αστυνομία της Σεκιουριτάτε το 1985, στο βιβλίο του Snipers and Mystifiers, που έγραψε αφού μελέτησε επισταμένα τα αρχεία της Σεκιουριτάτε επί ένα τέταρτο του αιώνα, υποστηρίζει πως όλο αυτό το “χάος” και η “τρομοκρατική ψύχωση” ήταν όλα σχεδιασμένα για να ωφελήσουν τον Ίον Ιλιέσκου και το Εθνικό Μέτωπο Σωτηρίας (FSN), το οποίο και αναπλήρωσε το κενό εξουσίας μετά την πτώση του Τσαουσέσκου. Τα έγγραφα που κατέχει ο συγγραφέας «αποδεικνύουν ότι η Ασφάλεια δεν αφοπλίστηκε στις 22 Δεκεμβρίου, όπως ισχυρίζεται η στρατιωτική εισαγγελία. Μόνο σε μια μονάδα της Securitate έλειπαν 16.500 σφαίρες, όταν ο στρατός είχε την κατοχή των πυρομαχικών», είπε σε συνέντευξή του ο Andrei Ursu. 

«Διοργανώνω την αντίσταση από το Σιγκοντάρεστε», ακούστηκε να λέει στο κρατικό ραδιόφωνο ο Τσαουσέσκου, καθώς διέφευγε από το Βουκουρέστι προς αυτή την πόλη στις 22 Δεκεμβρίου, όταν φαινόταν να ενεργοποιεί ένα καθεστωτικό “σχέδιο αντίστασης”. Αυτό το σχέδιο, που περιγράφηκε σε αρκετά έγγραφα της Securitate, συνίστατο σε «σύντομες και βίαιες» ενέργειες που θα αναληφθούν από μια «σχετικά μικρή δύναμη» σε στόχους «μεγάλης σημασίας», επιδιώκοντας να δημιουργηθεί έτσι «μια μόνιμη κατάσταση ανασφάλειας και φόβου». 

Ποιος έδωσε εντολή να πυροβολήσουν τους διαδηλωτές;

Ο Andrei Ursu και οι ερευνητές που τον βοήθησαν τεκμηρίωσαν την ύπαρξη ενός άκρως απόρρητου σχεδίου «αντίστασης» της αστυνομίας, που ήταν έτοιμο να ενεργοποιηθεί σε περίπτωση ξένης εισβολής ή άλλων απειλών για το καθεστώς. Με αυτό περίπου το σχέδιο έδρασαν και οι δυνάμεις της Σεκιουριτάτε στις τρεις αιματηρές ημέρες που ακολούθησαν (22-25 Δεκεμβρίου 1989) την πτώση του Τσαουσέσκου. Ελεύθεροι σκοπευτές, που κρύβονταν στα γύρω κτίρια, επιτέθηκαν επανειλημμένα σε “στρατηγικές θέσεις”, όπως στα τηλεοπτικά στούντιο, στο κτίριο όπου συναντήθηκαν οι συντονιστές της λαϊκής εξέγερσης κ.λ.π.  

Οι εν λόγω εκτελεστές της Σεκιουριτάτε, που ευθύνονται για τον θάνατο τουλάχιστον 800 ανθρώπων, ενήργησαν ανεξάρτητα, αφού έχασαν την επαφή τους με τον Τσαουσέσκου μετά τη σύλληψή του, όπως έλεγε και το αρχικό σχέδιο; Ή ακολούθησαν τις εντολές του διοικητή της Ασφάλειας εκείνη την εποχή, του στρατηγού Ιούλιαν Βλαντ; Όπως και να ‘χει τριάντα χρόνια μετά τα γεγονότα, κανείς δεν καταδικάστηκε για τις δολοφονίες 22-25 Δεκεμβρίου.

Βουκουρέστι και τα «φαντάσματα» του Τσαουσέσκου

Το σημερινό Βουκουρέστι, αν και βρίσκεται στις παρυφές του βαλκανικού κόσμου το Βουκουρέστι είναι μια πόλη των αντιθέσεων. Μελαγχολικό και γοητευτικό ταυτόχρονα μοιάζει με παρένθεση ανάμεσα στο Παρίσι και στη Μόσχα, μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Ένας κόμβος εμπορικών και πολιτιστικών συναλλαγών.  Ένα σταυροδρόμι ανάμεσα στην κεντρική, στην ανατολική Ευρώπη και στα Βαλκάνια.

To Βουκουρέστι πέρασε μια καταθλιπτική σκοτεινιά κατά την εποχή του Τσαουσέσκου, όταν κατεδαφίστηκε και το παλιό κέντρο της πόλης, H μεγαλομανία του Τσαουσέσκου, που ήταν ένας μανιακός του ελέγχου εκφράστηκε και μέσα από το σχέδιο του να «Συστηματοποιήσει», δηλαδή να ισοπεδώσει το παλιό κέντρο της ρουμανικής πρωτεύουσας για να το “εκσυγχρονίσει”. Έτσι, πολλά όμορφα κτίρια της Μπελ Επόκ κατεδαφίστηκαν. 

Οι κάτοικοι του Βουκουρεστίου αποκαλούν ειρωνικά την ισοπεδωμένη περιοχή “Τσαουσίμα”δηλαδή “Χιροσίμα του Τσαουσέσκου”. Ο, φαραωνικού μεγέθους, “Οίκος του Λαού” –ένα από τα μεγαλύτερα κτίρια στον κόσμο με εμβαδόν 330.000 τετραγωνικά μέτρα!– ήταν το αποκορύφωμα της μεγαλομανίας ενός μανιακού του ελέγχου: του δικτάτορα Τσαουσέσκου… Μετά την επανάσταση του 1989, το κτίριο της μυστικής αστυνομίας του Τσαουσέσκου, της περιβόητης Σεκιουριτάτε, κάηκε από τον εξεγερμένο λαό. Όμως το αναστήλωσαν για να θυμόνται και το σκοτεινό παρελθόν… 

Οι άλυτες διαφορές με το παρελθόν

Το Βουκουρέστι, αυτή η “παριζιάνα” πρωτεύουσα της Ρουμανίας, που είναι μια όμορφη και απρόσμενη έκπληξη, με την ιστορία και το πολιτισμό της, παραμένει στοιχειωμένη από τα φαντάσματα της εποχής Τσαουσέσκου. Όχι μόνον λόγω των μνημείων και της ιστορίας. 

Οι σκιές του παρελθόντος, της σκοτεινής εποχής του Τσαουσέσκου, είναι ακόμη παρούσες. Ωστόσο ο ρουμανικός λαός και αυτή η πόλη διαθέτει αστείρευτες δυνάμεις αναγέννησης, ελπίδας κι αισιοδοξίας. Αναζητά μια νέα ταυτότητα κτίζοντας γέφυρες ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον, μεταξύ Βαλκανίων και Ανατολικής Ευρώπης. 

Θα τα καταφέρει όμως μόνον όταν λύσει τις διαφορές της με το πρόσφατο παρελθόν της και φωτίσει ακόμη τις πιο σκοτεινές πλευρές της ιστορίας της Ρουμανικής Επανάστασης του Δεκέμβρη του 1989, με γνώμονα την αλήθεια, που είναι τρομερά ωφέλιμη σε κάθε κοινωνία που θέλει να λέγεται δημοκρατική.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο”! Στο χωριό Σαπάντζα της Ρουμανίας “γελάνε” με τον θάνατο

Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο”

Στο χωριό Σαπάντζα της Ρουμανίας “γελάνε” με τον θάνατο

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η περιοχή Μαραμούρες στη βορειοδυτική Ρουμανία, που συνορεύει βόρεια με την ουκρανική υπερκαρπάθια Ρουθηνία και δυτικά με την Ουγγαρία, συνδέει πολιτισμικά την κεντρική με την ανατολική Ευρώπη και ταυτόχρονα διαφυλάσσει έναν πολύ ιδιαίτερο λαϊκό πολιτισμό. Το Μαραμούρες μοιάζει σαν να έχει βγει από τα παραμύθια ή έστω από ρομαντικά μυθιστορήματα του 19ου αιώνα.

Μαραμούρες: σα να βγήκε από παραμύθι

Εδώ τα σπίτια μοιάζουν με έργα τέχνης, καθώς οι κατασκευαστές τους φημίζονταν για το ταλέντο τους στην ξυλογλυπτική και στα χρώματα. Στο Μαραμούρες η λέξη Άγχος υπάρχει μόνο στο λεξικό και ο εκσυγχρονισμός είναι ακόμη κάτι το θεωρητικό. Για τα Δυτικά πρότυπα η περιοχή θεωρείται καθυστερημένη. Ωστόσο διαθέτει πλούσια λαϊκή παράδοση και γνωρίζει καλά πώς να αυτοσυντηρείται.

Τα εσωτερικά των σπιτιών στο Μαραμούρες είναι μια πανδαισία χρωμάτων, ένα πάντρεμα χειροποίητων αντικειμένων, που αποπνέουν τον ιδρώτα αλλά και το μεράκι των ενοίκων τους. Η ύπαιθρος στο Μαραμούρες είναι ένας τόπος με παμπάλαια έθιμα, που έχουν ολοφάνερες παγανιστικές καταβολές. Εδώ οι ντόπιοι φορούν ακόμη περήφανα τις πολύχρωμες παραδοσιακές τους στολές και με ενθουσιασμό συμμετάσχουν στα πατροπαράδοτα έθιμά τους.

Η περιοχή Μαραμούρες της Ρουμανίας είναι ένας πολύ ιδιαίτερος τόπος. Εδώ κατοικεί ένα πολύχρωμο μωσαϊκό εθνοτήτων, που έχουν δεχθεί επιρροές από πολλές κουλτούρες. Αυτή η περιοχή είναι γνωστή παγκοσμίως για τις εντυπωσιακές ξύλινες εκκλησίες, με τα πανύψηλα καμπαναριά τους, που μοιάζουν σα να θέλουν να τρυπήσουν τον ουρανό. Είναι γνωστή επίσης για το παράξενο νεκροταφείο του χωριού Σαπάντα, που ξεχωρίζει από όλα τα υπόλοιπα όχι μόνον της Ρουμανίας αλλά κι ολόκληρης της Ευρώπης!

Περιγελώντας το θάνατο

Δεν είναι παντού στα Βαλκάνια οι νεκροί ανήσυχοι, επικριτικοί και γεμάτοι εκδικητικότητα. Το μοναδικό, “χαρούμενο” νεκροταφείο (Cimitirul Vesel) της Σαπάντζα, γεμάτο έντονα χρώματα και αστεία ποιήματα, συνδέεται με το όνομα του Σταν Ιοάν Πάτρας. Ήταν ένας εμπνευσμένος ντόπιος καλλιτέχνης που σκάλισε τον πρώτο ξύλινο τάφο το 1935, σε ηλικία 14 ετών, χαράσσοντας πάνω του το πρώτο αστείο επιτάφιο ποίημα. Μέχρι τη δεκαετία του 1960 ο Σταν Ιοάν είχε προλάβει να κατασκευάσει περισσότερους από 800 παράξενους τάφους στο νεκροταφείο της Σαπάντζα. Μετά το θάνατό του, το 1977, άλλοι νεότεροι καλλιτέχνες συνέχισαν το έργο του, εμπλουτίζοντας το νεκροταφείο του χωριού με νέους ξύλινους τάφους με πιο σύγχρονη, αλλά πάντα αστεία, θεματολογία.

Η περιοχή γύρω από τη Σαπάντζα είναι πλούσια σε δάση βελανιδιάς, το ξύλο της οποίας αποτελεί την πρώτη ύλη για την κατασκευή των τάφων. Οι τεχνίτες του χωριού χρησιμοποιούν για να βάψουν τους ξύλινους τάφους ένα ειδικό μπλε χρώμα, που είναι γνωστό ως “μπλε της Σαπάντα”, ένα αποτροπαϊκό χρώμα που διώχνει το κακό.

