Category Archives: ΒΑΛΚΑΝΙΑ -BALKANS

Stećci, οι αινιγματικές Νεκροπόλεις της Βοσνίας

Stećci

Οι αινιγματικές νεκροπόλεις της Βοσνίας

Και τα παράξενα νεκρικά και ταφικά έθιμα της Βοσνίας

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η Βοσνία είτε βυθισμένη, για πάνω από τρεις αιώνες (12ος -15ος αιώνας), στην «αιρετική πλάνη» του Βογομιλισμού είτε απολαμβάνοντας την ανεξαρτησία της «σχισματικής» Βοσνιακής Εκκλησίας της, έγινε ο τόπος κατασκευής και φιλοξενίας εκτεταμένων νεκροταφείων και νεκροπόλεων με τα αινιγματικά Stećci, τα οποία και αυτά αποτέλεσαν αντικείμενο έντονων συζητήσεων μεταξύ ιστορικών, αρχαιολόγων, εθνολόγων και θρησκειολόγων. Από τις 60.000 επιτύμβιες στήλες που βρέθηκαν στη Βοσνία, κατασκευασμένες όλες από τον 12ο μέχρι τον 16ο αιώνα, το 90% είναι μονόλιθοι χωρίς διακόσμηση. Οι περισσότερες χρησίμευαν ως σαρκοφάγοι και «κιβώτια». Ωστόσο, ένα αξιοσέβαστο 10% φέρει ανάγλυφα σύμβολα, διάφορα διακοσμητικά στοιχεία, ανθρωπόμορφες παραστάσεις και επιγραφές στη σλαβική γλώσσα.

Βογομιλικές οι νεκροπόλεις της Βοσνίας;

Αρκετοί μελετητές και ερευνητές, μεταξύ των οποίων και η Μάριαν Γουένζελ, συνδέουν τα διακοσμητικά μοτίβα στα Stećci με αρχαίους ειδωλολατρικούς μύθους, που εξακολουθούσαν να είναι ζωντανοί στην περιοχή, κυρίως ανάμεσα στους Βλάχους, αλλά και στους Σλάβους. Άλλοι θεωρούν ότι πρόκειται απλώς για απεικονίσεις ανθρώπινων δραστηριοτήτων, χωρίς να έχουν σχέση με τους ανθρώπους στους οποίους ανήκαν οι τάφοι.

Οι ασυνήθιστες ανθρωπόμορφες παραστάσεις στα Stećci οδήγησαν πολλούς μελετητές να τα συνδέσουν με τους Βογόμιλους. Ίσως αυτή η νεογνωστική αίρεση να άφησε στη Βοσνία τα μοναδικά ίχνη της στο «μιαρό κόσμο της ύλης». Πρόκειται για τις περίφημες νεκροπόλεις στη Ραντίμλια, στο Τσίτσεβο, Όντοβο, Μπόλιουνι κ.α. Η βογομιλική νεκρόπολη Ραντίμλια (Radimlja), που βρίσκεται κοντά στο Στόλατς (Stolac) της Ερζεγοβίνης, είναι η σημαντικότερη και καλύτερα διατηρημένη νεκρόπολη, γεμάτη Stećci. Αποτελείται από 133 βογομιλικού τύπου επιτύμβιες πλάκες, που χρονολογούνται πριν από το 1480.

Τα αινιγματικά σύμβολα

Στις χιλιάδες, φθαρμένες από τον χρόνο, τους ανέμους, τις βροχές και την υγρασία, επιτύμβιες πλάκες της Βοσνίας, αποτυπώθηκαν σκηνές από την καθημερινή ζωή τους. Σκηνές από τη ζωή στα χωράφια, γυναίκες που χορεύουν, ιππότες που μονομαχούν, αγώνες τοξοβολίας, και πάντα χαραγμένα τα κοσμικά και παγανιστικά σύμβολα του Ήλιου και της Σελήνης…

Σε αρκετά Stećci υπάρχουν λοιπόν χαραγμένα ηλιακά και σεληνιακά σύμβολα, σβάστικες, ροζέτες, πεντάλφες και σταυροί. Υπάρχουν επίσης αναπαραστάσεις από σκηνές κυνηγιού, χορού, εργασίας κ.ά. Το πιο συνηθισμένα διακοσμητικά μοτίβα περιλαμβάνουν σκηνές από την κοινωνική ζωή, θρησκευτικά σύμβολα, εικόνες μεταθανάτιου χορού, διάφορα συμβολικά ή γεωμετρικά σχήματα. Αναπαριστώνται επίσης και πιο αινιγματικά μοτίβα, όπως σπείρες, στοές, ροζέτες, ελάφια, αμπελόφυλλα, αστέρια (συχνά εξάκτινα), και η ημισέληνος. Υπάρχουν εικόνες με πομπές ελαφιών, αλόγων, χορού, κυνηγιού, ιπποτικών αγώνων και, το πιο φημισμένο, η εικόνα του άνδρα με σηκωμένο το δεξί του χέρι του, πιθανότατα ως μια χειρονομία χαιρετισμού ή αφοσίωσης.

Ο βοσνιακός «Αστρικόςγάμος»

Γενικά η ημισέληνος, μαζί με τα άστρα, αποτελεί ένα πολύ κοινό μοτίβο στις επιτύμβιες στήλες των Stećci, οδηγώντας τους ερευνητές να υποθέσουν κάποια σχέση με τις προχριστιανικές και παγανιστικές δοξασίες που επιβίωσαν στα ορεινά της Βοσνίας μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα. Ο συμβολισμός της Σελήνης, του Ήλιου και των αστεριών, που συχνά βρίσκονται πάνω τους, μπορεί να αποδοθεί σε έναν συνδυασμό ειδωλολατρικών και χριστιανικών πεποιθήσεων. Το εξάκτινο αστέρι, το οποίο αντιπροσωπεύει τον πλανήτη Αφροδίτη (στη σλαβική μυθολογία ονομάζεται Ντάνιτσα), μαζί με τη Σελήνη, θα μπορούσαν να αναπαριστούν τον λεγόμενο «αστρικό γάμο». Σύμφωνα με τις αρχαίες πεποιθήσεις του Μιθραϊσμού και του παλαιότερου περσικού Μαζδακισμού, τις οποιες κληρονόμησαν οι Βογόμιλοι και οι άλλες δυϊστικές θρησκείες, το πτώμα του νεκρού πήγαινε στη Σελήνη, ενώ η ψυχή του στον Ήλιο.

Ορισμένοι άλλοι ερευνητές υποθέτουν ότι ίσως υπάρχει μια σύνδεση μεταξύ των αστρικών συμβόλων και τη θέση των ουράνιων σωμάτων (αστρολογία) τη στιγμή του θανάτου του νεκρού, στον τάφο του οποίου τοποθετήθηκε η συγκεκριμένη επιτύμβια στήλη.

Παλαιοβαλκανικοί και προχριστιανικοί συμβολισμοί;

Σε ένα Stećak εμφανίζεται ένα δεμένο λιοντάρι και πάνω του ένας φτερωτός δράκος. Ο ιστορικός Χατζιγιάχιτς σημείωσε το 1979, ότι οι ιππείς, αν δεν κυνηγούν, δεν καβαλούν τα αλόγα κρατώντας τα καπίστρια τους, αλλά τα χέρια τους είναι ελεύθερα και στραμμένα προς τον ουρανό, υπονοώντας μια πιθανή άγνωστη λατρεία. Το 1985, η Μάγια Μίλετιτς (Maja Miletić) επισήμανε τον συμβολικό και θρησκευτικό χαρακτήρα των «σκηνών της ζωής» των Stećci. Αρκετοί μελετητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι αυτά τα μοτίβα, καθώς και η παράδοση μιας μεταθανάτιας αυτόχθονης λατρείας, δείχνουν τη συνέχεια του παλαιοβαλκανικού, προχριστιανικού συμβολισμού από τους προϊστορικούς χρόνους και τις αυτόχθονες εκρωμαϊσμένες φυλές των Ιλλυριών μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα.

Από τη λατρεία του Θράκα Ιππέα στον Άγιο Γεώργιο

Ο Άλοϊζ Μπένατς σημείωσε ότι οι αναπαραστάσεις ενός αλόγου με ένα φίδι, καθώς και ενός ελαφιού με ένα πουλί, συμβολίζουν την ψυχή του νεκρού που πηγαίνει στον άλλον κόσμο, και μοιάζουν εκπληκτικά με αντίστοιχες που βρέθηκαν σε αρχαίους ιλλυρικούς τάφους. Υπόψιν, ο θεός των αρχαίων Ιλλυριών Medaurus απεικονιζόταν συχνά ως ιππέας με λόγχη. Αυτό μας παραπέμπει στην παλαιοβαλκανική λατρεία του Θράκα Ιππέα, συνήθως ως κυνηγού κρατώντας δόρυ ή κτυπώντας ένα άγριο ζώο. Αυτή η λατρεία εικάζεται πως πέρασε και στον Χριστιανισμό με τη μορφή του δρακοκτόνου έφιππου Αγίου Γεωργίου, που είναι και η πιο δημοφιλής χριστιανική εορτή σε όλα τα Βαλκάνια, και η οποία τιμάται και από τους μουσουλμάνους ως Εντερλέζι.

Ως γνωστόν οι περισσότεροι μουσουλμάνοι των Βαλκανίων είναι εξισλαμισμένοι πρώην Χριστιανοί, Βογόμιλοι κ.λ.π. που ήταν ήταν αυτόχθονες κάτοικοι της χερσονήσου μας. Η γιορτή του έφιππου Αγίου Γεωργίου (6 Μαΐου με το Παλαιό Ημερολόγιο) σηματοδοτεί την έναρξη της θερινής περιόδου, ενώ εκείνη του Αγίου Δημητρίου (9 Νοεμβρίου με το Παλαιό Ημερολόγιο) την έναρξη της χειμερινής περιόδου. Αυτές οι δύο θεωρούνται οι σημαντικότερες γιορτές αγίων σε όλα τα Βαλκάνια, που τιμώνται τόσο από τους χριστιανούς, όσο και από τους μουσουλμάνους, και θεωρείται πως έχουν αρχαίες καταβολές (Βλέπε Γ. Στάμκος, το βιβλίο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια).

Το ιερό ελάφι και ο «Χορός του Ελαφιού»

Επίσης, το ιερό μοτίβο των ελαφιών θεωρείται προχριστιανικής και παλαιοβαλκανικής προέλευσης. Το ελάφι λοιπόν εμφανίζεται συχνά χαραγμένο στις επιτύμβιες στήλες των Stećci της Ερζεγοβίνης. Σύμφωνα με τον Σέρβο αρχαιολόγο και πολιτισμικό ανθρωπολόγο Ντράγκοσλαβ Σρέγιοβιτς (1931-1996), οποίος ανάσκαψε και ερεύνησε και τον παράξενο μεσολιθικό πολιτισμό του Λεπένσκι Βιρ (Lepenski Vir) στον Δούναβη, η εξάπλωση του Χριστιανισμού δεν προκάλεσε την εξαφάνιση της παλιάς λατρείας και της πίστης στα ιερά ελάφια. Μελετητές, όπως η Γουένζελ, εικάζουν ότι οι κατασκευαστές αυτών των μνημείων ίσως πίστευαν πως το ελάφι οδηγούσε τον νεκρό στον Κάτω Κόσμο.

Στην ανατολική Βοσνία και Ερζεγοβίνη επιβιώνει ακόμη ο λεγόμενος «Χορός του Ελαφιού» (Ljeljenovo Kolo), ο οποίος αποτελεί στην ουσία μια ηχώ ενός αρχαίου τελετουργικού, που αποσκοπούσε να καθοδηγήσει την ψυχή του νεκρού στον άλλον κόσμο, αλλά και να συμβολίσει την αναγέννηση της ζωής.

Το «Μονοπάτι του Ήλιου»

Πρέπει να σημειωθεί πως οι περισσότερες απεικονίσεις του «κυνηγιού ελαφιών» βλέπουν προς τα δυτικά, εκεί που δύει ο ήλιος και είχε τη συμβολική σημασία του θανάτου και του άλλου κόσμου. Γενικώς, ακόμη και σήμερα, στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, και στο Μαυροβούνιο, οι χαρούμενοι χοροί είναι στραμμένοι προς τα ανατολικά, ενώ οι πένθιμοι προς τα δυτικά, προς το ηλιοβασίλεμα.

Παρότι κάποιες επιτύμβιες στήλες είχαν βάρος πάνω από 29 τόνους, και σύρθηκαν με πολλά βόδια και κάρα από το λατομείο μέχρι το νεκροταφείο, ήταν σημαντικό να τοποθετηθούν σωστά με κατεύθυνση από τη Δύση προς την Ανατολή, όπως και οι νεκροί. Αυτό φαίνεται πως σχετίζεται με το λεγόμενο «Μονοπάτι του Ήλιου», και ήταν σημαντικό οι νεκροί να παρακολουθούν τον ανατέλλοντα Ήλιο, ώστε να μη χάσουν τον δρόμο τους προς τον άλλον κόσμο, και γίνουν «πρόσγειοι», δηλαδή βρικόλακες.

Τα νεκρικά έθιμα, όπως η τοποθέτηση νομίσματος στο στόμα του νεκρού, για να πληρωθεί ο «Βαρκάρης», ο Χάροντας, που θα τον μεταφέρει στον άλλον κόσμο, και η τοποθέτηση δοχείου πόσιμου νερού κοντά στα κεφάλια των νεκρών, για να «ξεδιψούν» στον ξηρό και έρημο τόπο που πηγαίνουν, έλκουν την καταγωγή τους από την αρχαιότητα. Ενώ οι τάφοι κάτω από τα Stećci χρησιμοποιήθηκαν ως επί το πλείστον για μια ταφή, μερικές φορές φαίνεται πως χρησιμοποιήθηκαν ξανά. Με βάση μια επιγραφή ενός Stećak στο Μαυροβούνιο, φαίνεται πως υπήρχε ένα προχριστιανικό έθιμο της ταφής, κατά το οποίο τα οστά πλύθηκαν και μετά τα επέστρεψαν στον τάφο, κάτι που θυμίζει τα αντίστοιχα νεκρικά έθιμα που σώζονται στους Βλάχους της ανατολικής Σερβίας.

Οι επιγραφές των Stećci: «θα είσαι όπως εγώ και δεν μπορώ να είμαι σαν εσένα»

Διασώζονται 384 Stećci με επιγραφές, κυρίως στα Κυριλλικά, και μερικά σε γλαγολιτική και λατινική γραφή. Η γλώσσα έχει κάποιες αρχαϊκές φράσεις στις τοπικές σλαβικές διαλέκτους της Βοσνίας και της Δαλματίας. Οι επιγραφές περιέχουν θρησκευτικές φράσεις, περιγραφή κάποιου ηρωικού θανάτου, πληροφορίες του νεκρού, πληροφορίες σχετικά με τους συγγενείς του και τις περιστάσεις θανάτου του, ή μόνο το προσωπικό όνομα και ένα ηθικό ή θρησκευτικό δίδαγμα. Οι τελευταίες, που είναι ως επί το πλείστον αβλαβείς υπενθυμίσεις της σοφίας και της θνητότητας, μεταδίδουν ωστόσο έναν φόβο θανάτου. Εκπέμπουν περισσότερο άγχος παρά γαλήνη. Για παράδειγμα: «Γεννήθηκα σε μια μεγάλη χαρά και πέθανα σε μια μεγάλη θλίψη». Σε μια άλλη επιγραφή ο νεκρός φέρεται να λέει: «Δεν ήμουν τίποτα τότε, δεν είμαι τίποτα τώρα». Και σε μια άλλη προειδοποιεί τους ζωντανούς λέγοντας πως «θα είσαι όπως εγώ και δεν μπορώ να είμαι σαν εσένα», ενώ σε μια άλλη προειδοποιεί τους επίδοξους βέβηλους ευχόμενος: «είθε αυτός που θα ανατρέψει αυτήν την πέτρα να είναι καταραμένος». Οι ζωντανοί φαίνεται πως πίστευαν ότι οι νεκροί είχαν τη δύναμη της κατάρας, ακόμη κι αν βρίσκονται στον άλλον κόσμο.

Ξορκίζοντας το μυστήριο του αθέατου κόσμου

Η λαϊκή παράδοση της Βοσνίας διατήρησε μια μυθική αντίληψη γεμάτη δεισιδαιμονίες και θρύλους γύρω από τα Stećci και τους αινιγματικούς κατασκευαστές τους. Όμως το μυστήριο ίσως να βρίσκεται αλλού.

Όπως γράφει ο Γάλλος Ελληνιστής, φιλόσοφος και συγγραφέας Ζακ Λακαριέρ (Jacques Lacarrière, 1925-2005) στο βιβλίο του Οι Γνωστικοί: «Μια έντονη ατμόσφαιρα μυστηρίου ξεπηδάει απ’ αυτούς τους εκατοντάδες μονόλιθους, τους χαμένους μέσα στο δάσος, αλλά και φόβου, και ανασφάλειας μπροστά στον θάνατο. Αυτές οι επιγραφές έχουν σκοπό να προστατεύσουν το νεκρό από την βεβήλωση του τάφου του, αυτά τα σύμβολα που συνοδεύουν παντού την εικόνα του σαν ακοίμητοι φρουροί της ψυχής του, φέρουν ένα διττό μήνυμα, φτιαγμένο από σιγουριά αλλά και από έναν ακαθόριστο φόβο, και αυτές ακόμα οι κινήσεις του νεκρού, οι άκαμπτες και τελετουργικές στάσεις του, μοιάζουν σα να προσπαθούν να εξορκίσουν το μυστήριο του αθέατου κόσμου».

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια.

Πως μπορώ να αποκτήσω το βιβλίο σας

Balkan Gothic;

Το βιβλίο κοστίζει 25 ευρώ μαζί με τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ η Κούριερ (20 ευρώ χωρίς τα ταχυδρομικά έξοδα).

Καλέστε στο 2392.110215 ή στο 6945522050

και δώστε την παραγγελία σας ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS)με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Balkan Gothic”.

Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ● ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ●

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

«Ένα φάντασμα στοιχειώνει το δυτικό πολιτισμό: το φάντασμα των Βαλκανίων»

Μαρία Τοντόροβα, Imagining the Balkans

Ο «Μαύρος Γάμος» και νεκρικά έθιμα των Βλάχων της Σερβίας

Μαύρος Γάμος (Crna Svadba)

Παράξενα νεκρικά έθιμα των Βλάχων της ανατολικής Σερβίας

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Οι Βλάχοι της ανατολικής Σερβίας, που ζουν κυρίως στην κοιλάδα του ποταμού Τίμοκ, είναι φημισμένοι για την τρομερή μαγεία τους, τα παράξενα έθιμα και τελετουργικά τους τα οποία έχουν ως επίκεντρο τη «λατρεία των νεκρών».

Το πιο μακάβριο, αναμφίβολα, νεκρικό έθιμο των Βλάχων, το οποίο διατηρείται ως τις μέρες μας, είναι ο «Μαύρος Γάμος» (Crna Svadba στα Σέρβικα). Αυτός ξεκινά από το φόβο ότι ο άγαμος νεκρός δεν έχει κανέναν συντροφιά για να ζήσει στον άλλο κόσμο. Έτσι, όταν πεθαίνει ένας άγαμος νεαρός, ο «γάμος» του διοργανώνεται ταυτόχρονα με την κηδεία του. Ένα κορίτσι από το χωριό, αθώο, παριστάνει τη «νύφη» και η μητέρα/«πεθερά» πρέπει να οργανώσει έναν γαμήλιο κύκλο γύρω από το φέρετρο του γιου της και να τον αποχαιρετίσει «νυμφευμένο» στον άλλο κόσμο. Η χαρά, η μουσική και ο χορός αποτελούν μέρος των νεκρικών εθίμων των Βλάχων. Στον «Μαύρο Γάμο» η μουσική είναι πένθιμη και χαρούμενη ταυτόχρονα, κηδείας και γάμου, με τα σχετικά τραγούδια να εναλλάσσονται συνεχώς. Αυτά αποτελούν κατάλοιπα παγανιστικών τελετών κηδείας, στις οποίες ο χορός και τα δρώμενα αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος.

Ο τελευταίος καταγεγραμμένος «Μαύρος Γάμος» στη Σερβία

Το νεκρικό έθιμο του «Μαύρου Γάμου» στα βλαχοχώρια της ανατολικής Σερβίας δεν είναι απλώς μια ξεχασμένη ιστορία που διηγούνται οι παλαιότεροι και ασχολούνται μόνον οι λαογράφοι και οι ανθρωπολόγοι στις μελέτες τους. Είναι μια ζωντανή παράδοση η οποία συνεχίζεται ως τις μέρες μας. Η τελευταία γνωστή ιστορία τέλεσης του «Μαύρου Γάμου» έλαβε χώρα το 2004 στο Ντόνι Λούγκ, ένα χωριουδάκι στο δρόμο προς το Μάιντανπεκ (Majdanpek), οι κάτοικοι του οποίου μιλάνε Βλάχικα. Εκεί, σ’ ένα μικρό φτωχικό σπιτάκι, που κρύβεται πίσω από μια φθαρμένη ξύλινη αυλόπορτα, ζει ακόμη (το 2020) η Μίλιτσα Κούσλιτς (Milica Kušljić), η οποία ήταν και η τελευταία που τέλεσε την «μαύρη γαμήλια τελετή». Αυτή, φορώντας ένα μάλλινο γιλέκο παρότι η μέρα ήταν ζεστή, υποδέχθηκε, χαμογελώντας με δάκρυα. τη δημοσιογράφο Νέβενα Μιλόγιεβιτς, η οποία έκανε έρευνα και έγραψε το 2018 ένα εκτενές άρθρο για το σέρβικο περιοδικό Βρέμε (Vreme) σχετικό με τα νεκρικά έθιμα των Βλάχων της ανατολικής Σερβίας, καθώς και για την περιβόητη «Βλάχικη Μαγεία».

Μέσα στο, γεμάτο χαλιά, κουβέρτες, πολλές οικογενειακές φωτογραφίες και αναμνήσεις, αλλά και τη χαρακτηριστική μυρωδιά των γηρατειών, σπιτάκι της, η γιαγιά Μίλιτσα διηγήθηκε την δακρύβρεχτη ιστορία της. Μιλούσε αρκετή ώρα στα Σερβικά, ανακατεμένα συχνά με πολλές βλάχικες λέξεις και φράσεις, όταν την έπιανε η συγκίνηση. Φαινόταν σα να είχε διηγηθεί αυτή την πονεμένη ιστορία σε πολλούς, αλλά κάθε φορά υπέφερε σαν να ήταν και η πρώτη. 

Ο γιος της ήταν είκοσι τεσσάρων ετών και η αρραβωνιαστικιά του ήταν φοιτήτρια. «Ήταν όμορφος, ψηλός και αδύνατος και όλοι τον αγαπούσαν», διηγιότανε συγκινημένη η γιαγιά Μίλιτσα. Δούλεψε σκληρά για να μπορεί να προσφέρει τα πάντα σε αυτόν. Υπηρετούσε στο Σερβικό Στρατό, όταν μεταφέρθηκε επειγόντως στο Κλινικό Κέντρο του Βελιγραδίου. Ήταν απελπισμένη. «Έκανα ό, τι μπορούσα. Τον πήγα σε όλους τους γιατρούς και σε όλους βοτανοθεραπευτές. Τελικά, τον έστειλαν στο Βελιγράδι», είπε πικραμένη η Μίλιτσα. Δανείστηκε χρήματα για να τον φροντίσει, τον πήγαινε να φάει ό,τι του άρεσε. Την ημέρα που τον επισκέφτηκε στο νοσοκομείο, φαινόταν κάπως καλύτερα. Ήθελε να μείνει μαζί του, αλλά δεν είχε πουθενά να φιλοξενηθεί.
Ο γιος της πέθανε την επόμενη μέρα από καλπάζουσα λευχαιμία. Ήταν μόλις πέντε χρόνια μετά τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ κατά της Σερβίας, την άνοιξη του 1999, οι οποίοι και έριξαν στη χώρα εκατοντάδες τόνους βομβών, κατασκευασμένες από απεμπλουτισμένο ουράνιο, τοξικό για το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία. Καθόλου τυχαίο που τα κρούσματα λευχαιμίας, καρκίνων και άλλων ασθενειών, αυξήθηκαν αξιοσημείωτα ανάμεσα στον πληθυσμό της Σερβίας στα χρόνια που ακολούθησαν…

«Ήταν εκεί, ήταν εκεί, το ήξερα …»

Όταν έφερε τον νεκρό γιο της από το Βελιγράδι, έδεσε ένα κόκκινο νήμα στο τρακτέρ, έτσι ώστε η ψυχή του να μην χαθεί στο δρόμο της επιστροφής. Τον γέμισε με δώρα, τον έπλυνε και τον τραγούδησε. «Ήταν ακόμα τόσο όμορφος σαν κούκλος», συνέχισε να επαναλαμβάνει η Μίλιτσα Κούσλιτς. Την αυγή πριν από την κηδεία, τον άφησε για λίγο δίπλα στο ποταμάκι για «να πιει νερό». Η κηδεία του, που έγινε το 2004, ήταν ο τελευταίος καταγεγραμμένος «Μαύρος Γάμος». Από τότε έχουν γίνει βέβαια και άλλοι, όμως σε στενό κύκλο, χωρίς δημοσιοποίηση.

Για να μην είναι μόνος στον άλλο κόσμο, η αρραβωνιαστικιά του έγινε «νύφη» του στην κηδεία του, ώστε να μην πεθάνει ανύμφευτος. «Ήταν καλό κορίτσι, μου ζήτησε συγγνώμη όταν παντρεύτηκε αργότερα», είπε η Μίλιτσα. Στους «μαύρους γάμους», εκτός από προσευχές και  θρήνους, τελούνται και τα έθιμα γάμου, με ανάλογη μουσική, που κάποιες φορές είναι πένθιμη και κάποιες χαρωπή. «Όλοι κάναμε έναν κύκλο γύρω του, για την ψυχή του», θυμάται η Μίλιτσα.

Για τα επόμενα επτά χρόνια η Μίλιτσα τήρησε αυστηρά όλα τα μνημόσυνα του πρόωρα χαμένου γιου της, ξεκινώντας από την ημέρα της ταφής του και μέχρι το πρώτο Σάββατο, τις σαράντα ημέρες έως τα ετήσια μνημόσυνα. Οργάνωσε επίσης έναν «κύκλο για τους νεκρούς». όπου, ολόκληρο το χωριό ήρθε να συμμετάσχει σε έναν κύκλο που δεν σπάει, γύρω από τη φωτιά, την «privega». Αυτή, σύμφωνα με τις πανάρχαιες δοξασίες των Βλάχων, παρέχει φως και ζέστη στους νεκρούς στον άλλο κόσμο, στο λεγόμενο «σκοτεινό βιλαέτι», όπου βασιλεύει το κρύο, η ερημία και το σκοτάδι. Σε αυτόν τον κύκλο, ο νεκρός επιστρέφει για λίγο για να ζήσει μαζί με τους συγγενείς του. «Ήταν εκεί, ήταν εκεί, το ήξερα …», επανέλαβε η Μίλιτσα.

Στους εννέα μήνες μετά τον θάνατό του, έκανε την εκταφή του έτσι ώστε ο ήλιος, ως πομπός της αθανασίας, να τον ξαναζωντανεύει, σύμφωνα με τα νεκρικά έθιμα των Βλάχων. «Τον ξέθαψα το μεσημέρι. Ήταν ακόμη ολόκληρος. Ήταν ακόμα σαν κούκλος. Ο ήλιος μπορεί να τον μεταφέρει από αυτόν τον κόσμο. Ο ήλιος μπορεί να τον αναζωογονήσει», είπε η Μίλιτσα, που φαινόταν να πιστεύει ακράδαντα σε αυτό. «Αν έκανα τα πάντα σωστά, ίσως να είχε ζήσει. Πρέπει να έχω ξεχάσει κάτι σε αυτά τα έθιμα. Διαφορετικά θα ήταν μαζί μου σήμερα», απολογήθηκε γεμάτη τύψεις η μητέρα του νεκρού άνδρα. (Περισσότερα για τα νεκρικά έθιμα των Βλάχων των Βαλκανίων στο νέο βιβλίο του Γ. Στάμκου Balkan Gothic: Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια).

Black Wedding (Crna svadba): ένα μακάβριο έθιμο που έγινε τηλεοπτικό σίριαλ

Η φήμη του βλάχικου «Μαύρου Γάμου» ασκεί τρόμο αλλά και γοητεία στο φαντασιακό του σερβικού λαού. Το μυστήριο και η γοητεία του παράξενου, που αντιπροσωπεύει αυτό το έθιμο από έναν προγονολατρικό κόσμο που χάνεται, οδήγησε τον σεναριογράφο Στράχινια Ματζάρεβιτς (Strahinja Madžarević) και τον σκηνοθέτη Νέμανια Τσίπρανιτς (Nemanja Ćipranić), να δημιουργήσουν ένα θρίλερ ψυχολογικού μυστηρίου με τίτλο «Μαύρος Γάμος» (Black Wedding / Crna svadba). Αυτή η σέρβικη τηλεοπτική δραματική σειρά ξεκίνησε την παραγωγή της τον Ιούλιο του 2020, ενώ η χώρα  υπέφερε από τις επιπτώσεις της πανδημίας του νέου κορωνοϊού (Covid-19), που αύξησε τη θνησιμότητα του πληθυσμού και εξοικείωσε ακόμη περισσότερο τους ζωντανούς με τον κόσμο των νεκρών.

Η υπόθεση της σειράς περιστρέφεται γύρω από την έρευνα μιας αιματηρής σφαγής σε ένα απομακρυσμένο βλάχικο χωριό στην ανατολική Σερβία, κατά την οποία ο αστυνομικός επιθεωρητής Πέταρ βρίσκεται στο επίκεντρο μιας μοιραίας σύγκρουσης με τις δυνάμεις του σκότους. Ο τίτλος της σειράς προήλθε από τις αρχαίες λαϊκές δοξασίες και τα έθιμα, που επικρατούν σε αυτό το τμήμα της Σερβίας, σύμφωνα με τα οποία ένας άντρας που πέθανε σε νεαρή ηλικία θάβεται ντυμένος ως γαμπρός, ενώ η αρραβωνιαστικιά του ή μερικές άλλες νεαρές γυναίκες φορούν νυφικά στην τελετή της κηδείας.

Τα γυρίσματα, με γνωστούς Σέρβους ηθοποιούς, όπως ο Νίκολα Κόγιο (Nikola Kojo) πραγματοποιήθηκαν κυρίως στην ανατολική Σερβία, με σκηνικά τα πραγματικά χωριά των Βλάχων, και η προβολή της προγραμματίστηκε για την άνοιξη του 2021 για λογαριασμό ιδιωτικού καναλιού της Σερβίας. Δεν είναι διασταυρωμένο αν οι δημιουργοί της σειράς έχουν παραβρεθεί στην τέλεση ενός πραγματικού «Μαύρου Γάμου». Ωστόσο, όπως συνηθίζεται στην εποχή μας, το εικονικό εισβάλει στον πραγματικό κόσμο, διαμορφώνοντας το φαντασιακό των ανθρώπων έτσι ώστε όταν, από εδώ και στο εξής θα ακούμε τη φράση «Μαύρος Γάμος», το μυαλό μας θα πηγαίνει στη σέρβικη τηλεοπτική σειρά και όχι στο πανάρχαιο νεκρικό έθιμο των Βλάχων της ανατολικής Σερβίας.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια. Περισσότερα για τα νεκρικά έθιμα των Βλάχων των Βαλκανίων στο νέο βιβλίο του Γ. Στάμκου Balkan Gothic: Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια και ειδικά στο κεφάλαιο Ο «Χορός των Νεκρών».

Πως μπορώ να αποκτήσω το βιβλίο σας

Balkan Gothic;

Το βιβλίο κοστίζει 25 ευρώ μαζί με τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ η Κούριερ (20 ευρώ χωρίς τα ταχυδρομικά έξοδα).

Καλέστε στο 2392.110215 ή στο 6945522050

και δώστε την παραγγελία σας ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS)με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Balkan Gothic”.

Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ● ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ●

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

«Ένα φάντασμα στοιχειώνει το δυτικό πολιτισμό: το φάντασμα των Βαλκανίων»

Μαρία Τοντόροβα, Imagining the Balkans

Ο “Φαντομάς του Βελιγραδίου”, ο αστικός θρύλος των 70ς που έγινε ταινία

Ο “Φαντομάς του Βελιγραδίου” (Beogradski Phantom)

Ένας αστικός θρύλος των ’70ς που έγινε κινηματογραφική ταινία


Ο «Φαντομάς του Βελιγραδίου» είναι ένας αστικός μύθος για έναν νεαρό που έκλεψε μια λευκή Porsche 911 f Targu, και επί νύχτες έκανε τρελές κούρσες στο κέντρο της πόλης, αψηφώντας την αστυνομία, για τη χαρά πολλών πολιτών που τον επευφημούσαν. Κατά τη διάρκεια ενός αυστηρού καθεστώτος, αυτό το αξιοθέατο ήταν ένα σημαντικό περιστατικό και οι αρχές έσπευσαν να απομακρύνουν τον «φαντομά» προτού ο Πρόεδρος Τίτο (Josip Broz Tito) επιστρέψει στη χώρα από μια σύνοδο κορυφής των αδέσμευτων στην Αβάνα.

Το παρατσούκλι «Φαντομάς” (Phantom) πιθανότατα δημιουργήθηκε, επειδή κανείς δεν ήξερε ποιος ήταν ο άνδρας, γιατί το έκανε αυτό και επειδή η αστυνομία δεν κατάφερε να τον πιάσει.


Όλα αυτά συνέβησαν το 1979, όταν ο Τίτο βρισκόταν στην Κούβα. Η κοινωνική ζωή στο Βελιγράδι ήταν κάπως βαρετή και όλα επιφανειακά φαινόταν τακτοποιημένα, αν και υπέβοσκε μια λαϊκή δυσαρέσκεια. Ο νεαρός ήταν αντίθετος με αυτό το σύστημα. Ήταν γνωστό, εξαιτίας των τηλεφωνημάτων του στο ραδιόφωνο, πότε ακριβώς θα έτρεχε ο Φαντομάς στο κέντρο της πόλης και ο κόσμος μαζευόταν κάθε βράδυ την ίδια ώρα και περίμενε να δει αυτόν τον ζωντανό μύθο. Κάθε βράδυ μετά τις δέκα, έπαιζε το ίδιο έργο. Με ιλιγγιώδη ταχύτητα, οδηγούσε μέσα από τις λεωφόρους μέχρι τη Σλάβια (Slavija), όπου έκανε τρεις γύρους, και μετά από μερικές στροφές κάτω από το μπράτσο του, εξαφανιζόταν μυστηριωδώς μέσα στη νύχτα. Έτρεχε τόσο γρήγορα που δεν προλάβαιναν να τον φωτογραφίσουν κι έτσι να τον αναγνωρίσουν…

Αυτή είναι η μόνη φωτογραφία στην οποία απαθανατίστηκε ο Φανατομάς. Την τράβηξε ο Ilija Bogdanović, αλλά δεν δημοσίευσε τη φωτογραφία για να προστατεύσει τον Vlado Vasiljević από την αστυνομία.


Επί δεκαπέντε μέρες, έκανε «επιδρομές» στους δρόμους της πόλης με την «δανεισμένη» Porsche του, καθώς κάποιοι πίστευαν ότι την είχε ο Γκόραν Μπρέγκοβιτς. Ωστόσο, το αυτοκίνητο ήταν ιδιοκτησία του τενίστα Ivko Plećević. Έπαιζε με την αστυνομία «σαν τον σκύλο και τη γάτα» κάθε μέρα. Μάλιστα Είπαν ότι είχε εκδοθεί εντολή να συλληφθεί ο Φαντομάς, ζωντανός ή νεκρός, επειγόντως. 

Βγαίνοντας τηλεφωνικά στο ραδιόφωνο προκάλεσε ανοιχτά την αστυνομία, αν μπορεί να τον πιάσει -κάτι που ήταν η πρώτη αντιπολιτευτική πράξη στη μεταπολεμική Γιουγκοσλαβία. Η αστυνομία έστησε δύο λεωφορεία και έκλεισε τον δρόμο, όπου τον παγίδευσαν. Ο νεαρός προσπάθησε να περάσει ένα από τα λεωφορεία, αλλά δεν τα κατάφερε. Τη στιγμή που οι αστυνομικοί προσπάθησαν να τον συλλάβουν, μεγάλος αριθμός θαυμαστών του Φαντομά έτρεξε και τους εμπόδισε να το πράξουν και έτσι κατάφερε να διαφύγει…


Τελικά, έπειτα από τρελή καταδίωξη, έπεσε με την πόρσε πάνω σε ένα λεωφορείο που έβαλε η αστυνομία για να τον σταματήσει, τράκαρε και συνελήφθη. Το όνομά του Βλάντα Βασίλιεβιτς (Vlada Vasiljević), που είχε δύο παρατσούκλια μεταξύ των φίλων του – «Vasa Opel», επειδή του άρεσε να «δανείζεται» Opel, και «Vasa Ključ», επειδή δεν υπήρχε αυτοκίνητο που να μην μπορούσε να ξεκλειδώσει και να ξεκινήσει χωρίς κλειδί. Το δικαστήριο τον καταδίκασε σε φυλάκιση δύο ετών και έξι μηνών για «κατάσχεση» δύο αυτοκινήτων και για κίνδυνο για την ασφάλεια της κυκλοφορίας. Συμπεριφερόταν αξιοπρεπώς στη φυλακή, σεβόταν τους κανόνες και τον σέβονταν οι εγκληματίες, αν και στην ουσία δεν ήταν ένας από αυτούς.

φάντασμα1

Μια μέρα, μετά την επίσκεψη της αδερφής του, ο Vlada Vasiljevic δραπέτευσε από το παράθυρο της φυλακης. Επέστρεψε τρεις μέρες αργότερα οικειοθελώς και τον έβαλαν γι’ αυτόν τον λόγο τριάντα μέρες στην απομόνωση.

Όταν αποφυλακίστηκε συνέχισε την έντονη ζωή και τελικά σκοτώθηκε οδηγώντας έναν παλιό Lada, που ξέφυγε λόγω ταχύτητας από τον δρόμο, πηγαίνοντας για το Ποζάρεβατς.  Σκοτώθηκε σε τροχαίο ατύχημα κάτω από πολύ μυστηριώδεις συνθήκες. Ήταν 32 ετών και ο αστυνομικός του φάκελος δεν βρέθηκε ποτέ...

Το 2009 κυκλοφόρησε τη ταινία ‘Ο Φαντομάς του Βελιγραδίου” (Belgrade Phantom) που είναι ιστορική, δράμα, θρίλερ, και ντοκιμαντέρ ταυτόχρονα, σε σκηνοθεσία του Jovan B. Todorović. Αυτή η ταινία συνδυάζει αρχειακό τηλεοπτικό υλικό, και τρέχουσες συνεντεύξεις με μάρτυρες και συμμετέχοντες των εκδηλώσεων από το 1979, καθώς και σκηνές δράσης.