Σύμφωνα με τη μυθολογία οι αρχαίοι Δάκες, όπως άλλωστε και οι αρχαίοι Θράκες, θρηνούσαν για τη γέννηση και γελούσαν με το θάνατο. Όταν γεννιόταν ένα μωρό έκλαιγαν για όλα όσα επρόκειτο να υποφέρει στην “κοιλάδα των δακρύων” που λέγεται ζωή και όταν πέθαινε γελούσαν ολόψυχα διότι πλέον απαλλάχθηκε από τα βάσανα και μπορούσε επιτέλους να ξεκουραστεί. Γι’ αυτό και οι επιγραφές, τότε που δημιουργήθηκε νεκροταφείο, θεωρούσαν ότι περιγελούσαν το θάνατο.

Ένα χαμόγελο απέναντι στο θάνατο”

Όπως μας είπε και ο Κονσταντίν Νόικα, ξυλουργός που κατασκευάζει “χαρούμενους τάφους”, αυτό το νεκροταφείο είναι “ένα χαμόγελο απέναντι στο θάνατο”. “Διαλέγουμε την εικόνα”, περιγράφει ο Κονσταντίν “κι αυτή εξαρτάται από το επάγγελμα του νεκρού και πολλές απ’ αυτές μπορούν κάπου να ενοχλούν. Για παράδειγμα αν του άρεσαν οι γυναίκες, είναι απέναντί του μια γυναίκα, αν του άρεσε το οινόπνευμα, τον παρουσιάζουμε έτσι να πίνει, και με το επάγγελμα του, αν ήτανε για παράδειγμα βοσκός”.

Ο ίδιος ο Στάν Ιοάν Πάτρας, ο οποίος ξεκίνησε το 1935 αυτή την τέχνη, έφτιαξε τη δική του επιτύμβια στήλη, η οποία και τον απεικονίζει να ζωγραφίζει τους σταυρούς του “Χαρούμενου Νεκροταφείου”. Πάνω από τον τάφο του γράφει: “Από τότε που ήμουν αγόρι, ήμουν γνωστός ως Σταν Ιόν Πάτρας. Ακούστε σε με, αδελφοί. Δεν υπάρχουν ψέματα σε αυτό που θα πω. Όλη η διάρκεια της ζωής μου δεν σήμαινε καμία ζημιά σε κανέναν. Αλλά έκανα καλό, όσο μπορούσα…”

Περπατώντας ανάμεσα στο “δάσος” από τους πολύχρωμους σταυρούς με τις επιγραφές με τα αστεία ποιήματα. Στεκόμαστε μπροστά σ’ ένα που απεικονίζει μια γριά και ο ξεναγός μας αρχίζει να μεταφράζει χαμογελώντας: “Σ’ αυτόν εδώ τον τάφο κείτεται η πεθερά μου. Τρεις μέρες να ζούσε ακόμη, εγώ θα κειτόμουν εδώ και εκείνη θα το διάβαζε αυτό. Εσείς που περνάτε από εδώ μην προσπαθήσετε να την ξυπνήσετε. Καθώς πάτε σπίτι χαρείτε για μένα. Όπως μου φέρθηκε έτσι γύρισε πίσω. Αυτό που διαβάζετε εδώ, όπως εγώ να μην το πάθετε, να βρείτε καλή πεθερά και θα ζήσετε καλά”. Ουδέν σχόλιο…

Παγανιστικά κατάλοιπα στα Βαλκάνια

Στο “χαρούμενο νεκροταφείο” της Σαπάντζα, οι νεκροί αναπαύονται μέσα σε μια κοσμογονία χρωμάτων και αστείων ποιημάτων. Μοιάζει σα να χαμογελά το θάνατο, τονίζοντας την κωμικοτραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Σύμφωνα με τους ιστορικούς αυτή η παράδοση διακωμώδησης του θανάτου προέρχεται από τους αρχαίους Δακοθράκες που, όπως κατέγραψε και ο Ηρόδοτος, θρηνούσαν με τη γέννηση ενός μωρού και γελούσαν όταν κάποιος πέθαινε.

Αυτό το νεκροταφείο φαίνεται πως αποτελεί τη συνέχεια μιας πανάρχαιης παράδοσης των βαλκανικών λαών και η οποία μπολιάστηκε με τον Χριστιανισμό. Στα άγνωστα Βαλκάνια, κατακερματισμένα από τη φύση και την ιστορία, και ειδικά σε απομακρυσμένα χωριά μπορεί να συναντήσει κανείς προχριστιανικά κατάλοιπα. Στην εποχή μας αυτές οι πανάρχαιες επιβιώσεις αναβιώνουν -πάντα υπό χριστιανικό μανδύα– ωθούμενες, είτε από αταβιστική παρόρμηση των αυτοχθόνων λαών είτε ακολουθώντας το ελευθεριακό πνεύμα της εποχής μας. Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο” της Σαπάντα, που προσφέρει μια όχι πένθιμη εικόνα του θανάτου, είναι η απόδειξη.

Δημογραφικό Black Out στα Βαλκάνια

Σερβία και Κροατία

Δύο πρώην εχθροί μοιράζονται την ίδια δημογραφική μοίρα

Δημογραφικό Black Out στα Βαλκάνια

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Από τις σλοβενικές Άλπεις ως τις ακτές του Αιγαίου κι από τις δαλματικές ακτές ως τις εκβολές του Δούναβη, όλες οι βαλκανικές χώρες υφίστανται τις τελευταίες δεκαετίες μια δημογραφική κατάπτωση, που χαρακτηρίζεται από μείωση της γεννητικότητας, συνεχιζόμενη εκροή μεταναστών, δραματική αύξηση της γήρανσης, που οδηγούν σε ένα όλο και μικρότερο και πιο γερασμένο πληθυσμό. Υπολογίζεται πως όλα τα Βαλκάνια χάνουν κάθε χρόνο περίπου 800.000 με ένα εκατομμύριο κατοίκους τους. Από αυτούς πάνω από μισό εκατομμύριο μεταναστεύει κάθε χρόνο προς τη Δύση (μόνο από τα Δυτικά Βαλκάνια 238.000 άνθρωποι μετανάστευσαν κατά το 2018). Οι υπόλοιπες απώλειες οφείλονται στην καθαρή υπεροχή των θανάτων επί των γεννήσεων, που στερεί από κάθε βαλκανική χώρα τον πληθυσμό μιας επαρχιακής πόλης. Παντού στα Βαλκάνια συναντά κανείς την εικόνα των κλειστών δημοτικών σχολείων και των γεμάτων νεκροταφείων. Άδειες κούνιες και γεμάτα φέρετρα προεικάζουν μια γκρίζα προοπτική για τα Βαλκάνια του 21ου αιώνα.

Ο δημογραφικός κατήφορος δύο πρώην Γιουγκοσλάβων αντιπάλων

Σερβία και Κροατία, δύο χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, που ήταν εχθροί και σε εμπόλεμη κατάσταση κατά τη δεκαετία του 1990, μοιράζονται πλέον την ίδια ζοφερή δημογραφική μοίρα, που είναι ωστόσο κοινή σε όλα τα Βαλκάνια.

Η Σερβία θα χάσει σχεδόν το ένα τέταρτο του σημερινού πληθυσμού της έως το 2050, καθώς οι νέοι και οι ειδικευμένοι μεταναστεύουν σε αναζήτηση εργασίας και όχι μόνο. Από το 1989 ως το 2050 η Σερβία θα έχει χάσει το 23,81% του πληθυσμού της, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα. Έτσι ο πληθυσμός της Σερβίας θα πέσει στα 5,79 εκατομμύρια μέχρι το 2050 από 6,95 εκκατομύρια σήμερα και 7,81 εκατομμύρια το 1991.

Αλλά και το νεώτερο κράτος μέλος της Ε.Ε., η Κροατία, αν και μια από τις “νικήτριες” χώρες των γιουγκοσλαβικών πολέμων, μαστίζεται από παρόμοια δημογραφική και μεταναστευτική κρίση με την “ηττημένη” Σερβία. Ο πληθυσμός της Κροατίας έπεσε, για πρώτη φορά από το 1955, κάτω από τα 4 εκατομμύρια το 2019. Από 4,7 εκατομμύρια που ήταν το 1989, παρά την εισροή περίπου 200.000 Κροατών από τη Σερβία και τη Βοσνία -υπολογίζοντας και τη φυγή περισσότερων από 200.000 Σέρβων της Κροατίας.

Μια μελέτη του ΟΗΕ προβλέπει ότι ο πληθυσμός της Κροατίας θα μειωθεί στα 3,46 εκατομμύρια μέχρι το 2050 ή κατά 22,42%. Οι δύο χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, που βρέθηκαν αντιμέτωπες στη δίνη των πολέμων της γιουγκοσλαβικής διαδοχής κατά τη δεκαετία του 1990, θα χάσουν ως το 2050 σχεδόν το 1/4 του πληθυσμού τους χωρίς να “πέσει ούτε μία σφαίρα” αλλά ως θύματα της “λευκής πανούκλας” του δημογραφικού.

Η αθρόα μετανάστευση των Κροατών προς την Ευρώπη

Κανείς δεν έχει μια κρυστάλλινη σφαίρα για να προβλέψει το μέλλον. Τα αμείλικτα όμως στατιστικά δεδομένα από το παρελθόν αφηγούνται μια ιστορία συνεχόμενης δημογραφικής κατάπτωσης τόσο της Σερβίας, όσο και της Κροατίας. Η Κροατία έλπιζε πως η είσοδος της στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2013 θα ανέκοπτε τη δημογραφική της κρίση μέσω της υποσχόμενης ανάπτυξης και της πολιτικής σταθερότητας. Στην πραγματικότητα συνέβη ακριβώς το αντίθετο, καθώς η χώρα γνώρισε μια οικονομική κρίση διάρκειας τριών χρόνων.. Μετά το 2013, όταν η Κροατία προσχώρησε στην Ε.Ε., περίπου 230.000 χιλιάδες, κυρίως νέοι, Κροάτες εγκατέλειψαν τη χώρα για να να μεταναστεύσουν στη Δύση. Από αυτούς το 71% μετανάστευσαν στη Γερμανία, το 8% στην Αυστρία και το 7% στην Ιρλανδία.

Από την 1η Ιουλίου του 2019, όταν η Κροατία θα έχει συμπληρώσει επτά χρόνια απο την είσοδό της στην Ε.Ε. και οι Κροάτες πολίτες θα έχουν πλήρη ελευθερία εγκατάστασης και εργασίας στις χώρες της Ένωσης. Πολλοί στο Ζάγκεμπ φοβούνται ότι το κύμα της μετανάστευσης Κροατών προς τη Δύση θα διογκωθεί επικίνδυνα. Και τότε ο πληθυσμός της χώρας θα αρχίσει να μειώνεται και να γηράσκει με μεγαλύτερη ταχύτητα. Σήμερα οι γυναίκες της Κροατίας έχουν κατά μέσο όρο 1,44 παιδιά, τα οποία δεν είναι μόνο κάτω από τα 2,1 που χρειάζονται για την αντικατάσταση του πληθυσμού μιας χώρας, αλλά το δεύτερο χαμηλότερο από τα επτά κράτη της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Το 2018, περίπου 37.000 βρέφη γεννήθηκαν στην Κροατία (το 1992, παρότι πόλεμος, γεννήθηκαν στη χώρα 43.000 μωρά), σχεδόν 400 περισσότερα από ό, τι το 2017 και οι Κροάτες αναθάρρησαν κάπως. Το 2017 ήταν το χειρότερο δημογραφικά έτος από το 1960, όταν στην Κροατία, γεννήθηκαν 76.156 μωρά. «Αυτό είναι ένα νέο φαινόμενο και δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο που έχει τόσο υψηλό ποσοστό μετανάστευσης και τέτοιο συνεχιζόμενο χαμηλό ποσοστό γονιμότητας». υποστηρίζει ο Ivica Bosnjak, αναπληρωτής υπουργός στο υπουργείο Δημογραφίας της Κροατίας.

Η Κροατία αναζητεί πλέον μετανάστες εκτός Ευρώπης

Ο πληθυσμός της Κροατίας λοιπόν συνεχίζει να συρρικνώνεται χάρη στο χαμηλό ποσοστό γεννήσεων, τα υψηλά ποσοστά μετανάστευσης και τη γήρανση του πληθυσμού. Κι αυτό, παρά τα τεράστια κονδύλια από την Ε.Ε. που επενδύονται από την κατασκευή νηπιαγωγείων έως τη γεωργία, ειδικά σε περιοχές που έχουν συρρικνωθεί το τελευταίο τέταρτο του αιώνα, όπως είναι τα ανατολικά της χώρας. Παρά τον τουρισμό και τους περισσότερους από 17 εκατομμύρια τουρίστες που επισκέπτονται κάθε χρόνο τις δαλματικές ακτές.

Στο παρελθόν τα μεγάλα κύματα μετανάστευσης των Κροατών προς το εξωτερικό αντισταθμίστηκαν από τα υψηλά ποσοστά γεννήσεων. Το ποσοστό γονιμότητας της Κροατίας έπεσε κάτω από το ποσοστό αντικατάστασης (2,1 παιδιά ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας) το 1968. Ωστόσο κατά την περίοδο που ακολούθησε η Κροατία ήταν ένα από τα πλουσιότερα μέρη της Γιουγκοσλαβίας, και προσέλκυσε μετανάστες από την υπόλοιπη χώρα. Πλέον η δημογραφική κρίση και η μετανάστευση προκαλούν ήδη έλλειψη εργατικού δυναμικού στην εποχιακή τουριστική βιομηχανία στη Δαλματία αλλά και στον τομέα των κατασκευών. Το 2019 η κυβέρνηση διπλασίασε το ποσό των αδειών εργασίας για τους αλλοδαπούς από τον Τρίτο Κόσμο σε 63.900, σε σύγκριση με 39.000 το 2018.

Παλιότερα, πολλές από αυτές τις θέσεις απασχόλησης ήταν γεμάτες από εργαζόμενους από άλλα μέρη της πρώην Γιουγκοσλαβίας (εκτός της Ε.Ε.), αλλά τώρα, καθώς η Γερμανία και άλλες βορειοευρωπαϊκές χώρες άνοιξαν τις αγορές εργασίας τους σε αυτούς, πηγαίνουν εκεί για τις καλοαμειβόμενες και πλήρης απασχόλησης θέσεις εργασίας και όχι για κακοπληρωμένες εποχιακές δουλειές στην Κροατία. Μακροπρόθεσμα, ακόμη και αν ένα μεγάλο ποσοστό των Κροατών μεταναστών επιστρέψουν στην πατρίδα τους, η Κροατία θα χρειαστεί και μετανάστες εκτός Ευρώπης αν θέλει να αντιστρέψει την πτώση του πληθυσμού της.

Δεν υπάρχουν “Ουκρανοί” για την Κροατία

Η κροατική κυβέρνηση σχεδιάζει μια πολιτική που προβλέπει την πλήρωση κενών κατοικιών σε αραιοκατοικημένες περιοχές με εποίκους από την κροατική διασπορά και από χώρες που έχουν ήδη εθνικές μειονότητες στην Κροατία, όπως είναι η Βοσνία και η Σερβία. Ωστόσο η ανταπόκριση για την ώρα είναι μικρή.

Από την άλλη, στην Κροατία έχουν απομείνει μόνο 200.000 Σέρβοι, ενώ πριν απο τον πόλεμο ζούσαν περίπου 700.000. Ωστόσο όσοι Σέρβοι έφυγαν από την Κροατία εξαιτίας του πολέμου, ή τα παιδιά τους, δύσκολα θα αποφάσιζαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους και στα χωριά τους, καθώς θεωρούνται ανεπιθύμητοι από το κροατικό κράτος και την κροατική κοινωνία γενικότερα. Ούτε φυσικά θέλουν στην καθολική Κροατία μουσουλμάνους ή Ασιάτες μετανάστες.

Αλλά και “επιθυμητοί μετανάστες” από άλλες περιοχές της Ευρώπης δεν υπάρχουν πλέον διαθέσιμοι, όπως πριν από δύο δεκαετίες. Οι Ουκρανοί ως παράδειγμα. Γιατί ένας φτωχός Ουκρανός να πάει να ζήσει σήμερα σε μια κροατική περιοχή που δεν έχει να του προσφέρει αρκετά, αντί να μεταναστεύσει στην πιο πλούσια Πολωνία ή Γερμανία; Συνοπτικά από δημογραφική άποψη η Κροατία δεν κατευθύνεται σε κάποια μεγάλη καταστροφή ή κρίση αλλά μάλλον σε «μακροχρόνια στασιμότητα».

Η αναβίωση του Βαλκανικού Συνδρόμου: Δημογραφική κρίση στα Βαλκάνια

Η αναβίωση του Βαλκανικού Συνδρόμου

Οι νέοι εγκαταλείπουν μαζικά τα Βαλκάνια

Μετά το “βέτο” της Γαλλίας επιστρέφει ο Ευρωσκεπτικισμός

και η απαισιοδοξία στα Βαλκάνια

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Απογοήτευση, απαισιοδοξία, ευρωκόπωση, καθώς και μια αίσθηση έλλειψης προοπτικών για το μέλλον, επιστρέφουν και πάλι στα Δυτικά Βαλκάνια έπειτα από το πρόσφατο γαλλικό βέτο, που καθυστέρησε και πάλι την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Βόρειας Μακεδονίας και της Αλβανίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό το “ιστορικό λάθος”, όπως το χαρακτήρισε ο απερχόμενος πρόεδρος της Κομισιόν Ζαν Κλωντ Γιουνκέρ, θα έχει πολλαπλές αρνητικές συνέπειες τόσο για τους κατοίκους των δυτικών Βαλκανίων, όσο και για την ίδια την Ευρώπη, που έδειξε αδυναμία, ατολμία και αναβλητικότητα απέναντι στις ιστορικές της ευθύνες.

Η εικόνα ίσως περιέχει: ένα ή περισσότερα άτομα και υπαίθριες δραστηριότητες

Το “βαλκανικό σύνδρομο”

Απουσία ενός αξιόπιστου κι αισιόδοξου αφηγήματος για το μέλλον των χωρών τους, οι πολίτες των Δυτικών Βαλκανίων γλιστρούν και πάλι σε μια “μαύρη τρύπα” από την ενέργεια της οποίας ενισχύεται και πάλι ο Ευρωσκεπτικισμός, ο εθνικισμός, ο θρησκευτικός φανατισμός, η μισαλλοδοξία και η ξενοφοβία. Όλα όσα δηλαδή εκμεταλλεύονται οι εθνολαϊκιστές και ακροδεξιοί πολιτικοί για να επιβάλλουν την αυταρχική τους εξουσία, δημιουργώντας έτσι ένα τοξικό και κλειστοφοβικό “καφκικό” περιβάλλον, που προκαλεί ασφυξία ειδικά στους νέους. Ως αντίδραση οι νέοι των Βαλκανίων δραπετεύουν μεταναστεύοντας μαζικά στη Δύση.

Η εικόνα ίσως περιέχει: δέντρο, φυτό, ουρανός, σπίτι, υπαίθριες δραστηριότητες και φύση
Άδεια χωριά στη Σουμάντια, στην καρδιά της Σερβίας (Φώτο γ. Στάμκςς)

Αντίο Βαλκάνια!

Αντί να έλθει λοιπόν η Ευρώπη στα Βαλκάνια, τα Βαλκάνια πηγαίνουν στην Ευρώπη. Μεταναστεύουν μαζικά και μάλιστα με αυξανόμενο ρυθμό τα τελευταία χρόνια, παρά το τέλος των πολέμων, την όποια πολιτική και οικονομική σταθερότητα, και παρά το δέλεαρ της Ευρωατλαντικής ενσωμάτωσης να πλανάται στον ορίζοντα.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat περίπου 230.000 άνθρωποι, κυρίως νέοι, εγκατέλειψαν τις έξι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, τις λεγόμενες WB6, μόνο το 2018. Ο μεγαλύτερος αριθμός (62.000) μετανάστευσε από την Αλβανία. Ακολούθησαν η Βοσνία & Ερζεγοβίνη (53.500), η Σερβία (51.000), το Κόσοβο (34.500), η Βόρεια Μακεδονία (24.500) και το Μαυροβούνιο (3.000).

Το κόστος της μετανάστευσης για τα φτωχά Βαλκάνια

Κι αυτή η τάση μετανάστευσης αυξάνεται αντί να μειώνεται. Μια έρευνα που έγινε στη Σερβία έδειξε πως το 46% των ανθρώπων ηλικίας 15 έως 29 ετών επιθυμούν να εγκαταλείψουν τη χώρα χωρίς πρόθεση να επιστρέψουν. Μάλιστα το 27% των ατόμων με ανώτερη εκπαίδευση εξέφρασε την επιθυμία να την εγκαταλείψει μόνιμα. Αυτή η ακατάσχετη ανθρωπορραγία έχει τεράστιο κόστος για τη Σερβία και για τις άλλες χώρες της περιοχής. Σύμφωνα με μια έκθεση του ιδρύματος Westminster που δημοσιεύτηκε το 2019, τέσσερις στους πέντε νέους Σέρβους σκέπτονται σοβαρά τη μετανάστευση. Αυτή η ανθρώπινη εκροή υπολογίζεται πως κοστίζει στην πολύπαθη Σερβία έως 1,2 δισεκατομμύρια Ευρώ ετησίως.

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση (2019) της Παγκόσμιας Τράπεζας για τα Δυτικά Βαλκάνια αυτή “η αθρόα μετανάστευση, αν δεν παρεμποδιστεί, θα περιορίσει σοβαρά τις προοπτικές ανάπτυξης και μείωσης της φτώχειας» σε όλη την περιοχή. Πως όμως να αποτραπεί αυτό το μαζικό μεταναστευτικό φαινόμενο, όταν οι έξι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, παραμένουν οι φτωχότερες στην Ευρώπη και η σύγκλιση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο ακολουθεί απελπιστικά αργούς ρυθμούς; Όταν οι καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας είναι σπάνιες; Όταν οι πολιτικές ελίτ των χωρών φαίνονται περισσότερο επικεντρωμένες στα προσωπικά οφέλη τους και στα ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα, που τις σπονσοράρουν, παρά στο δημόσιο συμφέρον και στο μέλλον των νέων τους;

Μια “τοξική” ατμόσφαιρα

Δεν φεύγουν όμως όλοι οι νέοι για καθαρά οικονομικούς λόγους. Πολλοί αναχωρούν λόγω της «τοξικής» ατμόσφαιρας των χωρών τους (αυταρχισμός, διαφθορά, νεποτισμός, ρατσισμός κ.α.) και της έλλειψης προοπτικών. Απογοητευμένοι έπειτα από δεκαετίες κενών υποσχέσεων από τις τοπικές τους ελίτ, αλλά κι από την Ε.Ε., που για τους δικούς της λόγους έχει τις χώρες τους μονίμως “κολλημένες στο προθάλαμό” της.