Αυτή είναι μια αληθινή ιστορία για ένα πραγματικό urdan legend του Βελιγραδίου. Ο θρύλος του Φάντασμα του Βελιγραδίου γεννήθηκε ένα ανοιξιάτικο βράδυ όταν έκλεψε μια Porsche «Targa 911 F» από τον τενίστα Ivko Plećević. Έκτοτε, κάθε βράδυ μετά τις 22:00, μπροστά σε χιλιάδες Βελιγραδέζοι, έπαιζε το ίδιο έργο. Με μεγάλη ταχύτητα, οδηγούσε μέσα από τις λεωφόρους μέχρι τη Slavija, όπου έκανε τρεις γύρους και μετά από μερικές στροφές κάτω από το μπράτσο του, εξαφανιζόταν μέσα στη νύχτα. Η αστυνομία αντιλήφθηκε την οδήγησή του ως πρόκληση. Όχι χωρίς λόγο. Αυτός ο μαχητής ενάντια στο σύστημα, του οποίου η υπογραφή θα στέκεται για πάντα στην άσφαλτο του Βελιγραδίου, μπορεί να χρησιμεύσει ως οδήγηση στις νέες γενιές για το πώς να βγουν από την ανωνυμία με πονηρό τρόπο. 

Όλοι όσοι θυμούνται τα ακροβατικά του Φαντομά μέσα από αυτή την ταινία θυμήθηκαν τον περιπετειώδες και ατρόμητο χαρακτήρα του, και την επιδειξιομανία του. Για όσους δεν γνωρίζουν γι’ αυτόν, αυτή η ταινία περιέχει αυθεντικά αρχειακά πλάνα από τις θρυλικές κούρσες του. Το γεγονός ότι ο Φαντομάς επέστρεφε πάντα στον ιδιοκτήτη με γεμάτο ρεζερβουάρ, αφού «δανειζόταν» το αυτοκίνητο του άλλου, χωρίς μαλιστα γρατσουνιές, μιλάει από μόνο του για το ποιος ήταν, αφού δεν έκλεβε αλλά «δανείζοταν» το αυτοκίνητο! Όλοι θυμούνται ακόμα τα λόγια του: «Δεν ξέρω τι με τραβάει να κλέψω ένα αυτοκίνητο. Ξέρω ότι τιμωρείται και θα έχω συνέπειες, αλλά όταν είμαι στο αυτοκίνητο δεν βγαίνω».

Genex: Αστικός φάρος από μπετόν στο Βελιγράδι

Είναι πολιτιστικό μνημείο;

Πύργος Genex

Αστικός φάρος από μπετόν στο Βελιγράδι

Είναι πολιτιστικό μνημείο;

Το οικιστικό και επιχειρηματικό κέντρο «Genex», ένα αριστούργημα του αρχιτέκτονα Μιχαηλο Μίτροβιτς (Mihajlo Mitrovic) στο Block 33 του Νέου Βελιγραδίου, η κυβέρνηση της Σερβίας το έχει συμπεριλάβει στο μητρώο πολιτιστικών αγαθών.

γράφει η Daliborka Mučibabić

Όταν ο Mihajlo Mitrović, ένας αρχιτέκτονας, κέρδισε τον διαγωνισμό για την κατασκευή ενός κτιρίου 12 ορόφων και μιας τοπικής κοινότητας στην “Οδό Λαϊκών Ηρώων” (Ulica narodnih heroja) στα τέλη της δεκαετίας του 1960, εγκατέλειψε το κτίριο και πρότεινε να ανεγερθούν δύο πύργοι στον ίδιο χώρο. που θα ήταν αναγνωρίσιμοι στο Βελιγράδι. Παρά τις πολυάριθμες διαφωνίες, κατάφερε, χάρη στον δικό του αγώνα, να επιμείνει στην υλοποίηση του έργου του. Sτη συνέχεια η πρωτεύουσα της Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας (SFRJ) και των Βαλκανίων, απέκτησε το ψηλότερο κτίριο από σκυρόδεμα.  Τα θεμέλια της Δυτικής Πύλης του Βελιγραδίου, δηλαδή του πύργου «Genex», μπήκαν το 1971.

– “Δεν συμφώνησα με την ιδέα ότι το 12όροφο κτίριο θα έπρεπε να είναι μισό επαγγελματικό, μισό οικιστικό, όπως ορίστηκε από τον διαγωνισμό. Στο ίδιο σημείο έφτιαξα αυθαίρετα δύο κτίρια, οικιστικά και επαγγελματικά, τα οποία συνδέονται στην κορυφή. Εξήγησα τις ιδέες μου στις επιτροπές σχεδιασμού για πολύ καιρό, πίστευα ότι ήταν μια καλή λύση και ότι αυτά τα σπίτια θα ήταν ένα αναγνωρίσιμο σημάδι του Βελιγραδίου, όπως είναι εδώ και δεκαετίες. Σε εκείνο το μεγάλο κυνηγητό εναντίον μου, είχα την υποστήριξη του Stojan Maksimović, του αρχιτέκτονα και σχεδιαστή του Sava Center.  Ακόμη και ο σκιτσογράφος των «Πολίτικα», Ίβο Κουσάνιτς, δημοσίευσε μια καρικατούρα, ένα σχέδιο κτιρίων και κρέμασε από κάτω τους το κείμενο: «Πότε κρεμάστηκαν;  Για τον σχεδιαστή «- αυτό είπε ο αρχιτέκτονας Μίτροβιτς στην εφημερίδα «Politika» πριν από οκτώ χρόνια.

Και σήμερα, το αριστούργημα του, ξεχωρίζει από εκατοντάδες κατασκευασμένα κτίρια του Νέου Βείγραδίου. Το οικιστικό και επιχειρηματικό κέντρο «Genex» μπήκε στην οικογένεια των πολιτιστικών αγαθών – πριν από δύο ημέρες, η κυβέρνηση της Σερβίας κήρυξε αυτό το κτίριο στο τετράγωνο 33 του Νέου Βελιγραδίου πολιτιστικό μνημείο. Ο Μίτροβιτς δεν το έζησε αυτό. Πέθανε σε ηλικία 97 ετών, τον Δεκέμβριο του 2018, και εκτός από το ότι έμεινε ικανοποιημένος με μια τέτοια απόφαση και ένα ακόμη «βραβείο» για αυτό το κτίριο, τώρα θα ήταν χρήσιμο να ακούσουμε τι λέει για την απώλεια του αγώνας ύψους σε ανταγωνισμό από νέους ουρανοξύστες που «σπέρνονται» σχεδόν όπως τους έρχεται στο μυαλό.

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, ο πύργος του Μίτροβιτς κατείχε το ρεκόρ σε ύψος (117 μέτρα), σε πολλούς δεν άρεσε ποτέ και ήταν στο εξώφυλλο του καταλόγου της έκθεσης «Towards a konkret utopia: Architecture in Yugoslavia from 1948 to 1980», που πραγματοποιήθηκε από τον Ιούλιο του 2018 έως τον Ιανουάριο 2019, στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης MOMA στη Νέα Υόρκη.

Το κτίριο αποτελείται από δύο πύργους, σκελετικές κατασκευές από οπλισμένο σκυρόδεμα που χωρίζονται λειτουργικά σε ένα κατοικημένο κτίριο 30 ορόφων και σε ένα επιχειρηματικό κτίριο 26 ορόφων – που συνδέονται στο σύνολό τους με μια δομή σε σχήμα γέφυρας στο ύψος του εικοστού έκτου ορόφου. Οι προσόψεις είναι κατασκευασμένες από φυσικό σκυρόδεμα. Κάθε πύργος έχει δύο σκάλες, οι οποίες είναι «κρυμμένες» σε τσιμεντένιες πλευρικά τοποθετημένες κάθετες κυκλικής βάσης.

– Όσον αφορά τον σχεδιασμό, η καινοτομία αντικατοπτρίζεται κυρίως στην εμφάνιση μιας ροτόντας με κινητό πάτωμα, στην κορυφή του διοικητικού πύργου που προορίζεται για ένα εστιατόριο-παρατηρητήριο, το πρώτο του είδους του στην Ευρώπη (το εστιατόριο δεν ξεκίνησε ποτέ) . Το μνημειακό κτίριο ανεγέρθηκε στην είσοδο της πρωτεύουσας από την κατεύθυνση του αεροδρομίου του Βελιγραδίου, ως αστικός «φάρος» και το πιο εντυπωσιακό μοτίβο του Νέου Βελιγραδίου, αλλά και οπτικό ορόσημο ολόκληρης της πόλης.

Γνωστή και ως «Δυτική Πύλη», την εποχή της κατασκευής της ήταν το ψηλότερο κτίριο στα Βαλκάνια. Χαρακτηρίζεται από την απλότητα της λύσης και την αναλογική τάξη του διπλού αμαξώματος που προεξέχει από την κυλινδρική ανωδομή της οροφής για την υποδοχή του εστιατορίου με έναν μηχανισμό που επέτρεπε την περιστροφή του γύρω από τον κεντρικό άξονα. Ένας συνδυασμός γιγαντιαίων μορφών βάθρου και ενός εκκεντρικού μοτίβου στην κορυφή, αντιπροσωπεύει μια συγκεκριμένη και τολμηρή αρχιτεκτονική δημιουργία. Μια ιδιαίτερα πρωτότυπη λεπτομέρεια της σύγχρονης αρχιτεκτονικής είναι η ζωγραφική των προσόψεων. Ο ζωγράφος Lazar Vujaklija έκανε τοιχογραφίες στις τσιμεντένιες προσόψεις του ισογείου του κτιρίου το 1979 – δήλωσε το Ινστιτούτο για την Προστασία των Πολιτιστικών Μνημείων του Βελιγραδίου, με πρόταση του οποίου η κυβέρνηση συμπεριέλαβε τον πύργο «Genex» στο μητρώο πολιτιστικών αγαθών.

Αυτό σημαίνει ότι οι ένοικοι, αλλά και οι ιδιοκτήτες, δηλαδή οι μελλοντικοί χρήστες του κάτω επαγγελματικού κτιρίου, που είναι άδειο εδώ και χρόνια, δεν θα μπορούν να αλλάξουν την εξωτερική όψη του κτιρίου, να το αναβαθμίσουν ή να το βάψουν. Οι διαφημιστικές πινακίδες που τυλίγονται γύρω από τον κάτω πύργο για χρόνια θα μπορούν να σταθούν εκεί μέχρι να επιτευχθεί ο σκοπός εκείνου του κτιρίου που ανήκε στην εταιρεία «Genex».

– Ο αρχιτέκτονας Μίτροβιτς συμφώνησε ότι μπορούν να τοποθετηθούν πινακίδες και διαφημίσεις στο έργο του, στο κάτω κτίριο, μέχρι να αποφασιστεί η τύχη του κτιρίου της επιχείρησης – λένε στο Ινστιτούτο Προστασίας Πολιτιστικών Μνημείων του Βείγραδίου.

Σημείωση Γ. Στάμκου: Με ύψος 117 μέτρα ο πύργος Genex, η κατασκευή του οποίου ολοκληρώθηκε το 1979, αποτελεί ένα από τα εμβληματικά κτίρια του Βελιγραδίου της εποχής της Γιουγκοσλαβίας (SFRJ) και χαρακτηριστικό δείγμα της λεγόμενης “μπρουταλιστικης αρχιτεκτονικής”, όπως και πολλά άλλα κτίρια στο Νέο Βελιγράδι. Είναι ένα από τα αγαπημένα μου κτίρια στο μεταπολεμικό Βελιγράδι, δίπλα στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στο Usce και το Παλάτι της Σερβίας. Εξαιρετικά κομψό και στυλιζαρισμένο, παρότι δείγμα της λεγόμενης «βάναυσης αρχιτεκτονικής». Είναι ταυτόχρονα κι ένα ξεχωριστό σοσιαλρεαλιστικό μνημειο. Προσωπικά λατρεύω αυτόν τον πύργο, που για μένα συμβολίζει το Βελιγράδι ενός Ρετρό Φουτουρισμού, που χάθηκε…

Σύροι έποικοι στα Βαλκάνια: Μια άγνωστη μεσαιωνική ιστορία

Σύροι έποικοι στα Βαλκάνια

Μια άγνωστη μεσαιωνική ιστορία

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Καθώς κύματα εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων από τη Συρία καταφθάνουν ακατάπαυστα εδώ και χρόνια στα ελληνικά νησιά, με σκοπό να βρουν ένα “ασφαλές καταφύγιο” στην Ευρώπη για να ξεκινήσουν μια νέα ζωή, τόσο η εγχώρια, όσο και η βαλκανική αλλά και η ευρωπαϊκή ακροδεξιά ευρύτερα, έχει στοχοποιήσει τους Σύρους πρόσφυγες και μετανάστες, κατηγορώντας τους ως “λαθροεισβολείς” που έχουν δήθεν σχέδιο να “εποικίσουν μαζικά” την Ελλάδα, τα Βαλκάνια και την Ευρώπη. Φυσικά αυτό απέχει πολύ από την αλήθεια. Ωστόσο, το γεγονός ότι η Ελλάδα και τα Βαλκάνια γίνονται στην εποχή μας τόπος φιλοξενίας και μόνιμης εγκατάστασης προσφύγων από τη Συρία, δεν πρέπει να μας παραξενεύει καθώς κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει για πρώτη φορά στην ιστορία. Κύματα Σύρων μεταναστών έχουν εγκατασταθεί αρκετές φορές στα Βαλκάνια κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα και μάλιστα με τις ευλογίες και την υποστήριξη της Κωνσταντινούπολης και του εκάστοτε Βυζαντινού Αυτοκράτορα, που παραχωρούσε στους Σύριους πρόσφυγες εύφορες εκτάσεις και προνόμια ώστε να γίνουν νομιμόφρονες Ρωμαίοι πολίτες και υπερασπιστές της Αυτοκρατορίας, και μάλιστα σε ιδιαίτερα δύσκολες περιόδους. Τα ίχνη των μεσαιωνικών συριακών εποικισμών στα Βαλκάνια δεν έχουν εξαφανιστεί εντελώς, ενώ οι Σύριοι έχουν συμβάλει κι αυτοί από την πλευρά τους στη συγκρότηση του σφριγηλού αμαλγάματος των σύγχρονων βαλκανικών λαών…

Υποχρεωτικές μετοικεσίες: μια πάγια πολιτική του Βυζαντίου

H πάγια στρατηγική της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν η ανάμειξη των πληθυσμών της επικράτειας της σ’ ένα μεγάλο “χωνευτήρι” (melting pot), με κύρια ομογενοποιητικά στοιχεία την υπακοή στους νόμους και στην Αυτοκρατορική εξουσία, την πίστη στο Ορθόδοξο δόγμα και την υιοθέτηση αρχικά της Λατινικής και στη συνέχεια της Ελληνικής γλώσσας, που ήταν και η Lingua Franca” της Ανατολής. Στόχος ήταν η ομογενοποίηση των ετερόκλητων πληθυσμών της Αυτοκρατορίας, ο εκρωμαϊσμός/εξελληνισμός τους κι εν τέλει ο έλεγχός τους, μέσω της πειθαρχίας και της τήρησης της βυζαντινής Ευταξίας. Το όλο εγχείρημα δεν ήταν καθόλου εύκολο, ειδικά όσον αφορούσε συμπαγείς ετερόφυλους και ετερόδοξους πληθυσμούς, που ζούσαν σε απομακρυσμένες επαρχίες στην περιφέρεια της Αυτοκρατορίας. Και ειδικά όταν αυτοί οι πληθυσμοί ήταν ανυπάκουοι, αντιστέκονταν κι εξεγείρονταν με το παραμικρό, όπως για παράδειγμα οι αιρετικοί Παυλικιανοί της Μικρά Ασίας.

Σ’ αυτή την περίπτωση η πιο αποτελεσματική αντιμετώπιση, πέρα από τη στρατιωτική συντριβή και υποταγή τους, ήταν η υποχρεωτική μετοικεσία τους σε άλλες περιοχές της Αυτοκρατορίας. Αυτή η τακτική έγινε αρκετά συνήθης μετά την περίοδο του Ιουστινιανού, όταν οι εισβολές, διεισδύσεις και εγκαταστάσεις ξένων φυλών στα αυτοκρατορικά εδάφη υποχρέωσαν την Κωνσταντινούπολη να επεξεργαστεί και να εφαρμόσει μεθοδικά μια πληθυσμιακή και δημογραφική πολιτική, η οποία θα μπορούσε να της εξασφαλίσει τον έλεγχο στις κλονιζόμενες περιοχές, την ασφάλεια των υπηκόων της και σε τελευταία ανάλυση τη δυνατότητα προσάρτησης και ένταξης στη ζώνη επιρροής της άλλότριων εθνικών και θρησκευτικών στοιχείων, με απώτερο στόχο την ενσωμάτωσή τους στον κόσμο της ρωμαϊκής Ευταξίας.

Η μαζική διείσδυση κι εγκατάσταση των σλαβικών πληθυσμών στη βαλκανική χερσόνησο στα τέλη του 6ου μ.Χ. αιώνα, από το Δούναβη μέχρι την Πελοπόννησο, προκάλεσε συχνές αναταραχές, αλλά και ανασφάλεια στους ντόπιους πληθυσμούς, ακόμη κι όταν οι νεοφερμένοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα και σχημάτισαν Σκλαβηνίες υποτελείς στην Κωνσταντινούπολη. Οι συχνά επαναλαμβανόμενες στάσεις και αποστασίες των Σκαλβηνιών και γενικά ή αμφιταλαντευόμενη στάση των νεοφερμένων πληθυσμών της βαλκανικής ενδοχώρας, και ειδικά της μεθορίου, απέναντι στην Αυτοκρατορία και τα ζωτικά συμφέροντά της, ώθησαν τους Αυτοκράτορες να μετοικίσουν υποχρεωτικά τους πληθυσμούς αυτούς και να εγκαταστήσουν στη θέση τους επήλυδες πού ήταν, για λόγους εθνικής ταύτισης με τους Ρωμαίους ή συμφερόντων, πρόθυμοι να υπηρετήσουν την Αυτοκρατορική επίσημη πολιτική και να εδραιώσουν τη Ρωμαϊκή παρουσία σε ανομοιογενείς επαρχίες.

Από τα Βαλκάνια στη Μικρά Ασία: η περίπτωση των Σλάβων

Έτσι δεκάδες χιλιάδες, φιλικά προσκείμενοι προς τους Βούλγαρους, Σλάβοι της Μακεδονίας, μετακινήθηκαν υποχρεωτικά μακριά από τη “βουλγαρική μεθόριο” προς τα ενδότερα τής Μικράς Ασίας, ώστε να συνεισφέρουν στην ασφάλεια και στην άμυνα των στρατηγικών μεθοριακών περιοχών των αρμενικών βυζαντινών Θεμάτων τής Ανατολής απέναντι στους Άραβες. Στα χρόνια του Ιουστινιανού Β’ αυτοί οι Σλάβοι μέτοικοι τοποθετούνται κυρίως στην Αρμενο-συριακή μεθόριο κι αργότερα στο Θέμα του Οψικίου, στη Βιθυνία. Ωστόσο η νομιμοφροσύνη των Σλάβων μετοίκων της Μικράς Ασίας προς την Κωνσταντινούπολη δεν ήταν πάντα δεδομένη και συχνά επαναστατούσαν ή αποστατούσαν.

Τέτοια ήταν και η αποστασία το 692 μ.Χ. 5.000 Σλάβων της Βιθυνίας (από τους τουλάχιστον 30.000 χιλιάδες περίπου που είχαν μετεγκατασταθεί εκεί), που όπως περιγράφει ο Θεοφάνης, πέρασαν στους Σαρακηνούς (Άραβες) όταν εκείνοι εισέβαλαν στη Μικρά Ασία. Αυτό όμως δεν εμπόδιζε τους Βυζαντινούς Αυτοκράτορες να συνεχίσουν την ίδια πολιτική με αποκορύφωμα το 765 μ.Χ. όταν, σύμφωνα με τον Πατριάρχη Νικόλαο, ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ’ έδωσε εντολή να μεταφερθούν 208.000 Σλάβοι των Βαλκανίων στη Μικρά Ασία και ειδικά στη Βιθυνία, όπου και σώζονται ως σήμερα πληθώρα σλαβικών τοπωνυμίων, όπως για παράδειγμα η Γιάλοβα, Παμούκοβα, Ακτσάοβα κ.α. (Charanis P. The Slavic Element in Byzantine Asia Minor, 1972, σελ. 70.)

Δύσκολα μπορεί να αποτιμήσει κανείς αν αυτή η πολιτική της υποχρεωτικής μετεγκατάστασης πληθυσμών είχε περισσότερα θετικά παρά αρνητικά αποτελέσματα στα γενικότερα συμφέροντα της Αυτοκρατορίας. Το γεγονός ωστόσο πως η Κωνσταντινούπολη εφάρμοζε συστηματικά την πολιτική της υποχρεωτικής μετοικεσίας επί σχεδόν πέντε αιώνες σημαίνει πως είχε συμφέρον να το κάνει και ότι το τελικό αποτέλεσμα απέβαινε συνήθως προς όφελος της.

Μετεγκατάσταση Σύρων Μονοφυσίτων στη Θράκη

Προκειμένου να ενισχυθούν τα βόρεια σύνορα της Αυτοκρατορίας από την Βουλγαροσλαβική απειλή ο Αυτοκράτορας Λέοντας Δ (775-780), μετέφερε το 777 και εγκατέστησε στη Θράκη πλήθος Σύρων Ιακωβιτών Μονοφυσίτων. Το ίδιο έκανε και ο Αυτοκράτορας Νικηφόρος Α’ (802-811). Ο στόχος ήταν από τη μία να “αραιώσουν” οι ανατολικές ακριτικές επαρχίες της Αυτοκρατορίας από δυσκολοκυβέρνητους αιρετικούς πληθυσμούς, κι από την άλλη, εγκατεστημένοι πλέον στην άμεση ενδοχώρα (Θράκη) της πρωτεύουσας, να ελέγχονται καλύτερα, αλλά και να χρησιμοποιούνται και ως ανθρώπινη ασπίδα κατά των βουλγαρικών και άλλων επιδρομών από το βορρά. Ωστόσο αυτή η πολιτική αναγκαστικών μετοικήσεων κάθε άλλο παρά πετυχημένη αποδείχθηκε.

Την περίοδο πάντως που οι Ρωμαίοι Αυτοκράτορες μετέφεραν διαδοχικά κύματα από ανυπάκουους σλαβικούς πληθυσμούς από τα κεντρικά και νότια Βαλκάνια, και ειδικά από τη Μακεδονία και τη Θράκη, για να τους εγκαταστήσουν στη Μικρά Ασία, δηλαδή από τον 6ο μ.Χ. αιώνα ως τον 11ο μ.Χ. αιώνα, οι ίδιοι υποχρέωναν ανυπάκουους μικρασιατικούς πληθυσμούς και κυρίως Αρμένιους, Σύριους, αποστάτες μουσουλμάνους (Κιαφήρ), Μανιχαίους, αιρετικούς Μεσσαλιανούς και Παυλικιανούς, να μετεγκατασταθούν στα Βαλκάνια και κυρίως σε “μεθοριακές” περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης όπου, εκτός από Ρωμαίους (Έλληνες) ζούσαν και Σλάβοι, Βούλγαροι, Κουμάνοι κ.α. Σ’ αυτές τις περιοχές υπήρχε η διαβρωτική επίδραση του ενδοβυζαντινού σλαβικού στοιχείου, πού στάθηκε συχνά ατίθασο απέναντι στη βυζαντινή διοίκηση, και φάνηκε πρόθυμο και έτοιμο να προσφέρει βοήθεια και συνεργασία στους εξωτερικούς γειτονικούς ομόγλωσσους του, πάντοτε φανατικούς πολεμίους και εχθρούς τού Βυζαντίου: τους Βουλγάρους.

Η υποχρεωτική μετοικεσία, στην ουσία ο ξεριζωμός των Σύρων, αλλά ειδικά των ατίθασων και αιρετικών Παυλικιανών, και η εγκατάστασή τους στη Θράκη, είχε διπλό στόχο: από τη μία να τους διασπάσει, να τους κατακερματίσει και να τους αποδυναμώσει στην κοιτίδα τους (ανατολική Μικρά Ασία), κι από την άλλη να τους χρησιμοποιήσει ως ασπίδα και στρατιωτική εφεδρεία απέναντι στη βουλγαρική απειλή. Αυτό ήθελε να κάνει και ο αρμενικής καταγωγής αυτοκράτορας Ιωάννης Τσιμισκής (969-976), που μετακίνησε μαζικά ένα δεύτερο κύμα από αιρετικούς Παυλικιανούς της Μικράς Ασίας στη Φιλιππούπολη και στα περίχωρά της, ώστε να προστατέψει τη Θράκη από τους Βουλγάρους, τρέφοντας ενδόμυχα και την ελπίδα να τους επαναφέρει στον “ορθό δρόμο” (Ορθοδοξία) και να τους εκρωμαϊσει. Ωστόσο, τίποτε απ’ όλα αυτά δεν συνέβη.

Εν οις οικίζειν Σύρους και Αρμενίους”: Αρμενοσύριοι στα Βαλκάνια με αυτοκρατορική βούλα

Για να αποδυναμώσουν λοιπόν το δυιστικό αντιεξουσιαστικό κίνημα των Παυλικιανών στη Μικρά Ασία, οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες, αφού τους νίκησαν στρατιωτικά, μετέφεραν δεκάδες χιλιάδες οικογένειες Παυλικιανών στα Βαλκάνια, κυρίως στην περιοχή της Θράκης. Έτσι, αντί το κίνημα να σβήσει μεταλαμπαδεύτηκε στα Βαλκάνια, και ειδικά στη Θράκη με επίκεντρο τη Φιλιππούπολη.Είναι μάλιστα σχεδόν βέβαιο πως το μετέπειτα αιρετικό κίνημα των Βογόμιλων, που απλώθηκε σ’ ολόκληρα τα Βαλκάνια και διέδωσε τη δυιστική θρησκεία στη Δύση, μέσω της αίρεσης των Παταρένων και των Καθαρών, ξεπήδησε υπό την ισχυρή επίδραση του Παυλικιανισμού, του Συριακού Μεσσαλιανισμού και του Μανιχαϊσμού, στους κατοίκους των Βαλκανίων (Βλ. Οι Πρόδρομοι των Βογόμιλων: Στη Σκιά του Άλλου Θεού, Γιώργος Στάμκος, Πύρινος Κόσμος, 2017).

Η πρώτη αναγκαστική μετοίκηση Παυλικιανών, αρμενοσυριακής καταγωγής, στη Θράκη έλαβε χώρα το 751 μ.Χ., όταν δεκάδες χιλιάδες αιρετικοί υποχρεώθηκαν από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε’τον Κοπρώνυμο, που ήταν και ο ίδιος αρμενοσυριακής καταγωγής, να εγκατασταθούν στη σημερινή νότια Βουλγαρία και στην ανατολική Θράκη. Όπως αναφέρεται στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (1981, Τόμος ΣΤ, Εκδοτική Αθηνών, σελ. 33): “Ο Κωνσταντίνος Ε’… πραγματοποίησε το 746 εκστρατεία στη Συρία και το 752 στην Αρμενία και στη Μεσοποταμία. Κατά την πρώτη κατέλαβε τη Γερμανικεία και τη Δολίχη από τις οποίες μετέφερε συριακούς μονοφυσιτικούς πληθυσμούς στη Θράκη, και κατά τη Δεύτερη μετοίκισε πάλι στη Θράκη Αρμένιους και Σύριους από τη Μελιτινή και τη Θεοδοσούπολη, τις οποίες επίσης κατέλαβε”. Στη σελίδα 183 του ίδιου τόμου (ΣΤ) της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους αναφέρεται επίσης πως “Ο Κωνσταντίνος Ε’ μεταφέρει από τις περιοχές της Καμάχου, Μελετινή και Θεοδοσιουπόλεως Παυλικιανούς Αρμένιους και τους εγκαθιστά στα ‘ανιδρυόμενα πολίχνια’ της Θράκης.

Οι ανατολικές πηγές ανεβάζουν σε 150.000 τους κατοίκους της Κιλικίας και της Συρίας που ο Λέων Δ’ μετέφερε στην ίδια περιοχή. Σύμφωνα με τις πηγές “Κωνσταντίνος ήρξε δομείσθαι τα επί Θράκης πολίσματα, εν οις οικίζειν Σύρους και Αρμενίους, ους εκ τε Μελετηναίων πόλεως και Θεοδοσιοπόλεως ως μετανάστας πεποίηκε, τα εις την χρείαν αυτοίς ανήοντα, φιλοτίμως δωρησάμενος”. Όπως γράφει και ο Θεοφάνης: “ο δε Βασιλεύς Κωνσταντίνος Σύρους τε και Αρμενίους, ους ήγαγεν από Θεοδοσιουπόλεως και Μελετινής, εις την Θράκην μετώκισαν, εξ ων επλατύνθη η αίρεσις των Παυλικιανών” (Theophanes G.S.H.B. Vol 1. σελ. 66).

Η δεύτερη ιστορικά τεκμηριωμένη μετοίκηση συμπαγών πληθυσμών Παυλιακιανών και Μανιχαίων από την ανατολική Μικρά Ασία, βόρεια Συρία και την Καππαδοκία στη βυζαντινή Θράκη και συγκεκριμένα στην περιοχή της Φιλιππούπολης, έγινε το 974 μ.Χ. από τον αρμενικής καταγωγής στρατηγό και κατόπιν Αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή, που κατανίκησε τους Άραβες και απελευθέρωσε την Κιλικία και πολλά εδάφη της Αρμενίας και της βόρειας Συρίας, που κατοικούνταν από Αρμένιους, Μανιχαίους, Παυλικιανούς κ.α. Μάλιστα ο τότε Πατριάρχης Αντιοχείας Θεόδωρος, ανησυχώντας για τον έντονο προσηλυτισμό που διενεργούσαν οι Παυλικιανοί στις περιοχές της δικαιοδοσίας του, απευθύνθηκε προσωπικά προς το Αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή: “αξιώσιν εθέτο προς τον Ιωάννην τους Μανιχαίους εκ της εωάς μετοικίσαι προς τα εσπέρια, πολλούς τη αυτών μυσαρά αιρέσει διαφθείροντας”.

O διωγμός των Παυλικιανών από τη Μικρά Ασία στα Βαλκάνια

O Τσιμισκής επιθυμούσε να χρησιμοποιήσει τους εγκατεστημένους στη Φιλιππούπολη Παυλικιανούς ως προμάχους κατά των βουλγαρικών και άλλων επιδρομών από το βορρά: “Ιωάννης ο Τζιμισκής πολέμω νικήσας, εξανδραποδισάμενος εκ της Ασίας… εις την Θράκην μετήνεγκε. Και τα περί την Φιλιππούπολιν αυλίζεσθαι κατηνάγκασεν, άμα μεν των ερυμνοτάτων πόλεων και φρουρίων, α κατείχον τυρρανιώντες, απαγαγών, άμα δε και φύλακας επιστήσας ασφαλεστάτους των σκυθικών εκείνων διεκδρομών, ας υποσύχνως υπό βαρβάρων ταπί Θράκης επεπόνθει χωρία”. Οι νεοφερμένοι Παυλικιανοί συνάντησαν στην περιοχή αυτή απογόνους ομοθρήσκων τους, καθώς και Σύριους Ιακωβίτες Μονοφυσίτες, αλλά και Βογόμιλους, μια νέα αίρεση που εμφανίστηκε στη Θράκη την εποχή της αναταραχής και της κρίσης που προέκυψε από τους μακροχρόνιους πολέμους του βασιλιά Πέτρου της Βουλγαρίας (927-969). Ωστόσο οι Παυλικιανοί αποδείχθηκαν ανυπότακτοι, κακομεταχειρίζονταν τους ορθόδοξους κατοίκους της περιοχής, αρπάζοντας ακόμη και τις περιουσίες τους, ενώ δε δίστασαν να συμμαχήσουν με τους Πετσενέγκους και τους Κουμάνους κατά της Κωνσταντινούπολης.

Η τρίτη και τελευταία εγκατάσταση Μικρασιατών Παυλικιανών στη Θράκη έλαβε χώρα το 1020 μ.Χ. με εντολή του αυτοκράτορα Βασίλειου Β’ Βουλγαροκτόνου, ο οποίος, αφού προηγουμένως είχε καταστείλει τις επαναστάσεις του Βάρδα Σκληρού και Βάρδα Φωκά, ανάγκασε τους χιλιάδες αιχμάλωτους, που ήταν στην πλειοψηφία τους Παυλικιανοί και μονοφυσίτες Σύροι, να μετοικήσουν στα Βαλκάνια, κοντά στις βουλγαρικές περιοχές που μόλις είχε επανακτήσει. Μέσα στα σχέδια του βυζαντινού αυτοκράτορα ήταν, εκτός από το να αποδυναμώσει τους αιρετικούς της ανατολικής Μικρά Ασίας και της Αρμενίας, να τους χρησιμοποιήσει στα Βαλκάνια ως “στρατιωτική εφεδρεία”, εμφυτεύοντας τους ανάμεσα σε ανυπότακτους πληθυσμούς, όπως οι Βούλγαροι και οι Σλάβοι, για να τους ελέγχει καλύτερα και τελικά να τους προσηλυτίσει στην Ορθοδοξία.

Αντίσταση στον εκρωμαϊσμό επί πέντε αιώνες

Ωστόσο ο φανατισμός αυτών των Μανιχαίων και των Παυλικιανών ήταν τόσο ισχυρός, όπως και το μίσος τους για την Ορθοδοξία, που στάθηκε αδύνατον να προσηλυτιστούν στο Ορθόδοξο δόγμα, αλλά και να εξελληνιστούν γλωσσικά. Διατήρησαν έτσι, επί σχεδόν πέντε αιώνες ακόμη, την ιδιαίτερη ταυτότητά τους, μαζί με την αρμενική γλώσσα τους και τον φανατικό μανιχαϊσμό τους. Με επίκεντρο τους τη Φιλιππούπολη, τα γύρω χωριά της και κάποια ακόμη χωριά τους στην Αξιούπολη ή Νεόκαστρο του Έβρου (Μαρίτσα), διέδιδαν τον Μανιχαϊσμό με ζέση και στους υπόλοιπους κατοίκους των Βαλκανίων που δεν είχαν ακόμη περάσει οριστικά στην Ορθοδοξία, ενώ επαναστατούσαν με την πρώτη ευκαιρία κατά της Κωνσταντινούπολης.

Επί Νικηφόρου Βοτανειάτη (1078-1081), σε συνεργασία με Κουμάνους και Πετσενέγκους, επαναστάτησαν και κατέλαβαν τη Σερδική (τη σημερινή Σόφια). Δεν επιθυμούσαν επαφή με Ορθοδόξους κι έλεγαν πως δεν άντεχαν ούτε τη θέα τους. Τα αισθήματα βέβαια ήταν αμοιβαία καθώς και οι Ορθόδοξοι περιφρονούσαν τους Παυλικιανούς, θεωρώντας τους μιάσματα, αποτρόπαιους αιρετικούς που δήθεν έτρωγαν χελώνες και σαύρες. Αυτό βέβαια δεν εμπόδιζε τους Ρωμαίους αυτοκράτορες να τους αξιοποιήσουν ως πηγή άντλησης στρατιωτών, καθώς ήταν γνωστοί για τη μαχητικότητα και τις στρατιωτικές τους δεξιότητες.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός για τα Βαλκανια. Στο βιβλίο του Οι Πρόδρομοι των Βογόμιλων: στη Σκιά του Άλλου Θεού, αναπτύσσει εκτενώς και το ζήτημα των βυζαντινών μετοικισιών πληθυσμών από τη Μικρά Ασία στα Βαλκάνια και το αντίστροφο.

ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ COVER

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΩ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ”;

Το βιβλίο του Γιώργου Στάμκου

ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ

ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ

στη Σκιά του Άλλου Θεού

Γνωστικοί ● Ζωροάστρες ● Μιθραϊστές ● Μανιχαίοι ● Μεσσσαλιανοί ●Αλαουίτες ● Γεζίντι ● Μπεκτασήδες● Παυλικιανοί

Το βιβλίο κοστίζει 22 ευρώ, συν τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ ή Κούριερ,

για να σας έρθει Άμεσα στο σπίτι σας !

Επικοινωνήστε στο

2392.110215

ή στο 6945522050

ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS) με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Πρόδρομοι των Βογόμιλων”.
Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΑΠΟ ΤΙΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ»

                        Για περισσσότερες πληροφορίες

ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ – Βιβλία, Εκδόσεις 

Ιπποκράτους 16, 106 80, Αθήνα
Τηλ: +30 210 3602883
Fax: +30 210 3611234
e-mail:info@pyrinoskosmos.gr

Τουρκικό Ροκ και Πολιτική

O Δυτικός ήχος στη διχασμένη Τουρκία

Τουρκικό Ροκ και Πολιτική

Turkish Rock

O Δυτικός ήχος στη διχασμένη Τουρκία

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Anatolian Rock

Οι Τούρκοι μουσικοί συμμετέχουν με τον ιδιαίτερο τρόπο τους σ’ ένα ειδικό μείγμα του παλιού και νέου, Ανατολικού και Δυτικού μουσικού τύπου, που θα μπορούσε να αποκληθεί “τουρκικό ροκ”.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 κατέφθασε στην Τουρκία από τη Δύση το πρώτο κύμα του rock’n’roll. Παρά το γεγονός ότι η Δημοκρατία της Τουρκίας ιδρύθηκε από τον Κεμάλ Ατατούρκ το 1923 αντιγράφωντας τους θεσμούς και το μοντέλο της Δύσης, εντούτοις η Δυτική ποπ κουλτούρα και μουσική έφθασε στη χώρα τρεις δεκαετίες αργότερα, κυρίως με τη μουσική του Elvis Presley.

Τότε ήταν που οι τουρκικοί ραδιοφωνικοί σταθμοί άρχισαν να παίζουν και τα πρώτα Δυτικά ροκ συγκροτήματα. Τότε άρχισαν να εμφανίζονται και οι πρώτοι Τούρκοι μουσικοί που πειραματίζονταν ή έπαιζαν σε διασκευή Δυτική μουσική. Η τουρκική νεολαία υποδέχθηκε την αλλαγή με περιέργεια και ενθουσιασμό. Σύντομα οι Ρόλινγκ Στόουνς θα γινόταν το αγαπημένο συγκρότημα της φιλοδυτικής νεολαίας της χώρας. Στις συναυλίες τους γινόταν χαμός, Και αυτό κολάκευε ιδιαίτερα τον Μιγκ Τζάκερ, που το συγκρότημά του είχε τόσους πολλούς φαν και σε μια κατά βάση μουσουλμανική χώρα. Σε συνέντευξή του το 1995 στο περιοδικό «Rolling Stone» ο Μικ Τζάγκερ είχε αποκαλύψει πως: «Το πρώτο μας άλμπουμ ήταν απόηχος από ένα ευρύ φάσμα μουσικών κι έμοιαζε λίγο σαν ένα τούρκικο τραγούδι»...