Παρά την απογοήτευση ωστόσο τουλάχιστον τέσσερις στους πέντε πολίτες των Δυτικών Βαλκανίων λένε ότι η ένταξη των χωρών στην ΕΕ θα ωφελήσει τη χώρα τους. Έπειτα όμως κι από την τελευταία απόρριψη της έναρξης των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Βόρειας Μακεδονία και της Αλβανίας, ένας αυξανόμενος αριθμός ανθρώπων στα Δυτικά Βαλκάνια πιστεύουν πλέον ότι η χώρα τους δεν θα γίνει ποτέ μέλος της Ε.Ε. με τον Ευρωσκεπτικισμό να έχει επιστρέψει για τα καλά, μαζί με όλο το σχετικό “βαλκανικό σύνδρομο”. Ως αντίδραση οι νέοι αυτών των χωρών επιλέγουν να μεταναστεύσουν στην Ε.Ε.

Η εικόνα ίσως περιέχει: 2 άτομα, , τα οποία χαμογελούν, υπαίθριες δραστηριότητες

Ο τρόμος των αμείλικτων στατιστικών

Αυτή η μαζική μετανάστευση συντελεί καθοριστικά στη δραματική γήρανση και πληθυσμιακή συρρίκνωση των χωρών της περιοχής. Με βάση τις τρέχουσες προβολές, μέχρι το 2050, η Βουλγαρία θα είναι κατά 38,6% μικρότερη πληθυσμιακά από ό,τι το 1989. Η Σερβία θα έχει 23,8% λιγότερους κατοίκους, η Κροατία 22,4% και η Ρουμανία 30,1%! Η Μολδαβία έχει ήδη χάσει το 33,9% του πληθυσμού της (από τα 4,7 το 1990 έπεσε στα τρία εκατομμύρια περίπου). Η Βοσνία και Ερζεγοβίνη έχει ποσοστό γονιμότητας 1,26, που είναι ένα από τα χαμηλότερα στον κόσμο. Ακόμη και το Κόσοβο, το οποίο με μέση ηλικία 29 ετών είναι η νεώτερη χώρα στην περιοχή, δεν ξεφεύγει από τη δημογραφική κάμψη. Ο πληθυσμός του Κοσόβου θα μειωθεί κατά 11% ως το 2050, κυρίως λόγω της μετανάστευσης των Αλβανών κατοίκων τους προς την Ευρώπη.

Οι νέοι των Δυτικών Βαλκανίων φεύγουν. Τα ποσοστά γονιμότητας έχουν καταρρεύσει. Οι κοινωνίες γερνούν. Και παρόλο που εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες έχουν περάσει από την περιοχή, λίγοι θέλουν να μείνουν. Οι αγροτικές περιοχές παντού ερημώνονται και μόνο στη Βουλγαρία υπάρχουν περίπου 800 χωριά-φαντάσματα.

Υπάρχουν και λίγες εξαιρέσεις…

Κάποιες βαλκανικές πόλεις όμως συνεχίζουν να αυξάνονται, όπως τα Τίρανα, που προσελκύουν 25.000 νέους κατοίκους ετησίως, αν και η Αλβανία στο σύνολό της μειώνεται πληθυσμιακά.

Το Κλουζ στην Τρανσυλβανία της Ρουμανίας είναι επίσης μια πόλη με πληθυσμιακή έκρηξη, στην οποία συρρέουν άνθρωποι από άλλες περιοχές της Ρουμανίας αλλά και από το εξωτερικό. Η επιτυχία της βασίζεται στην οικονομία της γνώσης, στην πληροφορική, στη διασυνδεσιμότητα και στην εξωστρέφεια της. Ωστόσο το Κλουζ αποτελεί την εξαίρεση στον βαλκανικό “κανόνα” της υποανάπτυξης, της τεχνολογικής καθυστέρησης και της πληθυσμιακής εγκατάλειψης.


Μετριοπαθείς πολιτικοί σε υποχώρηση

Όλο αυτό το δυσοίωνο και τοξικό κλίμα, σε συνδυασμό με την ατολμία της Ε.Ε. να προχωρήσει τη διεύρυνσή της στα Δυτικά Βαλκάνια, παράγει ήδη αρνητικά πολιτικά και γεωπολιτικά αποτελέσματα. Μετριοπαθείς και προοδευτικοί πολιτικοί, όπως ο Ζόραν Ζάεφ, ενδέχεται να χάσουν την εμπιστοσύνη των ψηφοφόρων τους, καθώς αμφισβητείται ο βασικός κορμός της πολιτικής τους, που είναι ο εκδημοκρατισμός και η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Μετά το γαλλικό “βέτο” στη διεύρυνση της Ε.Ε. ο πρωθυπουργός της Βόρειας Μακεδονίας, Ζόραν Ζάεφ, προσέφυγε σε πρόωρες εκλογές για “να μιλήσει ο λαός για το μέλλον της χώρας”. Αυτές οι ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις στη γειτονική χώρα εγκυμονούν τον κίνδυνο της επιστροφής των εθνικιστών και των Ευρωσκεπτικιστών του VMRO στην εξουσία στα Σκόπια. Παράλληλα αφήνουν ένα γεωπολιτικό κενό στα Δυτικά Βαλκάνια, το οποίο και θα σπεύσουν να καλύψουν δυνάμεις όπως η Ρωσία, η Κίνα και η Τουρκία. Έτσι τα Βαλκάνια θα συνεχίσουν να φλερτάρουν με την αστάθεια και να παραμένουν η “αχίλλειος πτέρνα” της Ευρώπης.

Μπούζλουντζα: Ο κομμουνιστικός “ιπτάμενος δίσκος” της Βουλγαρίας

Μπούζλουντζα

Ο κομμουνιστικός “ιπτάμενος δίσκος” της Βουλγαρίας

Ένας από τους πιο όμορφους εγκαταλελειμμένους χώρους στον κόσμο, δίπλα μας

γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ταξιδεύοντας στην περίφημη “Κοιλάδα των Ρόδων”, που βρίσκεται στην καρδιά της Βουλγαρίας και στη σκιά της οροσειράς του Αίμου ή Στάρα Πλάνινα, έχεις πολλά αξιοθέατα για να δεις. Από τα απέραντα ροδοχώραφα, που μοσχοβολούν τον Μάιο, και τα παραδοσιακά αποστακτήρια του πολύτιμου ροδέλαιου, μέχρι τις πολυάριθμες τούμπες των θρακικών τάφων, που έδωσαν κι ένα δεύτερο όνομα στην περιοχή: Κοιλάδα των Θρακών βασιλέων.

Ο σκηνοθέτης τιου Balkan Express Θόδωρος Καλέσης εν ώρα κινηματογράφησης του μνημείου της Μπούζλουντζα.

Το Πέρασμα της Σίπκα

Όσοι επιθυμούν να πάρουν μια γεύση από την πρόσφατη ιστορία των Βαλκανίων και ειδικά της Βουλγαρίας, μπορούν να επισκεφτούν το όμορφο χωριό Σίπκα, που βρίσκεται στις υπώρειες του Αίμου, δίπλα στο περίφημο Πέρασμα Σίπκα. Εδώ βρίσκεται η, μοναδική στα Βαλκάνια, ρωσική εκκλησία της Γεννήσεως, η οποία ολοκληρώθηκε το 1902, στη μνήμη των Ρώσων στρατιωτών που σκοτώθηκαν στο Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878. Αυτή η ασυνήθιστη εκκλησία, με τους κρεμμυδόσχημους χρυσούς τρούλους της, που θυμίζουν Κρεμλίνο, διαθέτει ένα καμπαναριό με ύψος 53 μέτρα, όπου η βαρύτερη καμπάνα του ζυγίζει 12 τόνους και είναι φτιαγμένη από τους κάλυκες της Μάχης της Σίπκα!

Στην μονίμως παγωμένη κορυφή, πάνω από το Πέρασμα της Σίπκα, βρίσκεται το, ύψους 32 μέτρων, “Μνημείο της Ελευθερίας”, που αποτελεί “τόπο προσκυνήματος” για χιλιάδες Βούλγαρους που το επισκέπτονται όλο το χρόνο. Κτίστηκε το Μεσοπόλεμο και είναι αφιερωμένο στους χιλιάδες Ρώσους και Βούλγαρους στρατιώτες, που σκοτώθηκαν υπερασπιζόμενοι το Πέρασμα της Σίπκα κατά τον Ρωσο-τουρκικό πόλεμο του 1877-78. Ένα μνημείο που θα μπορούσε να αποτελέσει πόλο έκφρασης του εθνικού συναισθήματος, όπως οι παλιοί ναοί.

Η τέχνη του σοσιαλρεαλισμού

Πέρα από αυτά τα μνημεία της περιόδου της εθνικής απελευθέρωσης της Βουλγαρίας από την οθωμανική κατοχή, η “Κοιλάδα των Ρόδων” φιλοξενεί επίσης και πολλά μνημεία της πρόσφατης κομουνιστικής εποχής. Το γιγαντιαίο άγαλμα του Ντιμιτάρ Μπλαγκόεφ, φιλόσοφου και ιδρυτή του σοσιαλιστικού κόμματος Βουλγαρίας, που βρίσκεται στο δρόμο για την Σίπκα, μοιάζει σαν οδόσημο για ένα πολύ πιο παράξενο μνημείο: τη Μπούζλουντζα, που βρίσκεται στην βουνοκορφή από πάνω του. Το άγαλμα του Μπλαγκόεφ είναι τυπικό δείγμα σοσιαλρεαλισμού με τις υπεράνθρωπες διαστάσεις του και το λιτό, εργασιακό του ντύσιμο.

Ο σοσιαλρεαλισμός στα αγάλματα διέθετε μια περίεργη σεμνοτυφία. Ακόμη και τα ημίγυμνα κορμιά των εργατών και των εργατριών δεν εξέπεμπαν ερωτισμό. Αντίθετα έσβηναν κάθε ερωτική διάθεση, όταν οι γυναίκες παρουσιάζονταν στα αγάλματα με ανύπαρκτα στήθη και χωρίς γοφούς. Το μήνυμα ήταν σαφές: αντί για άσκοπους θνησιγενείς έρωτες, ελεύθερο σεξ δίχως όρια και ιδρωμένους δυτικόφερτους χορούς στις πίστες, η ενέργεια των νέων στις χώρες του λεγόμενου “κομουνιστικού μπλοκ” θα έπρεπε να επενδύεται στα εργοστάσια, στο χτίσιμο φραγμάτων, άντε και στις κατασκευές μεγαλειωδών μνημείων, όπως αυτά εδώ. Αυτό τουλάχιστον υποστήριζε η πολιτική ηγεσία αυτών των χωρών, αν θυμηθούμε και τα λόγια του ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης Νικήτα Χρουστσόφ: “Η απόσταση που χωρίζει το σαξόφωνο από τους σουγιάδες είναι ελάχιστη”.

Το “κομμουνιστικό UFO” της Μπούζλουντζα

Η γειτονική μας Βουλγαρία είναι γεμάτη με μνημεία της κομουνιστικής εποχής. Και σε αντίθεση με άλλες, πρώην κομουνιστικές, χώρες της Ανατολικής Ευρώπης η Βουλγαρία δεν κατεδάφισε τα μνημεία της κομουνιστικής περιόδου. Όσα δεν συνέχισε να τα φροντίζει, απλά τα παραμέλησε ή τα εγκατέλειψε στο έλεος της φύσης και του χρόνου.

Αυτό συνέβη και με το, εξωπραγματικών διαστάσεων και σχήματος, μνημείο της Μπούζλουντζα. Από μακριά μοιάζει με γιγαντιαίο τσιμεντένιο πουλί, με το διαστημόπλοιο Έντερπραϊζ, ακόμη και με ιπτάμενο δίσκο, που “προσάραξε” κατά λάθος σ’ αυτή τη βουνοκορφή του Αίμου. Εξαρτάται από τη φαντασία του καθενός. Σίγουρα πάντως μοιάζει σαν να βγήκε από ταινία επιστημονικής φαντασίας.

Ο συγγραφέας Γιώργος Στάμκος στην κορυφή Μπούζλουντζα, ατενίζοντας τον πύργο του μνημείου, με το τεράστιο κόκκινο αστέρι, που φωτιζόταν τις νύχτες και φαινόταν από δεκάδες χιλιόμετρα απόσταση.

Ανεβήκαμε σ’ αυτή την βουνοκορφή, όπου ο καιρός σπάνια δεν είναι οργισμένος. Όσο ανεβαίναμε οι “ψαλμοί” των ανέμων θέριευαν και λυσσομανούσαν, ενώ η θερμοκρασία άρχισε να πέφτει αισθητά κάτω από το μηδέν παρότι ήταν ακόμη τέλη Σεπτεμβρίου και είχε ήλιο.

Εδώ σε υψόμετρο 1.432 μέτρων, στη θρυλική κορυφή Μπούζλουντζα, βρίσκεται ένα φαραωνικού μεγέθους μνημείο, που από μακριά μοιάζει με… “ιπτάμενο δίσκο”! Δεν έχει όμως καμία σχέση με… εξωγήινους. Αν και πολλοί το αποκαλούν “κομμουνιστικό UFO” αυτό το εξωπραγματικό μνημείο, που έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο των 33 πιο όμορφων εγκαταλελειμμένων χώρων στον κόσμο, ήταν στην πραγματικότητα ο Οίκος-Μνημείο του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος.

Ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 1974 και κόστισε 14.186.000 λέβα ή 35 εκατομμύρια δολάρια -ποσό θηριώδες για την εποχή εκείνη. Για να ισοπεδωθεί η κορυφή του βουνού από τα 1.441 στα 1.432 μέτρα, ώστε να δημιουργηθεί επίπεδος χώρος για να μπουν τα θεμέλια αυτού γιγαντιαίου κτίσματος, χρησιμοποιήθηκαν μεγάλες ποσότητες ΤΝΤ, ενώ οι εκρήξεις ακουγόταν τότε μέχρι την Ελλάδα. Θεωρήθηκε ως ένας θρίαμβος της ανθρώπινης θέλησης, της εργασίας, της τεχνολογίας και του σοσιαλισμού. Καμιά ανησυχία δεν υπήρχε τότε για τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο της κατασκευής αυτού του φαραωνικού κτίσματος, που μετέβαλε τόσο δραματικά το περιβάλλον και το τοπίο της βουνοκορφής Μπούζλουντζα.

Το μνημείο, που άρχισε να κατασκευάζεται το 1974, εγκαινιάστηκε τελικά στις 23 Αυγούστου του 1981, με αφορμή την επέτειο των 90 χρόνων από την ίδρυση του Βουλγαρικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, υπό τον Μπλαγκόεφ, σε μυστική συνάντηση που έγινε τότε στην ίδια κορυφή. Το κτίριο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα του μπρουταλιστικού αρχιτεκτονικού ρυθμού της κομουνιστικής εποχής.

Τα πρώτα χρόνια ήταν “τόπος προσκυνήματος” και σημαντικό μνημείο στην “Ιερή γεωγραφία” των Βουλγάρων κομουνιστών. Τα μωσαϊκά του μνημείου, κατασκευασμένα από γυαλί κοβαλτίου, κάλυπταν περισσότερα από χίλια τετραγωνικά μέτρα επιφάνειας και παρουσίαζαν την ιστορία του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος με εικόνες που απηχούσαν το σοσιαλιστικό-ρεαλιστικό στυλ.

Από την εγκατάλειψη και τους βανδαλισμούς στο “Μπούζλουντζα Πρότζεκτ”

Μετά το 1990 όμως, και την πτώση του καθεστώτος, το κτίριο περιέπεσε σε αχρηστία. Εγκαταλείφθηκε, βανδαλίστηκε κι έπαθε σοβαρές ζημίες. Ό,τι ήταν χρήσιμο και μπορούσε να πουληθεί, ξηλώθηκε. Γκράφιτι ανακατεύτηκαν με παλιά κομουνιστικά συνθήματα. Υπάρχει πλέον ο κίνδυνος κατάρρευσης της στέγης του. Γι’ αυτό και είναι κλειστό, απαγορεύεται η είσοδος σε αυτό και υπάρχει πλέον και φύλακας. Για να επισκεφθεί κανείς το εσωτερικό του θα πρέπει να πάρει ειδική άδεια από την Νομαρχία της Στάρα Ζαγόρα, στην οποία και υπάγεται.

Εγκαταλειμμένο στους παγωμένους ανέμους, τις βροχές και τα χιόνια του Αίμου, το Μνημείο της Μπούζλουντζα μοιάζει πλέον με σκηνικό ταινίας επιστημονικής φαντασίας ή με εικόνα ενός μετα-αποκαλυπτικού κόσμου. Ωστόσο όλο και περισσότεροι γοητεύονται από αυτό το ερειπωμένο σοσιαλρεαλιστικό μνημείο και θέλουν να το επισκεφθούν -και μάλιστα απ’ όλο τον κόσμο. Αλλά είναι επικίνδυνο λόγω του κινδύνου κατάρρευσης των μεταλλικών πλακιδίων του.

Γι’ αυτό και ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ Η ΕΙΣΟΔΟΣ και υπάρχει πλέον εξωτερική φύλαξη, με φρουρό και φυλάκιο. (Μπορείτε βεβαια να μπείτε μόνον έπειτα από ειδική άδεια από τη Νομαρχία της Στάρα Ζαγόρας, που δίνεται μόνο σε δημοσιογράφους και τηλεοπτικά συνεργεία για λόγους «τουριστικής προβολής».

This image has an empty alt attribute; its file name is s2235577.jpg

Υπάρχει ωστόσο ελπίδα και λέγεται “Μπούζλουντζα Πρότζεκτ”. Ένα νέο σχέδιο αναστήλωσης και προστασίας του Μνημείου. Φιλοδοξία του είναι το μνημείο Μπούζλουντζα να αποτελέσει παράδειγμα για τη σωστή διατήρηση και άλλων παρόμοιων μνημείων σε όλη την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Οι εργασίες συντήρησης για τη σταθεροποίηση του κτιρίου και την προετοιμασία του μνημείου για βιώσιμο τουρισμό θεωρούνται ως οι πιο βιώσιμες μακροπρόθεσμες λύσεις για την επιβίωσή του. Θα είναι βεβαίως μια επαναφορά του στη ζωή, χωρίς ωστόσο έμφαση στην προηγούμενη ιδεολογία του. Κάτι σαν αναγνώριση της “τζιν Περεστρόικα” που διέλυσε το κομουνιστικό μπλοκ…

This image has an empty alt attribute; its file name is ce9ccf80cebfcf85ceb6cebbcebfcf85cf84ceb6ceb1-10-ceb3ceb9ceb1-tvxs-.jpg

Φωτογραφίες: Γιώργος Στάμκος

Η επιστροφή των Βαλκανίων

Βαλκάνια

Η πιο «δυσλειτουργική» οικογένεια της Ευρώπης αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία

Σέρβος χωρικός, Φεστιβάλ Γκούτσα στην κεντρική Σερβία.

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Τα τελευταία χρόνια η περιοχή που αποκαλείται Βαλκάνια επανήλθε και πάλι στο προσκήνιο. Όχι όπως κατά την ταραχώδη δεκαετία του 1990 όταν, μέσα από μια σειρά από δραματικά γεγονότα (κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ, αιματηρή διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας, εθνικιστικές συγκρούσεις, εθνοκαθάρσεις και ειρηνευτικά σχέδια κλπ.) τα Βαλκάνια, ειδικά τα δυτικά και ο χώρος της πρώην Γιουγκοσλαβίας, έγιναν τα «αγαπημένα» των δελτίων ειδήσεων, προκαλώντας αρνητικά συναισθήματα στο ευρωπαϊκό κοινό. Η Βαλκανολογία έγινε τότε και πάλι επίκαιρη, όπως ήταν και στις αρχές του 20ου αιώνα, και ένα πλήθος αναλυτών αναδείχθηκαν σε αυτόκλητους «βαλκανολόγους», προκειμένου να πείσουν ένα ευρωπαϊκό κοινό, εθισμένο στα στερεότυπα, πώς ξαφνικά ξύπνησαν οι «παλιοί δαίμονες» των Βαλκανίων, αναπαράγοντας έτσι όλα τα γνωστά αρνητικά κλισέ σε βάρος των βαλκανικών λαών.

Από αυτή την άποψη τα Βαλκάνια είναι θύμα του παραμορφωτικού καθρέπτη των Δυτικών στερεοτύπων. Γι΄ αυτό και η εικόνα που έχουν οι Δυτικοί και οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι (ακόμη και οι Έλληνες, που θεωρούν άστοχα πως δεν ανήκουν στα Βαλκάνια) για τα Βαλκάνια συνεχίζει να είναι στρεβλή, ελλιπής και σε ορισμένες περιπτώσεις τελείως λανθασμένη. Είναι μια εικόνα που δεν ανταποκρίνεται στη σύγχρονη βαλκανική πραγματικότητα.

Παπούτσια ως σύμβολο εγκατάλειψης: Αφιερωμένα σε όλους αυτούς που έφυγαν από τη χώρα. Σκόπια, Βόρεια Μακεδονία.

Ενθαρρύνοντας τον εκδημοκρατισμό των Βαλκανίων

Οι εποχές ωστόσο αλλάζουν. Τα Βαλκάνια, αυτή η περιφρονημένη νοτιοανατολική γωνιά της Ευρώπης, εισέρχονται σε νέα εποχή και γίνονται σταδιακά μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 2007 η Ρουμανία και η Βουλγαρία εισήλθαν στην Ε.Ε.. Το 2013 και η Κροατία. Ο εκσυγχρονισμός, ο εκδημοκρατισμός και ο εξευρωπαϊσμός σε αυτές τις τρεις χώρες προχώρησε με γοργά βήματα. Ωστόσο η απόσταση που τις χωρίζει από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο είναι ακόμη πολύ μεγάλη και πολλά ακόμη πρέπει να γίνουν, ειδικά στον τομέα του εκδημοκρατισμού, του Κράτους Δικαίου και της καταπολέμησης της διαφθοράς. Στη δε μάλιστα Κροατία το φάντασμα του εθνικισμού συνεχίζει να είναι παρόν, επιβάλλοντας την ατζέντα του στην επίσημη πολιτική της χώρας και εμποδίζοντας τη συμφιλίωση με τις άλλες χώρες που προέκυψαν από τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας.

Έπειτα από πολλά χρόνια στασιμότητας και παλινωδιών τα δυτικά Βαλκάνια, έχουν επιταχύνει τον βηματισμό τους για ένταξη στο ευρωατλαντικό σύστημα. Η Αλβανία (2009), το Μαυροβούνιο (2017) και η Βόρεια Μακεδονία (2019) αποτελούν ήδη μέλη του ΝΑΤΟ κι έχουν εντείνει τις προσπάθειες τους για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία καθυστερεί, όχι πάντα για λόγους που ευθύνονται οι ίδιες οι βαλκανικές χώρες. Ωστόσο οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ αυτών των χωρών δεν είναι άμοιρες ευθυνών, ειδικά όταν χαϊδεύουν τα εθνικιστικά αντανακλαστικά των λαών τους. Αυτό δεν σημαίνει πως η διαδικασία του εξευρωπαϊσμού τους έχει αποτύχει. Αρκετές μεταρρυθμίσεις έχουν προχωρήσει σημαντικά. Απλά κάποιες χώρες χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο για να προσαρμοστούν, ειδικά στα ζητήματα Κράτους Δικαίου. Γι’ αυτό και οι Βρυξέλλες θα πρέπει να ενθαρρύνουν συνεχώς και όχι να αποθαρρύνουν τις προσπάθειες των δυτικοβαλκανικών χωρών για ένταξη τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση -κάτι που είναι στρατηγικός στόχος και της Ελλάδας από τη Σύνοδο της Θεσσαλονίκης το 2003.