«Golden Microphone»: Τουρκοποιώντας τη Δυτική Μουσική

Οι μουσικοί διαγωνισμοί αποτέλεσαν μια σημαντική καμπή στην “τουρκοποίηση” της εισαγόμενης Δυτικής μουσικής. Η εφημερίδα «Hurriyet» διοργάνωσε το 1965 το «Golden Microphone». Ήταν ένας μουσικός διαγωνισμός στον οποίο για να συμμετάσχει ένα πρωτότυπο τραγούδι στα τουρκικά ή η διασκευή ενός παλιού τουρκικού τραγουδιού, θα έπρεπε να είναι υποχρεωτικά σε Δυτικό ύφος και με ηλεκτρικά μουσικά όργανα. Παρόλο που πραγματοποιήθηκε μόνον τέσσερις φορές, ο διαγωνισμός αυτός υπήρξε πολύ δημοφιλής. Βοήθησε τα τουρκικά ροκ συγκροτήματα να απομακρυνθούν από τη μίμηση των Beatles κλπ., κάτι το οποίο ήταν στην αρχή ο κανόνας και να αναπτύξουν τη δική τους έκφραση. Μέσω του «Golden Microphone» αναδείχθηκαν πολλά μεγάλα ονόματα της σύγχρονης μουσικής σκηνής της χώρας, όπως το cult ροκ συγκρότημα “Μόνγκολς|”που χρησιμοποιούσαν παραδοσιακά όργανα, όπως νταούλι και ταμπουρά.

Ο τραγουδιστής και κιθαρίστας των “Μόνγκολς” Cahit Berkaj δήλωσε σχετικά με τα πρότυπά του σ’ εκείνη την πρώιμη εποχή:”Συγκροτήματα όπως οι Βeatles ήταν πολύ δημοφιλή και όλος ο κόσμος ήταν κάτω από την επιρροή της μουσικής τους. Εκείνη την εποχή, η ηλεκτρική κιθάρα ήταν σε πρώτο πλάνο. Τα χτυπήματα στο τύμπανο ήταν πραγματικά σαν γροθιές. Ήμασταν μουσικοί της εποχής μας και η μουσική μας ήταν πολύ δυναμική». Ο Berkay συνεχίζει να παίζει σχεδόν όλα τα ανατολίτικα μουσικά όργανα, αλλά δεν εγκατέλειψε ποτέ την ηλεκτρική κιθάρα.

Στην Τουρκία λένε ότι «είναι ένας άνθρωπος που παίζει τον μπαγλαμά σαν κιθάρα και την κιθάρα σαν τον μπαγλαμά». Το 2018, στη συναυλία για τον εορτασμό των 50 χρόνων της ύπαρξης των “Μόνγκολς”, ο Cahit Berkaj τραγούδισε κι έπαιξε ένα παραδοσιακό τουρκικό ασίκικο τραγούδι και αποθεώθηκε από το κοινό.

BARIS MANCO ILE

Πολιτικό Ροκ και καταστολή

Ο Τούρκος μουσικός Καρατζά δεν ήταν γνωστός μόνο για τη φωνή του, το μεγάλο μουστάκι και το χαρακτηριστικό καπέλο του. Λόγω των ποιημάτων και των πολιτικών του απόψεων χαρακτηρίστηκε ως μαρξιστής, διχαστικός και προδότης και εγκατέλειψε τη χώρα το 1979. Η τεταμένη και χαοτική κατάσταση της τουρκικής πολιτικής και κοινωνίας κράτησε για αρκετά χρόνια. Ο Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ είχε επανειλημμένα προσπαθήσει τότε να σχηματίσει μια ασταθή κυβέρνηση, με τη βοήθεια των ισλαμιστών και εθνικιστών, όταν στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης συγκρούονταν αριστεροί φοιτητές με ακροδεξιούς «Γκρίζους Λύκους». Όταν ο Καρατζά αποχώρησε από την Τουρκία, υπήρχαν τρία μεγάλα περιστατικά βίας με πολλά θύματα: το πριστατικό στην πλατεία Ταξίμ στην Κωνσταντινούπολη, στην Άγκυρα και στην Γκαζίαντέπ.

Τελικά, το 1980, ένα στρατιωτικό πραξικόπημα οργανώθηκε και πάλι από το στρατό. Τίποτα όμως δεν άλλαξε για τον Καρατζά καθώς είχε εκδοθεί επίσημο ένταλμα για τη σύλληψή του. Το τουρκικό κράτος τον κάλεσε αρκετές φορές για να επιστρέψει και να δικαστεί. Ο Καρατζά αρνήθηκε και το πλήρωσε με την απώλεια της τουρκικής ιθαγένειας. Επέστρεψε τελικά στην Τουρκία επτά χρόνια αργότερα, μετά από γενική Αμνηστία που δόθηκε…

Ο Θεός δεν αγαπάει αυτούς που λένε ψέματα”

Με ήχο πολύ πιο κοντά στη Δύση απ ‘ό,τι στην Ανατολή οι νέοι Τούρκοι Ροκάδες δεν διαφέρουν ουσιαστικά από τους ηλικιωμένους σύμφωνα με την πολιτική τους συνείδηση. Για παράδειγμα ο Ροκ τραγουδιστής Χάικο Τζέπκιν εξέφρασε ανοικτά τη διαφωνία του σχετικά με την τροποποίηση του τουρκικού Συντάγματος με το δημοψήφισμα του 2017, το οποίο και έδινε υπερεξουσίες στον Τούρκο πρόεδρο, δηλαδή στον “σουλτάνο” Ερντογάν. Ο ίδιος αντέδρασε πολύ αρνητικά στην απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου για την ακύρωση των πρόσφατων δημοτικών εκλογών στην Κωνσταντινούπολη, έπειτα από πίεση του ίδιου του Ερντογάν, λέγοντας πως “ο Θεός δεν αγαπάει εκείνους που ψέματα, τους τιμωρεί”.

Οι ροκάδες της Τουρκίας, εκτός από την πολιτική έχουν και κοινωνική δράση. Οι Μόνγκολς συμμετείχαν πρόσφατα σε μια μεγάλη συναυλία, ενάντια στην κατασκευή κι άλλων φραγμάτων και υδροηλεκτρικών σταθμών στην Ανατολική Τουρκία. Ο Cahit Berkaj πριν από τη συναυλία δήλωσε ότι θα υποστηρίξει πάντα τη μάχη για τη φύση και το περιβάλλον. Και δεν ήταν η πρώτη τους φορά. Σε φεστιβάλ του 2007 για την Ειρήνη, οι Μόνγκολς ανακοίνωσαν ότι είναι πολύ σημαντικό «να διατηρήθει τον περιβάλλον στον οποίο ζούμε και στο μέλλον» και ότι πρέπει να αγωνιστούμε ενάντια στον «καπιταλισμό που έφερε τον πλανήτη σε μια τόσο κακή κατάσταση». Πολλά από τα τραγούδια τους κινούνται σε αυτό το πνεύμα. «Με τα τραγούδια μας θέλουμε να μιλήσουμε για την κοινωνική δυσαρέσκεια και τα κακώς κείμενα στην κοινωνία. Θα λέγαμε ότι μπορούν να μιλήσουν τη γλώσσα της ψυχής», είπε ο Berkaj.

Μουσικοί ενωμένοι, ποτέ νικημένοι

Τον Απρίλιο του 2019 ο διάσημος Τούρκος ροκ τραγουδιστής Χαλούκ Λεβέντ έκανε μήνυση για την ακύρωση του φεστιβάλ μουσικής στο Πανεπιστήμιο της Άγκυρας. Η διοίκηση του πανεπιστημίου προσπάθησε να εξηγήσει την απόφαση της ακύρωσης με τη δικαιολογία ότι υπάρχει «έλλειψη κεφαλαίων», αν και ο πρύτανης ανέφερε επίσης ότι ομάδες «μαρξιστικές» και «ακροαριστερές» χρησιμοποιούν το φεστιβάλ για πολιτικούς σκοπούς. Οι φοιτητές, οι οποίοι είχαν την ευθύνη της διοργάνωσης του φεστιβάλ, αποσύρθηκαν από τις διαπραγματεύσεις με τον πρύτανη και προέβησαν απλά σε διαμαρτυρία. Όμως ο Λεβέντ δήλωσε ότι θα κάνει μήνυση στη διοίκηση του πανεπιστημίου. Κάλεσε επίσης κι άλλους Τούρκους μουσικούς να κάνουν το ίδιο.

Η ανταπόκριση ήταν κάτι περισσότερο από ικανοποπλιητική, κι έτσι τελικά πραγματοποιήθηκε το φεστιβάλ. Στο κλείσιμο του φεστιβάλ στις 26 Απριλίου συμμετείχαν και οι “Μόνγκολς”. Οι φοιτητές γέμισαν όλοι μαζί το χώρο του πανεπιστημιακού σταδίου και τραγούδησαν κάθε τραγούδι ενός συγκροτήματος που υπάρχει συνεχώς εδώ και 50 χρόνια. Η ελπίδα δεν πέθανε στην Τουρκία.

  • Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά θέματα. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο Balkan Gothic.

Πανούκλα στα μεσαιωνικά Βαλκάνια

Πανούκλα στα μεσαιωνικά Βαλκάνια

Η πανδημία ως δοκιμασία αλλά και ως ευκαιρία

Πως βοήθησε στην κάθοδο και εγκατάσταση των Σλάβων (6ος αιώνας) αλλά και στην οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων (14ος αιώνας);

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ιστορικά οι επιδημίες και οι πανδημίες υπήρξαν καταλύτες ευρύτερων εξελίξεων. Αυτές οι μάστιγες πυροδοτούσαν εξελίξεις και γεωπολιτικές τεκτονικές μεταβολές, αλλάζοντας τον ρου της Ιστορίας. Δημιουργούσαν στρατιές ηττημένων, αλλά και πολλούς νικητές, αναδιαμορφώνοντας το κοινωνικό γίγνεσθαι και το γεωπολιτικό σκηνικό. Πάντα υπάρχουν λαοί και χώρες που αξιοποιούν καλύτερα την συγκυρία μιας πανδημίας, όπως συμβαίνει στην εποχή μας με την Κίνα. Περνούν από τις κοινές δοκιμασίες και καταφέρνουν να επιβληθούν στους υπόλοιπους είτε επειδή διατήρησαν τις δυνάμεις τους είτε επειδή κάλυψαν το κενό της υποχώρησης των υπολοίπων.

Πως η Ιουστινιάνεια Πανώλη κατέστρεψε τον ρωμαϊκό κόσμο

Η λέξη «επιδημία» (από το επί + δήμος) σημαίνει «πάνω από τον λαό» ενώ η «πανδημία» αφορά «όλους τους λαούς». Κατά την λεγόμενη Πανώλη του Ιουστινιανού στα μέσα του 6ου αιώνα, η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ερημώθηκε. Ήταν μια πανδημία. Ο ιστορικός Προκόπιος που έζησε τα χρόνια εκείνα, την περιγράφει ως εξής: «…το 535-536 συνέβη ένα μεγάλο θαύμα: όλο το χρόνο ο ήλιος έλαμπε σαν ένα φεγγάρι χωρίς ακτίνες, σαν να είχε χάσει τη δύναμή του και έπαψε να είναι όπως πριν, καθαρός και λαμπερός. Από την αρχή όλων αυτών, δεν σταμάτησαν οι πόλεμοι μεταξύ των ανθρώπων, ούτε η νόσος, ούτε καθετί άλλο που φέρνει θάνατο».

Στις αρχές του 542, η πανώλη χτύπησε την Κωνσταντινούπολη, την πρωτεύουσα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός, που αποκαλείται ως «ένας από τους πιο λαμπρούς ηγέτες που έζησαν ποτέ», δεν μπόρεσε να κάνει και πολλά πράγματα για να προστατεύσει τους υπηκόους του. Δεκαπέντε χρόνια πριν έρθει η πανώλη στην Βασιλεύουσα, ο Ιουστινιανός κωδικοποίησε το Ρωμαϊκό δίκαιο, έκανε ειρήνη με τους Πέρσες, αναδιαμόρφωσε την δημοσιονομική διοίκηση της Αυτοκρατορίας και έχτισε την Αγία Σοφία. Όσο η πανώλη μαινόταν, και σύμφωνα με τον Προκόπιο, έτυχε στο Ιουστινιανό να πρέπει να «προβλέψει για το πρόβλημα». Ο Αυτοκράτορας πλήρωσε για την ταφή των εγκαταλειμμένων και των άπορων. Ακόμη και έτσι όμως, ήταν αδύνατον να τα καταφέρει. Ο φόρος θανάτου ήταν πολύ υψηλός.

Ο Προκόπιος πίστευε ότι οι νεκροί ήταν πάνω από δέκα χιλιάδες την ημέρα, ενώ ο Ιωάννης ο Εφέσιος, ένας σύγχρονος του Ιουστινιανού, έγραψε ότι «κανείς δεν έβγαινε έξω από τα τείχη χωρίς ετικέτα με γραμμένο το όνομά του» σε περίπτωση ξαφνικής προσβολής του από τη θανατηφόρα . Τελικά, τα πτώματα απλά ρίχνονταν σε τάφρους στην άκρη της πόλης…

Στην εποχή του διαδόχου του αυτοκράτορα, του Ιουστινιανού Β’ υπήρξε μια δεύτερη έκλειψη ηλίου, που αποδίδεται επίσης σε έκρηξη ηφαιστείων. Για ένα ολόκληρο χρόνο παρατηρήθηκε και ένα συνεχές Βόρειο Σέλας, που διατάραξε το κλίμα, μείωσε την αγροτική παραγωγή, έφερε πείνα και αναζωπύρωσε παλιές και νέες ασθένειες, με αποτέλεσμα την εκτόξευση της θνησιμότητας, ειδικά στις πόλεις.

Η πανούκλα ευνόησε την εγκατάσταση των Σλάβων στα Βαλκάνια

Η πανώλη του Ιουστινιανού συνεχίστηκε σε 18 κύματα έως το 750. Οι Σλάβοι και οι Βούλγαροι επωφελήθηκαν από την αναταραχή και εγκαταστάθηκαν μόνιμα στα Βαλκάνια. Οι προσδοκίες για το τέλος του κόσμου εκείνη την εποχή απεικονίζονται σε θραύσματα κεραμικών εικόνων στη Βίνιτσα (σήμερα μια πόλη στη Βόρεια Μακεδονία), στα οποία ένας Βούλγαρος και ένας Σλάβος ζωγραφίστηκαν ως ένας από τους τέσσερις Καβαλάρηδες της Αποκάλυψης!

Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δέχθηκε σοβαρά πλήγματα, λύγισε αλλά δεν έσπασε, διότι ήταν ακόμη ισχυρή και είχε αντοχές. Άλλαξε όμως τόσο πολύ ώστε, για να επιβιώσει, αναγκάστηκε να επιτρέψει την μόνιμη εγκατάσταση των Σλάβων στα Βαλκάνια και να εισαγάγει τμήμα από τη νομοθεσία του νέου σλαβικού πληθυσμού της στη νομική και οικονομική τάξη της π.χ. Σλαβηνίες, να τους εντάξει δηλαδή στην περίφημη «ρωμαϊκή Ευταξία», μια διαδικασία όμως που κράτησε σχεδόν δύο αιώνες.

Αλλά και την κατακτητική επέλαση του Ισλάμ

Στο μεταξύ, ενώ τα αλλεπάλληλα κύματα της πανώλης κτυπούσαν επί δύο αιώνες την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, εμφανίστηκε μια νέα θρησκεία, το Ισλάμ, και οι φανατικοί πιστοί της κατέκτησαν εδάφη που περιλάμβαναν μεγάλο μέρος της άλλοτε αυτοκρατορίας του Ιουστινιανού, που είχε πλέον αποδυναμωθεί: την Αίγυπτο, την Παλαιστίνη και τη Συρία, μαζί με την Αραβική Χερσόνησο.

Από την άλλη το μεγαλύτερο τμήμα της Δυτικής Ευρώπης είχε περιέλθει υπό τον έλεγχο των Φράγκων, αλλοτινών γερμανικής καταγωγής βαρβάρων που εκχριστιανίστηκαν. Στην ιταλική χερσόνησο η Ρώμη παρήκμασε δημογραφικά και έγινε μια μικρή πόλη. Αυτή τη φορά τα μικρόβια έγραφαν την ιστορία και οι άνθρωποι απλά ακολουθούσαν…

Καραντίνα Vs Μαύρος Θάνατος

Το 14ο αιώνα σε διάφορες περιοχές της ευρωπαϊκής ηπείρου ο Μαύρος Θάνατος επηρέασε έως και πάνω από το ήμισυ του πληθυσμού της. Οι πρώτες καραντίνες τέθηκαν ως απόκριση στον Μαύρο Θάνατο, ο οποίος μεταξύ 1347 και 1351 σκότωσε περίπου το ένα τρίτο της Ευρώπης και συγκαταλέγεται ανάμεσα σε όσα είναι γνωστά ως «δεύτερη πανδημία πανώλης». Όπως και την πρώτη φορά, την εποχή του Ιουστινιανού, η δεύτερη πανδημία επέφερε το χάος διακοπτόμενα και κατά κύματα. Η πανώλη θα εξαπλωνόταν, θα καταλάγιαζε, για να αναζωπυρωθεί ξανά…

Η λέξη «καραντίνα» προέρχεται από την ιταλική quaranta, που σημαίνει «σαράντα», δηλαδή σαράντα ημέρες υποχρεωτικής απομόνωσης. Βέβαια η πρακτική της καραντίνας προέρχεται πολύ πριν οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν ότι τους προστάτευε από μολυσματικές ασθένειες. Η περίοδος των σαράντα ημερών επιλέχθηκε αρχικά για θρησκευτικούς και όχι για ιατρικούς λόγους. Οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν τον αριθμό σαράντα στο πλαίσιο του εξαγνισμού. Για παράδειγμα οι σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες της πλημμύρας στη Γένεση, τα σαράντα χρόνια των περιπλανώμενων Ισραηλιτών στην άγρια φύση, αλλά και οι σαράντα ημέρες νηστείας της Σαρακοστής.


Η πανούκλα ως «πέμπτη φάλαγγα» των Τούρκων στα Βαλκάνια

Μετά το 1347 η πανώλη στην Ευρώπη ήταν κι ένας από τους λόγους για την μεγάλη επιτυχία των Οθωμανών σουλτάνων στην κατάκτηση των Βαλκανίων. Η ίδια πανώλη είχε προηγουμένως περάσει από την Κίνα στην Ευρώπη με τη βοήθεια των Μογγόλων κατακτητών μέσω της Κριμαίας. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι κάθε επιδημία είναι εχθρός τόσο για τους υπερασπιστές όσο και για τους κατακτητές. Οι λόγοι για την επιτυχία των Οθωμανών ως κατακτητών είναι άλλοι. Την εποχή του Ιουστινιανού, η υπεράσπιση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας προσπαθούσε και κατάφερνε να απορροφήσει μερικούς από τους εισβολείς.

Τον 14ο αιώνα, όμως, η εικόνα ήταν διαφορετική. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (Βυζάντιο) ήταν ήδη χρεοκοπημένη και διαλυμένη κυρίως ως αποτέλεσμα της καταστροφικής Τέταρτης Σταυροφορίας (1204). Όλοι γύρω του ανταγωνίζονταν για να την κληρονομήσουν. Όλοι ονειρεύονταν να χτίσουν τις δικές τους πολυεθνικές αυτοκρατορίες. Στα Βαλκάνια ο πιθανότερος υποψήφιος τότε ήταν η αυτοκρατορία των Σέρβων του Στέφανου Ντουσάν. Η πιο επιτυχημένη όμως ήταν η προσπάθεια των Οθωμανών. Χωρίς διακρίσεις στην πίστη και στην εθνικότητα, αντέγραψαν και αναδημιούργησαν επιδέξια τις επιτυχημένες πολιτικές του βυζαντινού-ρωμαϊκού μοντέλου για την κινητοποίηση ανθρώπων και πόρων στην επέκτασή τους. Μέσα σε έναν αιώνα όλα τα Βαλκάνια είχαν γίνει οθωμανικές κτήσεις.