Σε κάθε περίπτωση η εποχή των πολέμων, των συγκρούσεων και της αστάθειας έχει πλέον περάσει. Τα Βαλκάνια ζουν πλέον μια καθοριστική «μεταβατική περίοδο», που η κατάληξη της θα είναι ένα δημοκρατικό και σταθερό ευρωπαϊκό μέλλον, όπως ήδη έχουν προχωρήσει η Ρουμανία και η Βουλγαρία. Τα Βαλκάνια ξαναγίνονται σταδιακά οργανικό τμήμα της Ευρώπης. Γι’ αυτό και η εικόνα των Βαλκανίων στην Ευρώπη θα πρέπει να αλλάξει ώστε να ανταποκρίνεται όσο γίνεται περισσότερο στην πραγματικότητα και όχι σε ξεπερασμένα κλισέ του 19ου αιώνα.

This image has an empty alt attribute; its file name is inkedcea3ce95cea1ce92ce99ce91-ce9ace91ce99-ce94cea5cea4ce99ce9ace91-ce92ce91ce9bce9ace91ce9dce99ce91-cea3cea5ce9ccea6cea9ce9dce91-ce9cce95-ce95ce9dce91ce9d-ce92ce95ce9bce99ce93cea1ce91ce.jpg
Χάρτης χιουμοριστικών στερεοτύπων: τα Δυτικα Βαλκάνια σύμφωνα μ’ έναν Βελιγραδέζο.

Τα βαλκανικά στερεότυπα των Δυτικών

Δεν υπάρχει γεωγραφική περιοχή στην Ευρώπη που το όνομά της να έχει προσλάβει τόσο μειωτικό χαρακτήρα, όσο τα Βαλκάνια: ένα είδος «επίγειας κόλασης» στρωμένης με τις κακές προθέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Στα μάτια των Δυτικών τα Βαλκάνια ήταν πάντοτε μια «Ευρώπη αλωμένη από την Ανατολή» ή, ακόμη χειρότερα, μια «Ανατολή χωρίς φέσι». Η Δύση θεωρούσε αυτήν την «ανατολίτικη γειτονιά» της ως ένα «υβριδικό» κατασκεύασμα, ως ένα «κακότεχνο θραύσμα της μυστηριώδους Ανατολής», που ήταν συγκριτικά με την υπόλοιπη Ευρώπη «φυλετικά και πολιτιστικά κατώτερο». Για τους Δυτικούς στα νοτιοανατολικά της Αυστρίας ξεκινούσε η «αδιαφοροποίητη ασιατική δεξαμενή» των Βαλκανίων. Ο Μέτερνιχ συνήθιζε μάλιστα να λέει πως μετά το Rennweg, το δρόμο που διασχίζει τη Βιέννη, άρχιζαν τα Βαλκάνια, η «Ασία».

Επί αιώνες οι Βαλκανικοί λαοί, βρισκόμενοι κάτω υπό την κυριαρχία των Οθωμανών, αποτελούσαν τους περιφρονημένους βάρβαρους της Ευρώπης. Η στερεότυπη αυτή εικόνα δεν άλλαξε ούτε τον 19ο αιώνα, όταν οι λαοί των Βαλκανίων ξεσηκώθηκαν κατά της παραπαίουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, επηρεασμένοι από τις ευρωπαϊκές ιδέες του εθνικισμού και της αυτοδιάθεσης, και συγκρότησαν τα πρώτα τους εθνικά κράτη. Δεν άλλαξε ούτε ασφαλώς και τον 20ο αιώνα όταν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913), οδήγησαν σε φρικτές σφαγές, ωμότητες και εκτοπισμούς, που έκαναν την «πολιτισμένη» Ευρώπη να φρικιά με τη «βαλκανική βαρβαρότητα» –την οποία ωστόσο η ίδια η Ευρώπη μιμήθηκε και ξεπέρασε στα ασύλληπτα σφαγεία των χαρακωμάτων του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Υπήρχε ωστόσο και μια ρατσιστική ετυμηγορία εις βάρος των Βαλκανίων. Έτσι, η οθωμανική Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ου αιώνα ήταν μια χοντροκομμένη έκδοση του μυθικού Πύργου της Βαβέλ με μια επίφαση Δυτικού Πολιτισμού: “Τούρκοι, Εβραίοι, Έλληνες, Βούλγαροι, Σέρβοι, Αλβανοί, Βλάχοι, Μικρασιάτες, Κιρκάσιοι, άπιστοι και αιρετικοί από κάθε γη και γλώσσα. Ανάμεσά τους είναι διασκορπισμένοι και λίγοι εκπρόσωποι των φυλών της πολιτισμένης Ευρώπης” (Booth, Trouble in the Balkans, σελ. 147).

Ο Ψυχρός Πόλεμος και το Σιδηρούν Παραπέτασμα δεν σκέπασε μόνο τις περισσότερες βαλκανικές χώρες, αλλά και τη μισή Ευρώπη, οπότε δεν δικαιολογούσε τη χρήση κάποιου υποτιμητικού στερεότυπου για τα Βαλκάνια. Μάλιστα ο Ψυχρός Πόλεμος είχε σχεδόν εξαφανίσει τον όρο «Βαλκάνια». Είχε υπερτιμήσει τον Πολιτικό και Ιδεολογικό παράγοντα και είχε υποτιμήσει τον πολιτισμικό.

Μνημείο με τα ονόματα των νεκρών δημοσιογράφων και άλλων εργαζόμενων, που σκιοτώθηκαν τον Απρίλιο του 1999, με τον βομβαρδισμό από Νατοϊκό αεροσκάφος του κτιρίου της Δημόσιας Τηλεόρασης της Σερβίας (RTS) στο κέντρο του Βελιγραδίου.

Η επιστροφή της “δαιμονολογίας” εις βάρος των Βαλκανίων

Αυτό δεν συνέβη όμως με την έναρξη των πολέμων στην πρώην Γιουγκοσλαβία (1991-1999), που έκανε ξαφνικά τους Ευρωπαίους ιστορικούς, δημοσιογράφους και «αναλυτές» να ξεθάψουν σχεδόν κάθε βαλκανικό κλισέ που γνώριζαν. Έτσι τα παλιά υποτιμητικά στερεότυπα και η βαλκανική βαρβαρο-δαιμονολογία επανήλθαν στο προσκήνιο: Τα Βαλκάνια γέμισαν ξαφνικά με «λόφους θανάτου», «πανάρχαιους αιμοσταγείς δαίμονες», «παραισθητικά φαντάσματα», αναχρονιστικές ιδεολογίες του «αίματος και του εδάφους», «μυθικούς ανασκολοπισμούς» και ανεκδιήγητες «βαρβαρότητες», που έκαναν τους Δυτικούς να ωχριούν και να μιλούν για το σύνδρομο της «Βαλκανοποίησης».

Καμιά άλλη χώρα των Βαλκανίων δεν βρέθηκε τόσο πολύ στο στόχαστρο αυτής της νέας δαιμονοποίησης εκ μέρους της Δύσης, από τη Σερβία. Όπως τα μέρη που συνηθίζουν να προσελκύουν καταιγίδες έτσι και η Σερβία συγκέντρωσε πάνω της όλη την περιφρόνηση, την απέχθεια και το μίσος των Δυτικών. Και αυτό είναι κάτι που δεν είναι και τόσο δύσκολο να εξηγηθεί, εφόσον η Σερβία είναι μια τυπική βαλκανική χώρα και ως τέτοια κουβαλά πάνω της όλα τα περιφρονητικά βαλκανικά στερεότυπα…

This image has an empty alt attribute; its file name is drvengrad-agnosti-servia.jpg
Μόκρα Γκόρα: Το κινηματογραφικό «χωριό του Κουστουρίτσα» που λειτουργεί και ως θεματικό πάρκο.

Τα Βαλκάνια εμπλουτίζουν την Ευρώπη

Τα Βαλκάνια σε τελική ανάλυση είναι περισσότερο ένα «ζήτημα» παρά μια γεωγραφική περιοχή. Είναι μια διανοητική κατάσταση. Προσδιορίζονται περισσότερο από την ιστορία και τον πολιτισμό, παρά από τη γεωγραφία. Είναι μια περιοχή που υφίσταται την τυραννία του σκληρού φυσικού περιβάλλοντος, της γεωγραφίας και της ιστορίας, που έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση μιας κοινής ταυτότητας. Τα Βαλκάνια είναι ένα σκληρό, κατακερματισμένο φυσικό περιβάλλον, όπου κυριαρχεί το πνεύμα της ελευθερίας, ανεξαρτησίας και αντίστασης.

Τα Βαλκάνια είναι σταυροδρόμι, γέφυρα και καταφύγιο ταυτόχρονα. Γέφυρα μεταξύ Ανατολής-Δύσης, Χριστιανισμού και Ισλάμ. Σταυροδρόμι πολιτισμών αλλά και γεωπολιτικών σφαιρών επιρροής. Καταφύγιο, καθώς τα βουνά και οι απόμακρες κοιλάδες, όπου κατέφευγαν πολύ συχνά οι Βαλκάνιοι ενίσχυαν την απομόνωση και κατ’ επέκταση την ιδιαίτερη πολιτιστική τους ταυτότητα. Μια περιοχή όπου το οξυγόνο της ορθολογικής Δύσης διαποτίζει την συναισθηματική επιρροή της Ανατολής, δημιουργώντας νέες συνθέσεις και αξίες.

Είναι μια περιοχή σύνθεσης η οποία ωστόσο, ανά διαστήματα και λόγω της κακόβουλης επιρροής ξένων δυνάμεων, καθίσταται και περιοχή βίαιου διαχωρισμού ανθρώπων και λαών. Σε κάθε περίπτωση όμως είναι μια περιοχή που εμπλουτίζει δυναμικά την Ευρώπη με την ιστορία, τον πολιτισμό, τις αξίες και τους ανθρώπους της. Γι’ αυτό και της αξίζει πάντα μια δεύτερη ευκαιρία, τόσο για τους βαλκανικούς λαούς, όσο και για την ίδια την Ευρώπη, που έχει να διδαχθεί πολλά από τα Βαλκάνια, αυτή την πιο δυσλειτουργική της οικογένεια. Άλλωστε Ευρώπη δίχως τα Βαλκάνια θα είναι μονίμως ανάπηρη.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Ο νέος δημογραφικός εθνικισμός της Ανατολικής Ευρώπης

Ο δημογραφικός εθνικισμός της Ανατολικής Ευρώπης

V-4 Vs δημογραφική κρίση

Όταν το κράτος επιδοτεί ζευγάρια για να “σώσουν το Έθνος”

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ένας νέος διχασμός εμφανίστηκε τα τελευταία χρόνια στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πέρα από τον παραδοσιακό διχασμό Κέντρου και Περιφέρειας καθώς και Βορρά και Νότου, στο δεύτερο σκέλος του οποίου συνωστίζονται οι ευρωμεσογειακές χώρες με όλες τις παθογένειες τους, αναδείχθηκε τελευταία κι ένας τρίτος διχασμός, ο οποίος είναι στην ουσία απόρροια του Β’ Π. Πολέμου. Εκείνος μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Ευρώπης. Οι έντεκα χώρες της Ανατολικής και Νοτιανατολικής Ευρώπης, που εισήλθαν στην Ε.Ε. μετά το 2004, παρά τις όποιες προσπάθειες και μεταρρυθμίσεις έχουν κάνει τα πρώτα χρόνια για να συγκλίνουν με τον “πυρήνα” της Ε.Ε., παρουσιάζουν τα τελευταία χρόνια μια σειρά από αποκλίσεις.