Η πανδημία της Covid-19 ως επιταχυντής εξελίξεων

Οι ιστορικοί ισχυρίζονται ότι υπήρξαν διάφορες αντιδράσεις στην πανώλη από τον 14ο αιώνα στη Δυτική και Ανατολική Ευρώπη. Όχι χωρίς τη βοήθεια επαναστάσεων, οι επιζώντες αγρότες στη Δύση απαλλάχτηκαν από πολλές υποχρεώσεις του ς απέναντι στους στυγνούς φεουδάρχες και στους καταπιεστές τους. Αρχίζουν πλέον να πληρώνονται για την δουλειά τους, γιατί απλά δεν υπάρχει εργατικό δυναμικό.

Όσο επικίνδυνες και αν είναι οι ιστορικές αναλογίες με την τρέχουσα πανδημία της Covid-19, υπάρχουν μερικές κοινές συνέπειες από τις πανδημίες όλων των εποχών. Τα χρήματα πάντοτε υποτιμούνται, η παραγωγή πέφτει, οι τιμές ανεβαίνουν μέχρι να βρεθεί μια νέα ισορροπία. Κάποιες χώρες και οικονομίες αποδυναμώνονται αξιοσημείωτα, και λίγες καταφέρνουν να ενισχυθούν αναλαμβάνοντας πρωταγωνιστικό ρόλο. Η δημογραφική αναταραχή και οι κατεστραμμένες επιχειρηματικές αλυσίδες αυξάνουν το κόστος της ανθρώπινης εργασίας. Νέες διεκδικήσεις αναζωπυρώνονται για να ανακατέψουν και πάλι την κοινωνικο-πολιτική τράπουλα. Το νεοφιλελεύθερο μοντέλο της καπιταλιστικής Παγκοσμιοποίησης κλονίζεται.

Η πανδημία είναι και πάλι καταλύτης στη «χημική αντίδραση» της σύγχρονης ιστορίας. Νέες μορφές οικονομίας και εργασίας, που βασίζονται λιγότερο στην ανθρώπινη φυσική παρουσία, αποκτούν δυναμική: τηλε-εργασία, τηλε-εκπαίδευση, τηλε-ιατρική. Στο τέλος μπορεί να προκύψει και τηλε-δημοκρατία, την οποία βέβαια θα σπεύσουν να εκμεταλλευτούν οι ελίτ για να εξαλείψουν την άβολη εμπλοκή του λαού στο σχεδιασμό κομβικών θεσμών και δημόσιων χώρων –μια χρυσή ευκαιρία για να συρρικνώσουν τη λαϊκή και δημοκρατική παρέμβαση στα ανομολόγητα σχέδια τους. Ακόμη και με αυτόν τον τρόπο όμως η πανδημία θα γεννήσει έναν νέο, διαφορετικό κόσμο.

Εξερευνήστε τα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια

Πως μπορώ να αποκτήσω το βιβλίο σας

Balkan Gothic;

Το βιβλίο κοστίζει 25 ευρώ μαζί με τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ η Κούριερ (20 ευρώ χωρίς τα ταχυδρομικά έξοδα).

Καλέστε στο 2392.110215 ή στο 6945522050

και δώστε την παραγγελία σας ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS)με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Balkan Gothic”.

Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ● ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ●

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

«Ένα φάντασμα στοιχειώνει το δυτικό πολιτισμό: το φάντασμα των Βαλκανίων»

Μαρία Τοντόροβα, Imagining the Balkans

Σιγκισοάρα, η «Νυρεμβέργη της Τρανσυλβανίας»

Σιγκισοάρα, η «Νυρεμβέργη της Τρανσυλβανίας»

Και το παράξενο σαξονικό νεκροταφείο της

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η Σιγκισοάρα (Sighișoara), μια παλιά σαξονική πόλη της Τρανσυλβανίας, η οποία έφερε επί αιώνες το γερμανικό όνομα Σάσμπουργκ (Schazburg, δηλαδή «Έκτος Πύργος»), αλλά και το ουγγρικό όνομα Σεγεκσβάρ, είναι και η γενέτειρα του Βλάχου ηγεμόνα Βλάντ Γ’ Τέπες, γνωστού και ως μυθιστορηματικού Δράκουλα.

Λίγο πριν τα μεσάνυχτα, όλες οι σκιές, οι πρόσγειοι, και τα φαντάσματα της πόλης, αφήνουν για λίγο τα ομιχλώδη νεκροταφεία τους και τα οικόσιτα τους στοιχειώματα, και περιδιαβαίνουν στα παλιά καντούνια γύρω από τον μεσαιωνικό Πύργο του Ρολογιού, όπου αντηχούν οι μηχανικοί ήχοι της αλλαγής της ώρας, ελπίζοντας πως στον δρόμο τους θα συναντήσουν κάποιον ευφάνταστο κι αλαφροΐσκιωτο για να του πάρουν εντελώς τα μυαλά!

Balkan Gothic: το παλιό σαξονικό νεκροταφείο της Σιγκισοάρα

Το παλιό σαξονικό νεκροταφείο της Σιγκισοάρα, όμορφο και στοιχειωμένο, κείται έξω από μια μεσαιωνική ακρόπολη, και είναι γεμάτο από στριφογυριστά μονοπάτια και τάφους που καλύπτονται από κισσούς. Μοιάζει σαν να βγήκε από γκόθικ ιστορία μυστηρίου. Είναι παλιό, αλλά όχι κατεστραμμένο, ευκολοδιάβατο, με όμορφα γλυπτά του 19ου αιώνα και μονοπατάκια. Αυτό το παλιό σαξονικό νεκροταφείο καταλαμβάνει ολόκληρη τη δυτική πλαγιά του λόφου όπου βρίσκεται η μεσαιωνική ακρόπολη. Η κατασκευή της εκκλησίας, που βρίσκεται πάνω στον λόφο, ξεκίνησε το 1345 και το 1350 κτίστηκε το πρώτο αμυντικό τείχος γύρω από τη Σιγκισοάρα.

Αρχικά, οι νεκροί θάβονταν γύρω από την εκκλησία για να έχουν «μεταθάνατον ηρεμία», οι λειτουργίες και οι ήχοι της καμπάνας να τους καθησυχάζουν ώστε και να μη σηκωθούν από τους τάφους τους. Καθώς όμως αυξανόταν ο πληθυσμός και περνούσαν τα χρόνια, ο χώρος ακριβώς έξω από την πάνω πύλη της οχύρωσης μετατράπηκε στο νεκροταφείο που υπάρχει μέχρι σήμερα. Όταν, λόγω απουσίας επιδρομών, οι πύργοι έπαψαν να επιτελούν αμυντικό έργο, ο Πύργος του Ρομπεμέρ, ο οποίος φυλάει την έξοδο προς το νεκροταφείο, παροπλίστηκε και δόθηκε σε μια φτωχή σαξονική οικογένεια για να χρησιμοποιηθεί ως κατοικία της. Ως αντάλλαγμα, τα μέλη αυτής της οικογένειας έπρεπε να χτυπάνε την καμπάνα στις 7:00 το πρωί, το μεσημέρι, και στις 7:00 το απόγευμα -με γερμανική, δηλαδή, ακρίβεια- και να διατηρούν τα καντούνια καθαρά. Όταν ήρθε η Μεταρρύθμιση (16ος αιώνας), ο σαξονικός πληθυσμός της πόλης, καθώς και μερικοί από τους Ούγγρους, μεταστράφηκαν στον Λουθηρανισμό.

Οι Προτεστάντες του Ζίμπενμπουργκεν

Αυτό το νεκροταφείο αφηγείται εντυπωσιακές ιστορίες για τη θρυλική πίστη, την εργασιακή ηθική και τις οικογενειακές αξίες των Προτεσταντών της Τρανσυλβανίας, η οποία λεγόταν Ζίμπενμπουργκεν, δηλαδή Επταπύργιο στα Γερμανικά. Κάποιες από τις παλαιότερες διατηρημένες προτεσταντικές ταφόπετρες είναι από τις αρχές του 1700 και φέρουν όχι μόνο τα ονόματα, αλλά και τα επαγγέλματα εκείνων που θάφτηκαν εκεί και άνηκαν σε συγκεκριμένες συντεχνίες της πόλης. Σιδεράδες, οικοδόμοι, τσαγκαράδες, ραφτάδες, βυρσοδέψες, χαλκουργοί, ωρολογοποιοί και άλλοι, είχαν τη δική τους περιοχή ταφής, λες και ο θάνατος δεν έπρεπε να διασπάσει την άρρηκτη ενότητα της κάθε συντεχνίας.

Οι Σάξονες του «Έκτου Πύργου» ήταν πολύ περήφανοι για τα επιτεύγματά τους και δεν είναι ασυνήθιστο να διαβάστε τίτλους, όπως «Master Carpenter», που προστέθηκαν δίπλα στα επαγγέλματά τους. Άλλες ταφόπλακες χρησιμοποιήθηκαν για τη σταθεροποίηση των πλαγιών του νεκροταφείου και τώρα είναι δυσανάγνωστες, υπομένουν τη βροχή και τον άνεμο και καλύπτονται από κισσό και βρύα.

Οι τάφοι διηγούνται τις δικές τους ιστορίες

Η λουθηρανική Εκκλησία στον Λόφο φιλοξενεί τις πιο όμορφα διακοσμημένες ταφόπλακες των πιο σημαντικών ανθρώπων της πόλης, όπως δημάρχους, εμπόρους και πλούσιους τεχνίτες, που εντοπίζονται χρονολογικά μεταξύ 1600 και 1700. Πάντως, ένα από τα πιο εντυπωσιακά ταφικά μνημεία ανήκει σε έναν πλούσιο βιομήχανο που γεννήθηκε το 1860. Η επιτύμβια πλάκα του αποκαλύπτει το γεγονός ότι τέσσερα από τα παιδιά του πέθαναν πριν φτάσουν στην ηλικία των πέντε ετών, πιθανώς λόγω επιδημίας! Ήταν μια εποχή που η παιδική θνησιμότητα, λόγω επιδημιών, θέριζε πολλές ζωές και μόνο το ένα στα δύο παιδιά είχε την πιθανότητα να φθάσει ζωντανό ως την ενηλικίωσή του.

Πιο κατηφορικά και βγαίνοντας από τη δευτερεύουσα πύλη, υπάρχει ένα όμορφο, στενό μονοπάτι με δέντρα και θάμνους τριγύρω. Στην αριστερή πλευρά βρίσκεται το καθολικό νεκροταφείο της πόλης, και στη συνέχεια το ορθόδοξο ρουμανικό. Εκεί, ανάμεσα στους θάμνους, βρίσκεται και το μνημείο των Γερμανών στρατιωτών, που πολέμησαν και πέθαναν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο μέτωπο της Τρανσυλβανίας. Πρόκειται για μια μικρή ομάδα πανομοιότυπων σταυρών με έναν ψηλό «γερμανικό αετό».

Η «Νυρεμβέργη της Τρανσυλβανίας»

Γνωστή και ως «Νυρεμβέργη της Τρανσυλβανίας», η Σιγκισοάρα, με τα γοτθικού ρυθμού σπίτια της, τους πύργους που ανήκαν σε διάφορες συντεχνίες, τις μεσαιωνικές της εκκλησίες, και το σαξονικό της νεκροταφείο, αναδίδει μυστήριο, μια εραλδική χάρη, και μια μεταφυσική ατμόσφαιρα, σαν να πρόκειται για μια μυστική πύλη που οδηγεί σε αλλοκοσμικά πεδία. Εδώ αισθάνεσαι τη ζωοποιό ενέργεια της αρχιτεκτονικής που αντιστέκεται στη φθορά του χρόνου. Οι κορυφές των μεσαιωνικών πύργων της Σιγκισοάρα διαγράφονται ασάλευτες, άφοβες στην αρένα της κονταρομαχίας με το άγνωστο πεπρωμένο τους. Οι πύλες, τα δρομάκια, τα παλαιά σπίτια, καθώς και κάθε πέτρα αυτής της μεσαιωνικής σαξονικής πόλης, αναδίδουν μυστήριο. Οι πύλες της σα να ανοίγονται σε έναν άλλο, μυστηριακό κόσμο, που δύσκολα σε αφήνει ασυγκίνητο. (Βλέπε το νεοεκδοθέν βιβλίο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια, Γ. Στάμκος)

Αισθάνεσαι πως αυτή η πόλη είναι στοιχειωμένη. Όχι μόνο από τα φαντάσματα των Σαξόνων οικιστών της, αλλά και του μακάβριου Βλαντ Τέπες, γνωστού και ως Δράκουλα. Άλλωστε, ο τρομερός ηγέτης της Βλαχίας γεννήθηκε το 1431 εδώ, στη Σιγκισοάρα, σ’ ένα πέτρινο τριώροφο σπίτι που σήμερα είναι μουσείο. Καθόλου παράξενο λοιπόν που ο μύθος του Δράκουλα αποτελεί σήμερα και το τουριστικό σύμβολο της πόλης…

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο Balkan Gothic, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια.

Περισσότερα στο νέο βιβλίο: https://zenithmag.wordpress.com/balkangothic/

BALKAN GOTHIC, Ταξίδι στα Αλλοκοσμικά Βαλκάνια

Πως μπορώ να αποκτήσω το βιβλίο σας

Balkan Gothic;

Το βιβλίο κοστίζει 25 ευρώ μαζί με τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω ΕΛΤΑ η Κούριερ (20 ευρώ χωρίς τα ταχυδρομικά έξοδα).

Καλέστε στο 2392.110215 ή στο 6945522050

και δώστε την παραγγελία σας ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS)με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Balkan Gothic”.

Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ● ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ●

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

«Ένα φάντασμα στοιχειώνει το δυτικό πολιτισμό: το φάντασμα των Βαλκανίων»

Μαρία Τοντόροβα, Imagining the Balkans

Η κινεζική «διπλωματία του χρέους» στα Βαλκάνια

Η κινεζική «διπλωματία του χρέους» στα Βαλκάνια

Η περίπτωση του Μαυροβουνίου

«Χρεοδουλοπαροικία» made in China;

γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η γεωοικονομική διείσδυση της Κίνας στα Βαλκάνια, δηλαδή στο «μαλακό υπογάστριο» της Ευρώπης, είχε υποτιμηθεί όλα τα προηγούμενα χρόνια, ενώ αντίθετα είχε υπερεκτιμηθεί από τη Δύση η γεωπολιτική επιρροή της Ρωσίας στην ίδια περιοχή, κυρίως για λόγους γεωπολιτικού ανταγωνισμού μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας λόγω του Ουκρανικού. Ακόμη και η επιρροή στα Βαλκάνια της Τουρκίας του «σουλτάνου» Ερντογάν υπερεκτιμήθηκε, αν και η γειτονική χώρα μαστίζεται από το 2018 από οικονομική κρίση και παρατηρείται τάση αποεπένδυσης των τουρκικών επιχειρήσεων στη νοτιοανατολική Ευρώπη.

Η υποεκτίμηση της κινεζικής διείσδυσης οφειλόταν και στο γεγονός ότι, σε αντίθεση με τη Ρωσία και την Τουρκία που γειτνιάζουν με τα Βαλκάνια, η Κίνα βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά τους, στο άλλο άκρο της Ευρασίας, επομένως δεν αποτελούσε άμεση γεωπολιτική απειλή.

Μια δεκαετία κινεζικής γεωοικονομικής διείσδυσης στα Βαλκάνια

Την προηγούμενη δεκαετία, καθώς οι βαλκανικές χώρες κι ανάμεσα τους και η Ελλάδα, αναζητούσαν απεγνωσμένα ξένες επενδύσεις, ειδικά στον τομέα των υποδομών, για να ωθήσουν την ανάπτυξη και την εξωστρέφεια τους, και η Ευρωπαϊκή Ένωση δίσταζε και είχε υποτονική επενδυτική παρουσία, ήρθε η Κίνα με τον δυναμισμό της για να καλύψει το κενό. Από τη στρατηγικής σημασίας επένδυση της COSCO στο λιμάνι του Πειραιά μέχρι την κατασκευή μιας σιδηροδρομικής γραμμής υψηλής ταχύτητας μεταξύ Βελιγραδίου και Βουδαπέστης, η Κίνα είναι παρούσα στη νοτιοανατολική Ευρώπη με στρατηγικές επενδύσεις κυρίως στον τομέα των ορυκτών, των μεταφορών και των υποδομών.

Από το 2012 η Κίνα, απουσία αντίστοιχου ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, άρχισε να υλοποιεί μια σειρά από σημαντικές επενδύσεις στη Σερβία, στη Βόρεια Μακεδονία, στη Βοσνία & Ερζεγοβίνη και στο Μαυροβούνιο. Ανάμεσά τους και μια νέα, υψηλών προδιαγραφών, οδική και σιδηροδρομική σύνδεση μεταξύ Βελιγραδίου με το λιμάνι του Μπαρ, στις Αδριατικές ακτές του Μαυροβουνίου, με συνολικό κόστος 1,3 δισεκατομμύρια ευρώ. Αυτά τα πολυδάπανα έργα κατασκευάζονταν, με αξιοσημείωτη ταχύτητα, από κινεζικές εταιρείες με ντόπιους υπεργολάβους και χρηματοδοτούνταν με δάνεια που έπαιρναν οι συγκεκριμένες βαλκανικές χώρες από κινεζικές τράπεζες, συχνά με εγγύηση ακίνητη κρατική περιουσία.

Κινεζικό δάνειο-μαμούθ για μια μικρή βαλκανική χώρα

Το μικρό Μαυροβούνιο, με πληθυσμό μόλις 670.000 κατοίκους, έκταση μικρότερη από τη Θεσσαλία και ετήσιο ΑΕΠ λίγο πάνω από 4 δισεκατομμύρια ευρώ, αναγκάστηκε το 2014 να πάρει ένα δάνειο ύψους ενός δισεκατομμυρίου Ευρώ από την Κίνα. Προχώρησε σε αυτή την ενέργεια προκειμένου να χρηματοδοτήσει την κατασκευή ενός μεγάλου αυτοκινητόδρομου από το λιμάνι του Μπαρ στην Αδριατική μέχρι τα σύνορα με τη Σερβία, συνολικού μήκους 177 χιλιομέτρων, αλλά με πολλά τούνελ και γέφυρες, καθώς το Μαυροβούνιο είναι η πιο ορεινή χώρα των Βαλκανίων. Την κατασκευή αυτού του δύσκολου έργου την ανέλαβαν φυσικά κινεζικές κατασκευαστικές εταιρείες σε συνεργασία με ντόπιους υπεργολάβους, προχωρώντας γρήγορα στην κατασκευή του χωρίς να νοιάζονται για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του, περνώντας ακόμη και μέσα από προστατευόμενες περιοχές.

Σύμφωνα με το ΔΝΤ, το τμήμα από την Ποντγκόριτσα έως το Κολάσιν στο κέντρο του Μαυροβουνίου κοστίζει ήδη ένα δισεκατομμύριο ευρώ και τα υπόλοιπα μέχρι τα σύνορα με τη Σερβία θα μπορούσαν να είναι ακόμη πιο ακριβά, καθότι πιο ορεινά. Αυτό σημαίνει νέο δάνειο κι ακόμη περισσότερα χρέη για μια μικρή και φτωχή βαλκανική χώρα. «Ένα δάνειο δισεκατομμυρίων ευρώ είναι πολλά χρήματα. Ειδικά όταν η χώρα έχει ετήσιο ΑΕΠ τεσσάρων δισεκατομμυρίων ευρώ», γράφει η γερμανική εφημερίδα Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) για την παγίδα του χρέους που κλείνει γύρω από το Μαυροβούνιο.

Οι Βρυξέλλες είπαν Όχι: το Μαυροβούνιο πέφτει στην αγκαλιά της Κίνας

Πριν από λίγες μέρες η κυβέρνηση της Ποντγκόριτσα, μιας χώρας υποψήφιας προς ένταξη στην Ε.Ε., ζήτησε βοήθεια από τις Βρυξέλλες για να εξοφλήσει το δάνειο που πήρε η προηγούμενη κυβέρνηση από την Κίνα το 2014 για το τμήμα της εθνικής οδού από το Μπαρ μέχρι τη Σερβία. Οι Βρυξέλλες όμως ανακοίνωσαν ότι δεν (ανά)χρηματοδοτούν δάνεια από τρίτες χώρες, αλλά ότι θα μπορούσαν να προσφέρουν ευνοϊκά δάνεια για τα υπόλοιπα τμήματα του αυτοκινητόδρομου.