Η μεγάλη απόκλιση της Ανατολικής Ευρώπης

Με εξαίρεση ίσως τον οικονομικό τομέα, όπου παρουσιάζουν μια αξιοσημείωτη πρόοδο αν και, εκτός από τη Σλοβενία, οι χώρες αυτές χαρακτηρίζονται ακόμη ως “μεσαίου βιοτικού επιπέδου”, σε μια σειρά από άλλους καθοριστικής σημασίας τομείς εμφανίζεται πλέον απόκλιση. Καταρχάς στον πολιτικό τομέα επικρατούν σε αυτές τις χώρες εθνολαϊκιστικές κυβερνήσεις, που αποδομούν τους όποιους δημοκρατικούς θεσμούς και το Κράτος Δικαίου των χωρών τους, ενώ εμφανίζονται ευρωσκεπτικιστικές και χωρίς ουσιαστική διάθεση αλληλεγγύης, όπως έδειξε και η στάση τους στο προσφυγικό ζήτημα.

Κατά βάθος υπάρχει μια αξιακή, αν όχι πολιτισμική απόκλιση, με αυτές τις χώρες, που έζησαν σχεδόν μισό αιώνα υπό σοβιετικό έλεγχο, να μην αγγίζονται από τον αξιακό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε μια σειρά από τομείς όπως η Ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η Ελευθερία του Τύπου, τα ανθρώπινα, ατομικά και μειονοτικά δικαιώματα, ακόμη και σε σχέση με τα δικαιώματα των γυναικών (π.χ. απαγόρευση των αμβλώσεων στην Πολωνία).

Η δημογραφική κρίση και το “υπαρξιακό άγχος”

Υπάρχει τέλος και μια τρίτη, εξίσου σοβαρή απόκλιση, η οποία λαμβάνει χώρα στο δημογραφικό τομέα. Σε αντίθεση με τη Δυτική και βόρεια Ευρώπη, που έχει πετύχει την πληθυσμιακή σταθεροποίηση και αύξηση, εξαιτίας ενός συνδυασμού Κράτους Πρόνοιας και εισδοχής μεταναστών, σχεδόν όλες οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης έχουν πληθυσμούς γηρασμένους, που συρρικνώνονται δημογραφικά, ενώ οι όλο και λιγότεροι νέοι τους συνεχίζουν να μεταναστεύουν, γεγονός που επιτείνει την αγωνία τους για την “επιβίωση του έθνους”. Οι εκτιμήσεις του ΟΗΕ συνηγορούν προς αυτή την κατεύθυνση. Ο πληθυσμός της Πολωνίας, της μεγαλύτερης χώρας της περιοχής, αναμένεται να μειωθεί σε περίπου 32 εκατομμύρια μέχρι το 2050 από περίπου 38 εκατομμύρια σήμερα. Ο πληθυσμός της Ουγγαρίας προβλέπεται να μειωθεί κάτω από οκτώ εκατομμύρια μέχρι το 2050 από 9,8 εκατομμύρια σήμερα. Η Βουλγαρία από τα σημερινά 6,9 εκατομμύρια θα κατρακυλήσει στα 5,5 εκατομμύρια κατοίκους. Στη Λιθουανία ο πληθυσμός θα μειωθεί κατά 23% και στη Λετονία κατά 22% μέχρι το 2050. Καμιά χώρα της Ανατολικής Ευρώπης δεν πρόκειται να μείνει εντελώς αλώβητη από τον επερχόμενο “δημογραφικό χειμώνα”.

Αυτή η αρνητική εικόνα, σε συνδυασμό με την ακατάσχετη τάση μετανάστευσης νέων, που δεν αναπληρώνεται φυσικά από εισδοχή μεταναστών από άλλες χώρες, δημιουργεί στην πλειοψηφία των λαών αυτών των χωρών ένα είδος “υπαρξιακού άγχους”, μιας εντεινόμενης αγωνίας και μιας γενικευμένης ανασφάλειας σχετικά με την “επιβίωση του έθνους”. Αυτά τα εκμεταλλεύονται οι πολιτικές ελίτ αυτών των χωρών, που είναι κυρίως εθνολαϊκιστές, υπερσυντηρητικοί ακόμη και ακροδεξιοί, ώστε να χειραγωγούν ευκολότερα τους πολίτες τους εγκαθιδρύοντας έτσι μια μόνιμη κατάσταση “έκτακτης ανάγκης” και αφαιρώντας από τις κοινωνίες σημαντικά δημοκρατικά και ατομικά δικαιώματα, που θεωρούνται αυτονόητα στην υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η V-4 στην πρωτοπορία του υπερσυντηρητισμού

Η ομάδα των τεσσάρων χωρών του Βίσεγκραντ (Ουγγαρία, Πολωνία, Τσεχία, Σλοβακία) ή V-4, όπως είναι πλέον γνωστές, που μοιράζονται όλα τα προηγούμενα χαρακτηριστικά που αναφέραμε, αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν τη σοβαρή δημογραφική κρίση τους, που προκαλείται από την πτώση της γεννητικότητας και την αυξανόμενη μετανάστευση, εκπονώντας το λεγόμενο Σχέδιο Δράσης για την Οικογενειακή Προστασία, που παρουσιάστηκε τον Ιούλιο του 2019, προκαλώντας εγκώμια αλλά και έντονη κριτική.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η Ουγγαρία, η εθνολαϊκιστική κυβέρνηση της οποίας, υπό τον Βίκτορ Όρμπαν, εισήγαγε νέα οικονομικά κίνητρα για τις οικογένειες ώστε να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά. Κίνητρα φορολογικά και οικονομικά ώστε να ενθαρρύνουν τις οικογένειες να έχουν περισσότερα παιδιά για να μη μειωθεί κι άλλο ο πληθυσμός, αλλά και για να προωθηθεί η εθνική πολιτική ταυτότητα, που εξυπηρετεί τους πολιτικούς στόχους της εθνολαϊκιστικής κυβέρνησης του Όρμπαν.

Ο πρόεδρος του Ιδρύματος JOL-LET της Βουδαπέστης και εμπειρογνώμονας σε θέματα πρόσβασης των γυναικών στην αγορά εργασίας, Katalin Kevehazi, δήλωσε ότι η προώθηση αυτού του σχεδίου έχει και έντονη πολιτική διάσταση πέρα από τα ποσοστά γονιμότητας. «Γενικά, όλες οι κυβερνήσεις των V4 έχουν μια υπερσυντηρητική προσέγγιση απέναντι στις γυναίκες, βλέποντας τον κεντρικό τους ρόλο σχεδόν αποκλειστικά ως μητέρες που γεννούν παιδιά. Στην Ουγγαρία όμως, η κυβέρνηση και ο ίδιος ο πρωθυπουργός προχωρούν ένα βήμα παραπέρα και μιλάνε για τη ‘διάσωση του έθνους’ και της οικογένειας και για τη μελλοντική διατήρηση του ουγγρικού έθνους”. Και πρόσθεσε: «Να θυμάστε πως οι εθνικά Ούγγροι πέρα από τα σύνορα -στην Τρανσυλβανία, στη Σερβία (Βοϊβοντίνα), στη Σλοβακία ή στην Ουκρανία- είναι επίσης επιλέξιμοι για οικονομική στήριξη ώστε να κάνουν περισσότερα παιδιά».

Η επιστροφή της Βιοπολιτικής

Η Ουγγαρία δεν αποτελεί τη μοναδική περίπτωση. Η πολωνική κυβέρνηση χρησιμοποιεί επίσης γενναιόδωρα φορολογικά και συνταξιοδοτικά οφέλη για να αυξήσει τα ποσοστά γεννήσεων, ενώ έφτασε στο σημείο να απαγορεύσει δια νόμου τις αμβλώσεις -κάτι που στις υπόλοιπες χώρες της Ε.Ε. θεωρείται αδιανόητο διότι θίγει τον αξιακό της πυρήνα, εκείνο του αυτεξούσιου του σώματός μας.

Παρατηρείται δηλαδή, για μια ακόμη φορά, η αναχρονιστική εργαλειακή χρήση από το κράτος του σώματος των γυναικών ως μηχανισμό παραγωγής νέων “μελών του έθνους” ώστε, όχι μόνο να υπάρχει βιολογική συνέχεια, αλλά και υπερίσχυση έναντι των άλλων, γειτονικών σε πρώτη φάση, εθνών. Είναι η επιστροφή της Βιοπολιτικής στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Πολωνία έχει αυξήσει όλες τις οικογενειακές παροχές που καταβάλλονται μετά τη γέννηση κάθε παιδιού, ανεξάρτητα από το επίπεδο εισοδήματος της οικογένειας. Στην Ουγγαρία, οι οικογένειες υποστηρίζονται μέσω φτηνών δανείων και μέσω φορολογικών εκπτώσεων, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να εργαστείτε για να είστε επιλέξιμοι. Για να μεγιστοποιηθούν τα οφέλη, λοιπόν, οι γονείς πρέπει να έχουν αξιοπρεπείς μισθούς. Οι φτωχότερες οικογένειες – συχνά περιλαμβανομένων εκείνων που ανήκουν στη μειονότητα των Ρομά – αποκλείονται αυτόματα, υποστηρίζει η Katalin Kevehazi.

Επιδοτήσεις για “παραγωγή παιδιών”

Η εθνολαϊκιστική κυβέρνηση της Ουγγαρίας θα δαπανά ένα γενναιόδωρο 4% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος στην οικογενειακή βοήθεια. Το ποσοστό αυτό συμβαδίζει με τους δείκτες δαπανών από πλούσιες Σκανδιναβικές χώρες όπως η Σουηδία και η Δανία. Σύμφωνα με τα νέα μέτρα που θεσπίστηκαν τον Ιούλιο του 2019, τα παντρεμένα ζευγάρια -και όχι οι μονογονεϊκές οικογένειες- μπορούν να πάρουν μέχρι και 10 εκατομμύρια φιορίνια Ουγγαρίας (δηλαδή 30.000 Ευρώ) σε δωρεάν χρήματα με την προϋπόθεση να “παράγουν” τρία παιδιά μέσα σε 10 χρόνια. Στο μεταξύ, εργαζόμενες μητέρες με τέσσερα παιδιά απαλλάσσονται από το φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων και οι οικογένειες μπορούν ακόμη να λάβουν βοήθεια για την αγορά νέου μεγάλου αυτοκινήτου. Περίπου 14.000 νέες οικογένειες υπέβαλαν αίτηση στην Ουγγαρία για κάποιο είδος οικογενειακής στήριξης τον πρώτο μήνα, δήλωσε η υπουργός Katalin Novak σε συνέντευξή του στη φιλοκυβερνητική Magyar Hirlap.

Οι ειδικοί ωστόσο προειδοποιούν ότι αρκετοί άνθρωποι μπορεί να αντιμετωπίσουν πρόβλημα αν εκμεταλλευτούν το νέο σχέδιο οικογενειακών παροχών αλλά δεν μπορούν να διαβάσουν τα “ψιλά γράμματα” της σύμβασης. Εάν δεν «παράγετε» τα τρία παιδιά σε 10 χρόνια για οποιονδήποτε λόγο, τότε θα πρέπει να επιστρέψετε ολόκληρο το ποσό στο κράτος συν τους τόκους!