Σύμφωνα με την FAZ το 2020 η πανδημία της Covid-19 οδήγησε στην κατάρρευσης της οικονομίας του Μαυροβουνίου, η οποίας εξαρτάται από τον τουρισμό. Η Παγκόσμια Τράπεζα αναμένει ανάπτυξη 3% για τη φετινή χρονιά, αλλά αυτό δεν είναι αρκετό για να μπορέσει αυτή η μικρή βαλκανική χώρα να καλύψει τις μεγάλες ζημίες της προηγούμενης χρονιάς και αντεπεξέλθει στις δανειακές της υποχρεώσεις. Άλλωστε, όπως σημειώνει η FAZ, «ο αυτοκινητόδρομος που χρηματοδοτήθηκε και κατασκευάστηκε από την Κίνα από την αρχή είχε μια μη ρεαλιστική εκτίμηση της κερδοφορίας και υπερέβαινε την ικανότητα της χώρας να δανειστεί».

Η «κινεζική διπλωματία του χρέους» πέτυχε στο Μαυροβούνιο

Στα μέσα του 2021 η κινεζική Exim Bank, που δάνεισε το Μαυροβούνιο με επιτόκιο 2% έρχεται για να εισπράξει την πρώτη δόση του δανείου της. Όμως η Ποντγκόριτσα δεν έχει κεφάλαια και δυσκολεύεται να δανειστεί από τις ευρωπαϊκές αγορές. Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση αρνήθηκε να βοηθήσει την Ποντγκόριτσα για να εξοφλήσει κινεζικό δάνειο 1 δισεκατομμυρίου ευρώ που πρόκειται να λήξει, αυτή η μικρή βαλκανική χώρα πέφτει στην παγίδα χρέους της Κίνας. Ο μόνος τρόπος για να μην εισέλθει η χώρα σε κατάσταση χρεοκοπίας είναι να ζητήσει από τις τράπεζες της Κίνας μια «αναχρηματοδότηση του χρέους» της, δηλαδή νέο, πιο μακροχρόνιο δάνειο. Και πάλι οι κινεζικές τράπεζες θα σπεύσουν να το κάνουν γιατί γνωρίζουν πως έτσι «θα έχουν στο χέρι τους» αυτή τη βαλκανική χώρα και στο μέλλον.

Ο Μάριο Χόλζνερ, επικεφαλής του think tank VIIV που εδρεύει στη Βιέννη, υπενθυμίζει ότι η Κίνα έχει δεσμεύσει τη γη του Μαυροβουνίου ως εγγύηση, εάν το δάνειο δεν αποπληρωθεί. Οπότε δεν έχει να φοβάται μήπως το δάνειο δεν επιστραφεί. «Όπως φαίνεται στην περίπτωση του Μαυροβουνίου, μια ευρωπαϊκή χώρα έχει πέσει θύμα της κινεζικής διπλωματίας του χρέους, η οποία δημιουργείται γύρω από τον Νέο Δρόμο του Μεταξιού», γράφει η FAZ. «Φυσικά, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει την ευκαιρία να δεσμεύσει το Μαυροβούνιο με τον εαυτό της μακροπρόθεσμα, εάν υποστηρίξει οικονομικά τη χώρα», ανέφερε ο Μάριο Χόλζνερ.

H Κίνα θα αποκτήσει τις ακτές του Μαυροβουνίου

Η εισηγήτρια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για το Κόσοβο, Viola von Cramon, επέκρινε στις 14 Απριλίου 2021 την απόφαση της Ε.Ε. να μην βοηθήσει το Μαυροβούνιο να εξοφλήσει το χρέος της προς την Κίνα, το οποίο ανέρχεται σε ένα δισεκατομμύριο δολάρια. Η Von Cramon κάλεσε την Ε.Ε. να «σκεφτεί δύο φορές» για μια πιθανή «στρατηγικά κακή απόφαση» και προειδοποίησε ότι η Κίνα θα μπορούσε «να αναλάβει το μεγαλύτερο μέρος της ακτής του Μαυροβουνίου» για την εξόφληση των χρεών.

«Οι διεφθαρμένοι ηγέτες, όπως ο Μίλο Ντζουκάνοβιτς, εκμεταλλεύονται το κράτος εδώ και χρόνια. Τώρα η νέα κυβέρνηση πρέπει να λύσει τα οικονομικά χρέη. Η ΕΕ έχει ήδη κάνει λάθος στην Ελλάδα μία φορά και έτσι η Κίνα έχει καταλάβει το λιμάνι του Πειραιά. Τώρα μπορεί να συμβεί με ένα μεγαλύτερο μέρος της ακτής του Μαυροβουνίου», έγραψε ο von Cramon στο Twitter.

Πριν από δύο ημέρες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με την ευκαιρία του αιτήματος της Ποντγκόριτσα για βοήθεια των Βρυξελλών στην αποπληρωμή του κινεζικού δανείου ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων, δήλωσε ότι «δεν θα αποπληρώσει τα χρέη του Μαυροβουνίου». Τονίστηκε ότι λόγω αυτών των οικονομικών κινήσεων της Ποντγκόριτσα, υπάρχει κίνδυνος μακροοικονομικής ανισορροπίας και της σχέσης χρέους του Μαυροβουνίου με την Κίνα.

Φοβού τους Κινέζους και δάνεια φέροντες;

Το Μαυροβούνιο γίνεται το πρώτο ευρωπαϊκό θύμα της «κινεζικής διπλωματίας του χρέους». Τους προηγούμενους μήνες και λόγω των επιπτώσεων της πανδημίας μια σειρά από κράτη ζήτησαν οικονομική υποστήριξη από διεθνείς οργανισμούς λόγω χρεών τους προς την Κίνα. Ανάμεσά τους ο Ισημερινός, η Κένυα, η Αιθιοπία και το Πακιστάν.

Η ευκολία με την οποία οι βαλκανικές χώρες έπεσαν κατά την προηγούμενη δεκαετία στο δέλεαρ των άφθονων και χαμηλότοκων δανείων από την Κίνα, προκειμένου να χρηματοδοτήσουν επενδύσεις σε υποδομές που είχαν ανάγκη, τις καθιστά γεωοικονομικά δέσμιες στο άρμα του Κόκκινου Δράκου. Οι Ευρωπαίοι φοβούνται πως η Κίνα θα χρησιμοποιήσει τα Βαλκάνια ως πύλη και εμπορικό κόμβο για να εισχωρήσει στην καρδιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που είναι και ο πραγματικός στόχος του Πεκίνου.

Στο εσωτερικό των Βαλκανίων πάντως δεν συζητείται ανοικτά το ζήτημα της κινεζικής διείσδυσης, όπως άλλωστε δε συζητούσαν στο παρελθόν και το ζήτημα της ευρωπαϊκής και αμερικανικής διείσδυσής στο έδαφός τους. Αυτό σημαίνει πως οι χώρες αυτές, τόσο παλιότερα όσο και σήμερα, αποτελούν «γεωπολιτικό έπαθλο» στον ανταγωνισμό των Μεγάλων Δυνάμεων του κόσμου ή πιο απλά, ένα είδος «νεο-αποικίας» του 21ου αιώνα.

Κωνσταντινούπολη, Θρύλοι για την Άλωση και η «εκδίκηση» της Τροίας

Κωνσταντινούπολη

Θρύλοι για την Άλωση και η “εκδίκηση” της Τροίας

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Όταν στα μέσα του 7ου π.Χ. αιώνα Έλληνες άποικοι από τα Μέγαρα εγκαταστάθηκαν απέναντι από την Χαλκηδόνα, ιδρύοντας μια μικρή πόλη με το όνομα Βυζάντιο, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι χίλια χρόνια αργότερα αυτή η μικρή πόλη θα επιλεγόταν να γίνει η πρωτεύουσα μιας τεράστιας αυτοκρατορίας, και θα εξελισσόταν στη λαμπρότερη πόλη του Μεσαίωνα. Περισσότερο διορατικός από τον μυθικό ήρωα Βύζαντα, που ίδρυσε την αποικία που πήρε το όνομα του σ’ ένα τριγωνικό ακρωτήρι απέναντι από τη «χώρα των τυφλών» (Χαλκηδόνα), ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος εκτίμησε ιδιαίτερα την γεωγραφική θέση του Βυζαντίου και προέβλεψε ότι αυτή η πόλη θα διαδραμάτιζε πρωτεύοντα ρόλο στην παγκόσμια ιστορία.

Μια σύνθεση Ανατολής-Δύσης

Κτισμένη πάνω σε επτά λόφους, όπως και η Ρώμη, και βρισκόμενη στο νοτιοδυτικό άκρο του Βοσπόρου, στο σημείο όπου ενώνεται η Ευρώπη με την Ασία, η Κωνσταντινούπολη κατέστη Βασιλεύουσα πόλη για 11 αιώνες και κέντρο του Ελληνισμού ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Στις 29 Μαίου του 1453 η «Βασιλίδα των Πόλεων» έπεσε στα χέρια των Οθωμανών κι έτσι κατακτήθηκε η καρδιά της Ρωμιοσύνης, αυτής που προέκυψε από το πάντρεμα της Ελληνικής αρχαιότητος και της Ρωμαϊκής. Η Κωνσταντινούπολη και η ανατολικη΄αυτοκρατορία της κληρονόμησε την εξουσία από τη Ρώμη, την εξ αποκαλύψεως αλήθεια από την Ιερουσαλήμ, τα καλλιτεχνικά πρότυπα από την Αλεξάνδρεια και τα φιλολογικά και φιλοσοφικά από την Αθήνα. Η σύνθεση όλων αυτών των στοιχείων παρήγαγε αυτό που σήμερα αποκαλούμε βυζαντινό πολιτισμό.

Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε η αυτοκρατορική πόλη της Ρωμιοσύνης. Και σήμερα ακόμη ο Οικουμενικός Πατριάρχης φέρει τον τίτλο του αρχιεπισκόπου Νέας Ρώμης, δηλαδή της Κωνσταντινουπόλεως. Ακόμη και στις μέρες μας το Οικουμενικό Πατριαρχείο στα τουρκικά γράφεται και ονομάζεται «Ρούμ Πατρικανεζί» (Rum Patrihanesi), που σημαίνει Πατριαρχείο των Ρωμαίων, δηλαδή των Ρωμιών.

Η Κωνσταντινούπολη κτίστηκε στο «κέντρον των τεσσάρων του κόσμου μερών», σύμφωνα με τον Βυζαντινό ιστορικό Δούκα, δηλαδή στο σημείο όπου τα νερά του Βοσπόρου χωρίζουν κι ενώνουν την Ανατολή και τη Δύση. Ένα σημείο κομβικό κι από την άποψη της ιερής γεωγραφίας, καθώς συγκεράζει τον Ανατολικό με το Δυτικό κόσμο κι αποτελεί δίαυλο ροής και σύνθεσης πνευματικών ενεργειών.

Η θέση της ήταν μοναδική για τον τότε γνωστό κόσμο, ενώ ακόμη και σήμερα αποτελεί ένα από τα στρατηγικότερα σημεία της υδρογείου. Βρίσκεται στο σημείο όπου ενώνονται οι δυο ήπειροι, η Ευρώπη και η Ασία, ενώ ταυτόχρονα ελέγχει τους στρατιωτικούς και θαλάσσιους δρόμους από τη Μαύρη θάλασσα προς τη Μεσόγειο.

Η Ελληνό-Χριστιανική πρωτεύουσα

Η απόφαση του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου να εγκαταστήσει το 324 μ.Χ. το διοικητικό κέντρο της Αυτοκρατορίας στη μικρή πόλη του Βυζαντίου, ξάφνιασε ακόμη τους καλά πληροφορημένους κύκλους της Ρώμης. Μπορεί να υποψιάζονταν ότι ο Κωνσταντίνος επιθυμούσε να νομιμοποιήσει το Χριστιανισμό, ακόμη και ότι ήθελε ν’ αλλάξει πρωτεύουσα, αλλά δεν μπορούσαν ν’ αντιληφθούν εξαρχής τους λόγους που διάλεξε μια μικρή κι «ασήμαντη» πόλη για πρωτεύουσα του. Κτισμένη πάνω σ’ ένα τριγωνικό ακρωτήρι η πόλη του Βυζαντίου, άσχετα αν το μέγεθος της ήταν ακόμη μικρό, διέθετε, για όσους είχαν βέβαια τη διορατικότητα να το αντιληφθούν, τα απαραίτητα προσόντα για να εξελιχθεί σε πρώτη πόλη της Αυτοκρατορίας.

Καταρχάς η τοποθεσία της ήταν οχυρή και δυσκολοπρόσβλητη, καθώς περιβαλλόταν στα τρία σημεία του ορίζοντα από θάλασσα (Προποντίδα, Βόσπορος, Κεράτιος κόλπος), ενώ από την τέταρτη μπορούσε να οχυρωθεί εύκολα με τείχος. Η γεωγραφική της θέση ήταν τέτοια που αποτελούσε το τέλος των χερσαίων δρόμων από την Ευρώπη προς την Ασία. Αποτελούσε την κατάληξη της Εγνατίας Οδού, του σημαντικότερου χερσαίου δρόμου της χερσονήσου του Αίμου. Έλεγχε αποτελεσματικά τη ναυσιπλοΐα μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και Μεσογείου. Επίσης διέθετε ένα πολύ καλό φυσικό λιμάνι, τον Κεράτιο κόλπο, που ονομάστηκε κατόπιν και «Χρυσό Κέρας» από τον πλούτο των εμπορευμάτων που συγκεντρώθηκαν στα νερά του.

Αμέσως μόλις ανακηρύχτηκε πρωτεύουσα άρχισαν να ρέουν στην Κωνσταντινούπολη προϊόντα ακόμη και από μακρινές περιοχές του κόσμου, όπως ήταν οι Σκανδιναβικές χώρες και η Κίνα. Προτού όμως καταστεί το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο του κόσμου η Κωνσταντινούπολη έγινε το κέντρο του Χριστιανισμού.

Αναμφίβολα βάραινε πολύ στην απόφαση του Κωνσταντίνου να μεταφέρει την πρωτεύουσα στην Ανατολή, το γεγονός ότι στις ανατολικές επαρχίες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κυριαρχούσε ο χριστιανισμός, καθώς ο ίδιος αποδείχθηκε προστάτης κι ευεργέτης αυτής της θρησκείας, που έμελλε να γίνει και η κυρίαρχη στην Αυτοκρατορία για τους αιώνες που θ’ ακολουθούσαν. Ο προσηλυτισμός του Κωνσταντίνου στο χριστιανισμό το 312 μ.Χ. ήταν ένα πολύ σημαντικό γεγονός στην ιστορία της Εκκλησίας. Την ίδια χρονιά νίκησε τον Μαξέντιο, γεγονός που απέδωσε στη βοήθεια του Θεού των Χριστιανών. Χάρη στο θρησκευτικό φανατισμό των Χριστιανών στρατιωτών του νίκησε και στη μάχη του Λικινίου το 324μ.Χ. Πριν από τη μάχη ο Κωνσταντίνος είχε δει το περίφημο όραμα του με τον σταυρό να οδηγεί τα στρατεύματα του. Ο Κωνσταντίνος αντιλήφθηκε σύντομα ότι ο χριστιανισμός μπορούσε να λειτουργήσει ως ενοποιητικός παράγοντας της αυτοκρατορίας κι άρχισε να βλέπει τον εαυτό του ως χριστιανό ηγεμόνα προικισμένο με εξουσία από το Θεό. «Ως επίσκοποι έχετε δικαιοδοσία εντός της εκκλησίας: είμαι κι εγώ επίσκοπος, αλλά ο Θεός μου όρισε να επιτηρώ όσους βρίσκονται έξω από την εκκλησία», φέρεται να είπε ο Κωνσταντίνος κατά την Α’ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας (325 μ.Χ.).

Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε ότι και η μητέρα του Κωνσταντίνου, η Ελένη έγινε σύμβολο του χριστιανικού τρόπου ζωής καθώς ήταν εκείνη που έκανε πρώτη ένα ταξίδι-προσκύνημα στην Ιερουσαλήμ κι έφερε πίσω ένα κομμάτι από τον Τίμιο Σταυρό, που έγινε το πιο σεβαστό κειμήλιο του Βυζαντίου. Γι’ αυτούς τους λόγους ο Κωνσταντίνος και η Ελένη παριστάνονται σε έργα τέχνης όρθιοι μ’ έναν σταυρό ανάμεσα τους.

Η ελληνόφωνη κοσμοπολίτικη “Νέα Ρώμη”

Εκτός από τον Χριστιανισμό σημαντικό ρόλο στην επιλογή του Βυζαντίου ως πρωτεύουσας διαδραμάτιζε και ο ρόλος του Ελληνισμού στον ανατολικό τομέα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, καθώς ολόκληρη η ανατολική Μεσόγειος, τα Βαλκάνια και η εγγύς Ανατολή ήταν ελληνόφωνη από την εποχή ακόμη των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Τα ελληνικά, και συγκεκριμένα η «κοινή» ελληνική και όχι τα λατινικά ήταν η Lingua Franca στην Ανατολή. Στην ίδια περιοχή κυριαρχούσε ο ελληνικός πολιτισμός και οι διάφορες συνθέσεις του. Η Μικρά Ασία, που ήταν το υπ’ αριθμόν 1 ελληνόφωνο κέντρο του χριστιανισμού, αποτελούσε την μια από τις δύο ενδοχώρες της νέας πρωτεύουσας. Επόμενο ήταν λοιπόν η Κωνσταντινούπολη από την πρώτη στιγμή της ανακήρυξης της ως πρωτεύουσας, να γινόταν μια πόλη όπου τον κυρίαρχο ρόλο θα τον έπαιζε ο Ελληνισμός και ο Χριστιανισμός.

Όμως, παρά την αμετάκλητη απόφαση για τη μεταφορά της πρωτεύουσας της Αυτοκρατορίας στην Ανατολή, η Παλαιά Ρώμη ποτέ δεν αποδέχθηκε τον υποβιβασμό της και θέλησε –πράγμα που κάνει ως σήμερα– να κρατήσει τουλάχιστον τα εκκλησιαστικά πρωτεία μέσω του πάπα. Μάλιστα τον 8ο μ.Χ. αιώνα χαλκεύτηκε στη Ρώμη ένα έγγραφο γνωστό ως Constitutum Constantini ή «Κωνσταντίνεια Δωρεά», σύμφωνα με την οποία ο Μέγας Κωνσταντίνος, κατά τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη, παραχώρησε στον Πάπα τα ρωμαϊκά εδάφη, καθώς και το αυτοκρατορικό δικαίωμα να διορίζει ύπατους και πατρικίους!