Η μητρότητα είναι ο πατριωτισμός των γυναικών”

«Όταν η κυβέρνηση εισήγαγε επιδοτούμενα στεγαστικά δάνεια για νέες οικογένειες το 2015, τα ποσοστά γεννήσεων στην Ουγγαρία αυξήθηκαν ελαφρά. Έχουν καταφέρει να αντιμετωπίσουν μια από τις βασικές προκλήσεις για τις νέες οικογένειες: τη στέγαση. Χωρίς ουσιαστική στήριξη, είναι πρακτικά αδύνατο να χρηματοδοτήσετε ένα διαμέρισμα ακόμα και με μισθό πάνω από το μέσο όρο”, δήλωσε η Katalin Novak. Ωστόσο το ποσοστό γονιμότητας της Ουγγαρίας είναι 1,49 γεννήσεις ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας, το οποίο είναι περίπου ευθυγραμμισμένο με άλλες χώρες της Ευρώπης. Μόνο που η Ουγγαρία δεν δέχεται μετανάστες, αλλά στέλνει ακόμη Ούγγρους μετανάστες στο εξωτερικό. Η προσέλκυση εθνικά Ούγγρων που ζουν ως μειονότητες στις γειτονικές χώρες και η πολιτογράφηση τους δεν έλυσε το δημογραφικό πρόβλημα της Ουγγαρίας. Ο πληθυσμός της χώρας μειώθηκε από 10,7 εκατομμύρια το 1980 σε 9,7 εκ. σήμερα και, σύμφωνα με τις προβλέψεις του ΟΗΕ, θα κατρακυλήσει στα 8 εκατομμύρια πριν από το 2060.

Το γεγονός αυτό ώθησε τον Όρμπαν σε μια νέα εθνική εκστρατεία δημογραφικής ανάκαμψης, υιοθετώντας το Μεσοπολεμικό σύνθημα “η μητρότητα είναι ο πατριωτισμός των γυναικών”. Κηρύσσοντας από τη μία πόλεμο κατά των “δυνάμεων της Παγκοσμιοποίησης”, κλείνοντας το 2015 ερμητικά τα σύνορα στους Σύριους πρόσφυγες για να προστατεύσει την Ουγγαρία από την “εισβολή μουσουλμάνων μεταναστών”, ο Όρμπαν ήρθε σε ρήξη με τις Βρυξέλλες δηλώνοντας κυνικά πως “μπήκαμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση επειδή περιμέναμε να έρθουν τουρίστες, αλλά εσείς μας στέλνετε μετανάστες!”

Το ουγγρικό έθνος εξαφανίζεται”!

Το 2015 ο Όρμπαν πούλησε στους ψηφοφόρους του το νέο αφήγημα πως αυτοί οι πρόσφυγες και μετανάστες ήταν η νέα “εθνική απειλή”. Ο ίδιος προφήτευσε την εξαφάνιση της Δυτικής Ευρώπης και κάλεσε τους νέους Ούγγρους μετανάστες (τα παιδιά του Brain Drain) στην Ευρώπη να επιστρέψουν στην πατρίδα τους και να την υπερασπιστούν διότι “η επιβίωσή της απειλείται από την εισροή μεταναστών. Όταν το φράγμα εκρήγνυται, τότε το νερό πλημμυρίζει τα πάντα και η πολιτιστική κατοχή θα γίνει μη αναστρέψιμη”, δήλωσε ο Όρμπαν συνοψίζοντας το ξενοφοβικό και κλειστοφοβικό δόγμα που έχει υιοθετήσει.

Ο Βίκτορ Ορμπάν, που πιστεύει πως “το ουγγρικό έθνος εξαφανίζεται”, φιλοδοξεί να αλλάξει τη δημογραφική πορεία της χώρας του, υιοθετώντας μια αντίστοιχη ρητορική και πολιτική. Είναι γνωστό άλλωστε πως ο Ορμπάν έχει υιοθετήσει τη ρητορική της θεωρίας της “Μεγάλης Αντικατάστασης”, που υιοθετήθηκε στη Γαλλία από τον Renaud Camus, και έγινε το πρότυπο για ένα μεγάλο τμήμα της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς.

Ο δημογραφικός εθνικισμός του Όρμπαν

Ο “δημογραφικός εθνικισμός” του Όρμπαν, ο οποίος από τη μία θέλει να ενοποιήσει όλους τους Ούγγρους που ζουν εκτός χώρας σ’ έναν ενιαία εθνικό χώρο, κι από την άλλη επιβάλει διακρίσεις στις μειονότητες των Ρομά και των Εβραίων στο εσωτερικό της χώρας, αρνούμενος παρανοϊκά να δεχθεί μετανάστες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, επιθυμεί να προωθήσει τις αξίες της παραδοσιακής οικογένειας και να σταματήσει τη μείωση της γεννητικότητας των Ούγγρων.

Άλλωστε στο εκλογικό πρόγραμμα του Fidesz για το 2010 υπήρχε κάτι το αντίστοιχο: “Η ψυχική και φυσική υγεία της Ουγγαρίας και της Ευρώπης θα εξαρτηθεί από την ικανότητά μας να αποκαθιστούμε και να διατηρούμε την υγεία των οικογενειών, τόσο στην πατρίδα μας όσο και σε μια κοινή Ευρώπη… Χρειάζεται να προχωρήσουμε πέρα από μια κοντόφθαλμη προσέγγιση που συνίσταται στο περιορισμό του ζητήματος της οικογένειας και της μητρότητας στην προσωπική σφαίρα”. Με άλλα λόγια ο Όρμπαν προκρίνει την εφαρμογή μιας Βιοπολιτικής, με την εργαλειοποίηση των σωμάτων των γυναικών της χώρας, που θα πρέπει να γεννούν περισσότερα παιδιά για “εθνικό όφελος”, απορρίπτοντας το δικαίωμα της προσωπικής επιλογής και της γυναικείας χειραφέτησης.

Επειδή ωστόσο η Ουγγαρία είναι, ακόμη τουλάχιστον, χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ και κοινοβουλευτική δημοκρατία, και δεν μπορεί έτσι να επιβάλει τέτοιες δημογραφικές πολιτικές και αντιλήψεις που προσιδιάζουν σε δικτατορικά καθεστώτα, η κυβέρνηση του Όρμπαν έχει προτείνει μια σειρά από μέτρα για την τόνωση της γεννητικότητας, όπως εκπτώσεις σε φοιτητικά δάνεια για αποφοίτους που έχουν παιδιά κατά τη διάρκεια σπουδών, χορήγηση αυξήσεων στις συντάξεις ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών, ακόμη και τη χορήγηση πρόσθετων δικαιωμάτων ψήφου σε μεγάλες οικογένειες!

Η ουγγρική κυβέρνηση επέλεξε τελικά ένα παραδοσιακό σύστημα οικογενειακών επιδομάτων, το οποίο βασίζεται στο γαλλικό σύστημα, καθώς και σε μέτρα για τη βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, συμπεριλαμβανομένων και συνολικής επιδότησης περίπου 30.000 Ευρώ, κατανεμημένα μέσα σε δέκα χρόνια, για τα ζευγάρια που θα δεσμευτούν να αποκτήσουν τουλάχιστον τρία παιδιά.

Μορφωμένες γυναίκες Vs macho κουλτούρα

Ωστόσο όλη αυτή η ρητορική και η πολιτική του “δημογραφικού εθνικισμού” -ή του “Κάνε Μωρά” του Όρμπαν- δεν είχε παρά πενιχρά αποτελέσματα. Τα ποσοστά γεννητικότητας στην Ουγγαρία από 1,3 (παιδιά ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας) που ήταν κατά την περίοδο 1997-2013 ανέβηκε ισχνά σε μόλις 1,5 το 2018. Αν και η κατάσταση στην αγορά εργασίας στη χώρα είναι βελτιωμένη, καθώς σήμερα υπάρχουν 4,5 εκατομμύρια θέσεις εργασίας σε σύγκριση με μόλις 3,8 εκατομμύρια το 2010, και παρά την επιδοματική πολιτική, αυτό δεν αποδείχθηκε αρκετό. Τα ποσοστά θνησιμότητας στην Ουγγαρία εξακολουθούν να υπερβαίνουν τα ποσοστά των γεννήσεων, και ο πληθυσμός των γυναικών σε ηλικία τεκνοποίησης μειώνεται συνεχώς δημιουργώντας έτσι έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο δημογραφικής συρρίκνωσης.

Πάντως οι γυναίκες, τόσο στην Ουγγαρία όσο και στην καθολική Πολωνία, είναι πιο μορφωμένες από τους άνδρες, και αρκετές είναι ακόμη και επιχειρηματίες, διαμορφωτές της κοινής γνώμης και πολιτικοί, και δεν αισθάνονται άνετα όταν τις αντιμετωπίζουν απλώς ως “εργαλεία αναπαραγωγής”. Αντιδρούν, αλλά οι μεγαλύτερες αντιδράσεις πιθανόν να έρθουν στη συνέχεια. «Είναι ένα παράδοξο: έχουμε πολύ μορφωμένες γυναίκες αλλά μια πολύ macho κουλτούρα. Η Ουγγαρία είναι μια πολύ ιεραρχική, supermacho χώρα που προτιμώ να τη συγκρίνω με τη Ρωσία του Πούτιν παρά με τις υπόλοιπες V4», δήλωσε η Katalin Kevehazi.

Πλήρης υιοθέτηση της “ακροδεξιάς ατζέντας” από τον Όρμπαν

Αν και ο Ορμπάν ανακοίνωσε πως η αντιμετώπιση της μείωσης του ουγγρικού πληθυσμού αποτελεί την κύρια προτεραιότητα της πολιτικής του εντούτοις εώς τώρα τα αποτελέσματα της πολιτικής του είναι ισχνά. Το δημογραφικό είναι πολύ πιο σύνθετο πρόβλημα από αυτό που αντιλαμβάνονται Δεξιοί συντηρητικοί πολιτικοί όπως ο Όρμπαν, οι οποίοι αδυνατούν να δουν τη “Μεγάλη Εικόνα” και περιορίζονται σε μια αμυντική και κλειστοφοβική αντιμετώπιση των εξελίξεων.

Το σίγουρο πάντως είναι πως, με βάση και την αντιμεταναστευτική και δημογραφική του πολιτική, το Δεξιό κόμμα Fidesz βρίσκεται πλέον πιο Δεξιά κι από το ριζοσπαστικό ακροδεξιό κόμμα Jobbik, το οποίο υποστηρίζει πως το ερώτημα δεν είναι εάν η Ουγγαρία θα γίνει χώρα εισδοχής μεταναστών, αλλά ως πότε θα συνεχίσει να είναι η ίδια χώρα που στέλνει μετανάστες στο εξωτερικό. Όπως σχεδόν παντού στην Ευρώπη ο ανταγωνισμός μεταξύ Δεξιάς και Ακροδεξιάς για πολιτική κυριαρχία στο χώρο “δεξιότερα του Κέντρου” οδηγεί σε υιοθέτηση “ακροδεξιάς ατζέντας” και σε μετατόπιση της παραδοσιακής Δεξιάς σε πιο ακροδεξιές θέσεις και εν τέλει σε ενίσχυση της ίδιας της ακροδεξιάς. Όλα αυτά οδηγούν νομοτελειακά σ’ έναν πολύ σκοτεινό τόπο.

Έτσι ο Όρμπαν ανοίγει το δρόμο προς ένα πιο ισχυρότερο ακροδεξιό Jobbik, χωρίς να προσφέρει στην κεντροαριστερή αντιπολίτευση πολλές ευκαιρίες για να ανασυνταχθεί και να διεκδικήσει τη διακυβέρνηση της χώρας. Από κάθε άποψη η περίπτωση της Ουγγαρίας είναι διδακτική και θα πρέπει να λειτουργήσει ως παράδειγμα προς αποφυγήν για τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.