Την περίοδο της ακμής της η Κωνσταντινούπολη φιλοξενούσε περίπου ένα εκατομμύριο κατοίκους προερχόμενους απ’ όλα τα σημεία της αυτοκρατορίας, αλλά και πέρα απ’ αυτή. Δεν υπήρχε φυλή του τότε γνωστού κόσμου που να μην είχε στείλει έστω κι έναν αντιπρόσωπο της στην πρωτεύουσα του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους. Στους δρόμους της μιλιόνταν δεκάδες γλώσσες και για να μπορέσει κάποιος να περιδιαβεί άνετα στις συνοικίες της θα έπρεπε να γνωρίζει, εκτός από τα Ελληνικά (Ρωμαίϊκα) που ήταν η κυρίαρχη γλώσσα, τουλάχιστον πεντέ-έξι άλλες γλώσσες: λατινικά, αραβικά, σλαβικά, εβραϊκά, περσικά κι αλανικά. Ακόμη και οι ίδιοι οι Κωνσταντινοπολίτες ξαφνιάζονταν από την πολυγλωσσία της πόλης τους. Ο Ιωάννης Τετζής, που έζησε τον 12ο μ.Χ. αιώνα, επαινούσε συχνά τον εαυτό του για την ικανότητα του να μιλά τις μισές από τις γλώσσες που ήταν απαραίτητες για να συνεννοηθεί κανείς στους δρόμους της πρωτεύουσας. Ο ίδιος παρατηρούσε ότι «εκείνοι που ζουν στην αυτοκρατορική Κωνσταντινούπολη δεν έχουν μία γλώσσα και δεν ανήκουν σε μια φυλή, αλλά χρησιμοποιούσαν ένα μείγμα παράξενων γλωσσών». Αυτή η εθνογλωσσική ανομοιογένεια της Κωνσταντινούπολης εξηγούσε τις συχνές εξεγέρσεις, την αστάθεια και την ανυποταξία του λαού της.

Η Πόλη με τα χίλια ονόματα

Στην Κωνσταντινούπολη Έλληνες και Ρωμαίοι λειτούργησαν συνδυαστικά και εξελικτικά για να δημιουργήσουν έναν καινούργιο, χριστιανικό πνευματικό πολιτισμό, που άντεξε αρκετούς αιώνες. Από την μια υπήρχε η ρωμαϊκή ευταξία, μεθοδικότητα και δικαιοσύνη κι από την άλλη η ελληνική σκέψη και καλαισθησία. Σε αντίθεση με τους πιο ορθολογιστές Ρωμαίους οι Έλληνες και οι Ανατολίτες έλκονταν περισσότερο από τη μυστικιστική πλευρά του χριστιανισμού και αναλίσκονταν σε βαθιές θρησκευτικές συζητήσεις, πράγμα που καλλιέργησε μια τάση προς τον συμβολισμό. Το εξατομικευμένο πάντως καλλιτεχνικό γούστο θεωρούνταν επικίνδυνο, σχεδόν μια εωσφορική ανταρσία στην εξουσία των χριστιανικών προτύπων.

Εκτός από Νέα Ρώμη η Κωνσταντινούπολη προσέλαβε και άλλα ονόματα. Την αποκαλούσαν Βασιλεύουσα ή Πόλις του Κωνσταντίνου. Με τον καιρό, όταν αναφερόταν κανείς σ’ αυτήν, χρησιμοποιούσε απλώς τη λέξη Πόλη, εννοώντας αποκλειστικά την πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας. Η φράση «εις την Πόλη», που συνήθιζαν να χρησιμοποιούν οι Βυζαντινοί της Μικράς Ασίας, αποτελεί και την προέλευση της τουρκικής της ονομασίας (Ιστανμπούλ ή Στανμπούλ).

Άλλα ονόματα που προσέλαβε η Κωνσταντινούπολη ήταν το Επτάλοφος ή Νέα Επτάλοφος, σε αντιδιαστολή με την Παλαιά Επτάλοφο, δηλαδή τη Ρώμη. Ορισμένοι την αποκαλούσαν και «Νέα Ιερουσαλήμ», επειδή τη θεωρούσαν ως τη δεύτερη ιερότερη πόλη της Χριστιανοσύνης. Ο λαός, πιστεύοντας ότι η Πόλη προστατεύονταν από τη Θεία Χάρη, την αποκαλούσε επίσης Θεοφρούρητη, Θεόσκεπη και Θεόσωστη. Τέλος, οι Σλάβοι αποκαλούσαν την Κωνσταντινούπολη Τσάριγκραντ, που σημαίνει «αυτοκρατορική πόλη», ενώ οι Τούρκοι χρησιμοποιούσαν γι’ αυτήν εκτός από το Ισταμπούλ και τη φράση Ντέρι-σααδέτ, δηλαδή «πύλη της ευτυχίας»…

Η «Νέα Ιερουσαλήμ»

Η μεταφορά της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη, δεν έγινε μόνο για πολιτικούς αλλά, όπως προαναφέραμε, και για θρησκευτικούς λόγους. Αυτή η «Νέα Ρώμη» υπήρξε ταυτόχρονα και «Νέα Ιερουσαλήμ», καθώς μεταβλήθηκε σε χριστιανικό κέντρο παγκόσμιας εμβέλειας -ο τόπος όπου φυλάσσονταν τα πολυτιμότερα λείψανα της χριστιανοσύνης. Σ’ αυτή τη «Θεοσκεπή» πόλη, λίκνο και κιβωτό της Ορθοδοξίας, μεταφέρθηκαν σταδιακά όλα τα ιερά και όσια του χριστιανισμού (Τίμιος Σταυρός, λείψανα αγίων, σκεύη και εικόνες), ενώ εκεί κτίστηκε και ο πιο μεγαλοπρεπής ναός της χριστιανοσύνης: η Αγιά Σοφιά. Επόμενο ήταν λοιπόν η μοίρα της Πόλης και της Αυτοκρατορίας (άρα και του χριστιανισμού…) να ταυτιστεί με τη μοίρα της οικουμένης.

Άλλωστε ο ιδρυτής της Κωνσταντινούπολης, ο Κωνσταντίνος, υπήρξε αυτός που συνέλαβε πρώτος την ιδέα της «Οικουμενικής Χριστιανικής Αυτοκρατορίας», μ’ έναν Θεό στον ουρανό κι έναν Αυτοκράτορα στη Γη. Ο Κωνσταντίνος έβλεπε το έργο του ως «θεία αποστολή», απαραίτητη για την επικράτηση του χριστιανισμού στη Γη. Ο Ιουστινιανός, που είχε όνειρο του την ανασύσταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας απελευθερώνοντας τα εδάφη της Δύσης από τους βαρβάρους δεν έβλεπε την νέα πρωτεύουσα απλά ως Νέα Ρώμη, αλλά κι ως Νέα Ιερουσαλήμ, ως «Βασιλεύουσα» πόλη της Οικουμένης.

Το Βυζάντιο, λοιπόν, είχε ως πολιτικό του δόγμα τη μοναδικότητα της «Χριστιανικής Αυτοκρατορίας» και το μοιραίο ρόλο της στην ιστορία της ανθρωπότητας. Οι Βυζαντινοί έβλεπαν τον εαυτό τους ως «περιούσιο λαό», διάδοχο της Ρώμης και κληρονόμο του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού. Ήταν αφοσιωμένοι στον Αυτοκράτορα και στην Αυτοκρατορία, την οποία θεωρούσαν «Βασίλειο του Θεού» και «ιερόν κράτος της Βασιλείας». Το σημαντικότερο πράγμα γι’ αυτούς ήταν να διατηρήσουν την πίστη τους αλώβητη, ώστε να εξασφαλίσουν μια θέση στη «βασιλεία των Ουρανών»…

Σύμφωνα με το οικουμενικό τους δόγμα, ο Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων ήταν ο «κυρίαρχος της γης»: όλοι οι υπόλοιποι βασιλιάδες και κυβερνήτες ήταν κατώτεροι του και όφειλαν να είναι υποτελείς, όπως τα μέλη μιας οικογένειας όφειλαν τιμή και σεβασμό στον πατέρα τους. Ο Αυτοκράτορας ήταν Κοσμοκράτωρ, τοποτηρητής του Θεού στη Γη και προστάτης της Χριστιανικής Εκκλησίας. Το πρόσωπο του περιβάλλονταν με ιερότητα. Τον αποκαλούσαν ισαπόστολο, θεόπνευστο και άγιο, ενώ το ανάκτορο του ονομάζονταν «ιερόν παλάτιον», το συμβούλιο του «ιερό» και τα γράμματα του «θεια»!

Οι υπήκοοι της αυτοκρατορίας, οι «Ρωμαίοι», θεωρούνταν «εκλεκτός λαός» του Θεού. Η Κωνσταντινούπολη ήταν η «Βασιλεύουσα», η «Κιβωτός της Χριστιανοσύνης», μια «θεοφρούρητη» πόλη που την προστάτευε η χάρη του Θεού. Αν έπεφτε στα χέρια των βαρβάρων αυτομάτως, πίστευαν, θα ερχόταν και το Τέλος του Κόσμου.

Θεοφρούρητη Πόλη με ημερομηνία λήξεως

Την εποχή των Κομνηνών η φιλοσοφία, η αστρολογία και η μαγεία γνώρισαν περίεργη άνθηση, γεγονός που προκάλεσε εκθετική αύξηση των προφητειών και γενικότερα των λαϊκών προλήψεων. Οι Βυζαντινοί πίστευαν πάντα αλλά και φοβόντουσαν τους μάγους και τους προφήτες. Ιδιαίτερα οι τελευταίοι έχαιραν μεγάλης εκτίμησης. Δεν είναι περίεργο που η Βιβλιοθήκη του Μεγάλου Παλατιού περιελάμβανε ένα βιβλίο εικονογραφημένο με προσωπογραφίες αυτοκρατόρων που ήθελαν να μαθαίνουν για το μέλλον της αυτοκρατορίας από τους αστρολόγους. Ένας από αυτούς ήταν και ο Αλέξιος Α’ Κομνηνός.

Πολλοί πίστευαν ότι οι κατασκευές της Πόλης ήταν φτιαγμένες από «αρχαίους φιλόσοφους» και περιείχαν μυστικά, που προέλεγαν το Τέλος του Κόσμου, όπως κάποια αινιγματικά μνημεία, παράξενες κολώνες και θριαμβευτικές αψίδες. Την ίδια εποχή κάποιοι υπολόγισαν ότι η «Θεοφρούρητη» Πόλη δε θα επιβίωνε περισσότερο από 1000 χρόνια, υπολογίζοντας από την ημερομηνία της ίδρυσης της, επομένως θα έπεφτε πριν το 1324 μ.Χ.

Την ίδια εποχή, όταν το Βυζάντιο πολιορκούνταν ασφυκτικά από Ανατολή και Δύση, εμφανίστηκε κι ένα αυξημένο ενδιαφέρον του λαού για τον «ελευθερωτή βασιλιά», που θα εκδικούνταν για τα βάσανα των Βυζαντινών, νικώντας Τούρκους και Δυτικούς, και μ αυτόν τον τρόπο θα έφερνε τη Συντέλεια του Κόσμου.

Αρκετοί ιστορικοί συμφωνούν ότι η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους, που έγινε στις 29 Μαΐου 1453, ίσως να μη συνέβαινε ποτέ αν προηγουμένως δεν γινόταν μια άλλη Άλωση, εκείνη από τους Σταυροφόρους στις 13 Απριλίου του 1204. Εξαιτίας της πρώτης Άλωσης από τους «Χριστιανούς» της Δύσης οι Οθωμανοί βρήκαν αδύναμο το Βυζαντινό κράτος, που είχε καταντήσει σκιά του αλλοτινού εαυτού του. Με τη δεύτερη Άλωση οι Τούρκοι κατέφεραν απλώς τη χαριστική βολή σ’ ένα τραυματισμένο κι ετοιμοθάνατο σώμα…

Η Άλωση της Πόλης ως αποτέλεσμα “αμαρτίας”

Πάρα την ολοφάνερη παρακμή και αποδυνάμωση τους κατά τους τελευταίους αιώνες, οι Βυζαντινοί διακατέχονταν από την έμμονη μεταφυσική ιδέα ότι η Κωνσταντινούπολη, ως κτήμα του «Κυρίου των Δυνάμεων», αν έπεφτε στους αλλόδοξους αυτό θα σήμαινε αυτομάτως και το Τέλος του Κόσμου. Από την άλλη δεν μπορούσαν και να πιστέψουν ότι το μοιραίο Τέλος πλησίαζε. Αν και έβλεπαν χρόνο με το χρόνο τη σταθερή πρόοδο των Οθωμανών, ευελπιστούσαν ότι την τελευταία στιγμή η θεία παρέμβαση θα έσωζε την Πόλη. Ακόμη και στις παραμονές της Άλωσης η λαϊκή ψυχή τρεφόταν με προφητείες και μύθους περί σημαδιών, που θα φανέρωναν τη θεϊκή θέληση. Τέτοια «σημάδια» θεωρήθηκαν η πτώση της εικόνας της Παναγίας στη διάρκεια μιας λιτανείας, το «υπερφυσικής» προέλευσης φως πάνω από τον τρούλο της Αγίας Σοφίας, ο θρύλος για τα τηγανισμένα ψάρια που πηδούν από το τηγάνι κ.α.

Ενώ λοιπόν η Κωνσταντινούπολη ήταν θέμα χρόνου να πέσει στα χέρια των Οθωμανών, που τη θεωρούσαν προαιώνιο στόχο και επιδίωκαν φανατικά την κατάκτηση της για να νομιμοποιήσουν την εξουσία τους στα βυζαντινά εδάφη, πολλοί άρχισαν να πιστεύουν ότι το μοιραίο τέλος θα έρχονταν με το τέλος της 7ης χιλιετίας από τη «Δημιουργία του Κόσμου» (5506π.Χ.), που κατά τους Βυζαντινούς αντιστοιχούσε στο 1492μ.Χ.

Ο αρχηγός των ανθενωτικών Γεννάδιος Β’ Σχολάριος ήταν βαθιά πεπεισμένος ότι πλησίαζε το Τέλος του Κόσμου, το οποίο υπολόγιζε μεταξύ 1493-1494 υπολογίζοντας την αρχή του το 5506π.Χ.. Δεν είχε πρόβλημα λοιπόν να αποδεχτεί τη θέση του Οικουμενικού Πατριάρχη, που του πρότεινε ο Μωάμεθ ο Πορθητής, εφόσον πίστευε ότι μιας και ο αγώνας στη γη έχανε κάθε νόημα, η ουράνια ανταμοιβή ήταν κοντά. Έτσι, για τον ίδιο, το μόνο πράγμα που είχε πλέον σημασία, ήταν να κρατήσουν οι Ορθόδοξοι την πίστη τους αμόλυντη, να μη δεχτούν δηλαδή τη «μιαρή» ένωση με την παπική εκκλησία. Όσο για τα δεινά και τις συμφορές, που έπεφταν σωρηδόν στα κεφάλια των Βυζαντινών, ο Γεννάδιος τα δικαιολογούσε θεωρώντας τα ως «τελική δοκιμασία» για να ξεχωρίσουν οι Εκλεκτοί από τους Αμαρτωλούς! Ο ανθενωτικός Πατριάρχης υποστήριζε ότι ήταν ευλογημένοι όσοι Ορθόδοξοι κράτησαν την πίστη τους σταθερή στη διάρκεια των τελευταίων συμφορών.

Ο προστατευόμενος από τον Μωάμεθ Β’ Πατριάρχης των υπόδουλων Χριστιανών Γεννάδιος, σε «απανταχού» επιστολή που έστειλε λίγο μετά την ενθρόνιση του στις 4 Ιανουαρίου του 1454, εξηγούσε τη νέα κατάσταση λέγοντας ότι η Άλωση της Πόλης ήταν αποτέλεσμα των αμαρτημάτων των Βυζαντινών και της επακόλουθης εγκατάλειψης τους από το Θεό. Η «θεία δίκη» ήταν που είχε εξοπλίσει με ισχύ και στρατιωτική δύναμη τους Οθωμανούς έτσι ώστε να πετύχουν την εκπόρθηση της Κωνσταντινούπολης.

Συνέπεια όλης αυτής της μεταφυσικής επιχειρηματολογίας ήταν να προωθηθεί η άποψη ότι, πρώτον κάθε στρατιωτική αντίσταση στους Οθωμανούς ήταν μάταιη, και δεύτερον το ορθόδοξο ποίμνιο θα έπρεπε από εδώ και στο εξής να δείξει νομιμοφροσύνη προς τον Σουλτάνο γιατί μ’ αυτόν τον τρόπο θα έδειχνε υποταγή και στη θεία βούληση!

Η “εκδίκηση” της Τροίας

Τον 15ο αιώνα η αρχαιογνωσία και η ελληνομάθεια είχε γίνει βασικό χαρακτηριστικό της εναπομείνασας βυζαντινής διανόησης. Ο Γεώργιος Γεμιστός-Πλήθωνας, πνευματικός ηγέτης του δεσποτάτου του Μυστρά, ταύτιζε τους σύγχρονους Ρωμαίους (Βυζαντινούς) με τους αρχαίους Έλληνες λέγοντας: «Έλληνες εσμέν γένει τε και παιδεία». Ο μαθητής του Λαόνικος Χαλκοκονδύλης( 1432-1490), μελετητής του Ηρόδοτου και του Θουκυδίδη, τοποθέτησε την βυζαντινο-τουρκική σύγκρουση στα πλαίσια μιας διαχρονικής αντιπαράθεσης Ανατολής-Δύσης, που ανάγεται στην αρχαία Ελλάδα. Ο ίδιος ερμήνευσε τη μοιραία σύγκρουση της δύουσας Βυζαντινής Αυτοκρατορίας με τους ορμώμενους εξ ανατολών Οθωμανούς ως σύγχρονο στάδιο της προαιώνιας διαμάχης του ελληνικού κόσμου με τον βάρβαρο κόσμο της Ανατολής. Η απαρχή αυτής της «αρχέγονης» σύγκρουσης ανάγονταν στον πόλεμο Ελλήνων και Τρωών και στην καταστροφή της Τροίας. Η σύγκρουση αυτή κλιμακώθηκε με την επίθεση των Περσών κατά της Ελλάδας(5ος π.Χ. αιώνας) και τελικά την απώθηση των πρώτων στην Ασία.

Σύμφωνα με το ερμηνευτικό σχήμα του Χαλκοκονδύλη η πτώση της Κωνσταντινούπολης ήταν η νομοτελειακή εκδίκηση της Ασίας για την καταστροφή της Τροίας από τους Έλληνες. Οι βάρβαροι Ασιάτες (Τούρκοι) εκδικήθηκαν για λογαριασμό της Τροίας με την εξόντωση των Ελλήνων και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, της μεγαλύτερης πόλης που ίδρυσαν ποτέ οι Έλληνες. Έτσι οι Έλληνες τιμωρήθηκαν μέσω των Τούρκων για τον όλεθρο που προκάλεσαν στους Τρώες πριν από 27 αιώνες!

Ο φιλόδοξος Μωάμεθ Β’ πάντως δεν είχε κατά νου να εκδικηθεί για την καταστροφή της Τροίας, αλλά ν’ ανασυστήσει την αυτοκρατορία του Ιουστινιανού σε τουρκομουσουλμανικό όμως πλαίσιο. Ήθελε ν’ ανταποδώσει στη Δύση τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ανατολή, δηλαδή να σπρώξει την Ασία προς την Ευρώπη, επιδιώκοντας πάντα την παγκόσμια κυριαρχία. Έτσι, αμέσως μετά την τριήμερη λεηλασία της Κωνσταντινούπολης ο Πορθητής φέρεται να λέει: «Ευχαριστώ τον Αλλάχ γιατί μας έδωσε τη λαμπρή αυτή νίκη, αλλά τον παρακαλώ επίσης να μου επιτρέψει να ζήσω αρκετό καιρό ακόμη, ώστε να νικήσω και να υποτάξω, μετά τη Νέα, και την Παλιά Ρώμη».

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Περισσότερα για τη μαγική Κωνσταντινούπολη, τους θρύλους και τα μυστήρια της, στο βιβλίο «Στοιχειωμένα Βαλκάνια«: https://zenithmag.wordpress.com/%ce%b2%ce%b9%ce%b2%ce%bb%ce%b9%ce%bf-%cf%83%cf%84%ce%bf%ce%b9%cf%87%ce%b5%ce%b9%cf%89%ce%bc%ce%b5%ce%bd%ce%b1-%ce%b2%ce%b1%ce%bb%ce%ba%ce%b1%ce%bd%ce%b9%ce%b1/