Category Archives: ΒΑΛΚΑΝΙΑ -BALKANS

Η Ρουμανική Επανάσταση του Δεκέμβρη 1989: Ερωτήματα και "Φαντάσματα"

Η Ρουμανική Επανάσταση του Δεκέμβρη 1989

30 χρόνια μετά τα ερωτήματα παραμένουν

Μνήμες, απολογισμός και τα “φαντάσματα” της εποχής Τσαουσέσκου

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Φέτος (Δεκέμβρης 2019) συμπληρώνονται τριάντα χρόνια από τη λαϊκή εξέγερση στη Ρουμανία κατά του καθεστώτος Τσαουσέσκου, η οποία οδήγησε σε αιματηρή καταστολή εκ μέρους της Σεκιουριτάτε και τελικά στην πτώση του Τσαουσέσκου και στην εκτέλεσή του με συνοπτικές διαδικασίες. Ήταν 16 Δεκεμβρίου του 1989 όταν πλήθη κατοίκων της Τιμισοάρα, της πιο δυτικής πόλης της Ρουμανίας κοντά στα σύνορα με την Ουγγαρία, συγκεντρώθηκαν έξω από την Καλβινιστική Εκκλησία για να υποστηρίξουν τον πάστορα Τόκες Λάζλο, που λόγω των απόψεων του, ήταν ανεπιθύμητος για το καθεστώς. 

Η πιο αιματηρή εξέγερση στο «Ανατολικό Μπλοκ»

Οι διαμαρτυρίες αυτές συνεχιζόταν και τις επόμενες ημέρες, παρά την αστυνομική καταστολή, και σύντομα έλαβαν το ρυθμό χιονοστιβάδας σαρώνοντας τα πάντα στη χώρα. Οι διαδηλώσεις στην Τιμισοάρα ήταν καθημερινές και εκατό χιλιάδες άνθρωποι, σε μια πόλη 300.000 κατοίκων, βρισκόταν μονίμως στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι κατά του τυραννικού καθεστώτος Τσαουσέσκου. Κατέλαβαν την πλατεία αλλά και το κτίριο της Όπερας, που αμέσως έγινε το «στρατηγείο» τους απ’ όπου απεύθυναν διακηρύξεις στο ρουμανικό λαό.
Το καθεστώς Τσαουσέσκου επιχείρησε να καταστείλει βίαια τη λαϊκή εξέγερση, με τη περιβόητη Σεκιουριτάτε να πυροβολεί ανεξέλεγκτα τους διαδηλωτές. Συνολικά σκοτώθηκαν 1.104 άνθρωποι, εκ των οποίων οι 162 κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων (οι 153 μόνον στην Τιμισοάρα). Χιλιάδες διαδηλωτές τραυματίστηκαν, ενώ συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη και πολλοί Ρουμάνοι αγνοούμενοι, πιθανότατα δολοφονημένοι από τη Σεκιουριτάτε και θαμμένοι σε άγνωστα μέρη. 

Πριν από τριάντα χρόνια, τον Δεκέμβριοι του 1989 εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι στην Τιμισοάρα, στο Βουκουρέστι και σε άλλες πόλεις και πόλεις της Ρουμανίας αψήφησαν τη “βασιλεία του φόβου” του Νικολάε Τσαουσέσκου και βγήκαν στους δρόμους για να απελευθερωθούν από πάνω από τέσσερις δεκαετίες καταπίεσης και δικτατορίας. Επιδεικνύοντας έναν συλλογικό ηρωισμό και αψηφώντας ακόμη και τις ζωές τους, οι εκατοντάδες χιλιάδες Ρουμάνοι διαδηλωτές βγήκαν στους δρόμους, όχι μόνον για να ρίξουν τον δικτάτορα αλλά και να διεκδικήσουν την ελευθερία και τη δημοκρατία. Στις 22 Δεκεμβρίου ο ρουμανικός στρατός πήρε το μέρος των διαδηλωτών, αν και η Σεκιουριτάτε συνέχισε να στηρίζει το καθεστώς. 

Αυτή η λαϊκή επανάσταση στη Ρουμανία που οδήγησε στην πτώση του καθεστώτος Τσαουσέσκου, τον Δεκέμβριο του 1989, υπήρξε η πιο αιματηρή κατά τη διάρκεια της κατάρρευσης του λεγόμενου “ανατολικού μπλοκ”. Αυτή η δυναμική και μαζική εξέγερση του ρουμανικού λαού δεν μπόρεσε να εμποδιστεί από τις δυνάμεις ασφαλείας του Τσαουσέσκου. Ακόμη κι από την περιβόητη Σεκιουριτάτε, την υπηρεσία πληροφοριών και ασφαλείας του Τσαουσέσκου, που επέβαλε επί δεκαετίες ένα καθεστώς τρόμου στον ρουμανικό λαό. 

Η φονική «αντεπανάσταση» της Σεκιουριτάτε

Αν και ο Τσαουσέσκου έχασε την εξουσία του στις 22 Δεκεμβρίου, οι πυροβολισμοί συνεχίστηκαν στους δρόμους του Βουκουρεστίου και σε άλλες ρουμανικές πόλεις μέχρι το θάνατό του (εκτέλεση έπειτα από συνοπτική δίκη) τρεις ημέρες αργότερα. Τριάντα χρόνια αργότερα παραμένει ακόμη μυστήριο ο θάνατος 800 ατόμων μεταξύ 22 και 25 Δεκεμβρίου 1989, που σκοτώθηκαν οι περισσότεροι από σφαίρες της Σεκιουριτάτε. Ποιος έδωσε αυτές τις εντολές; Ποιος ή ποιοι ηγήθηκαν αυτής της αιματηρής καταστολής, ενώ ο Τσαουσέσκου δεν είχε πλέον την εξουσία; 

Προφανώς επρόκειτο για μια «αντεπανάσταση» της Securitate και των δυνάμεων ασφαλείας, αλλά ποιοι βρίσκονταν από πίσω της; Ο Ρουμάνος συγγραφέας, Andrei Ursu, γιος ενός αντιφρονούντα  που βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από την μυστική αστυνομία της Σεκιουριτάτε το 1985, στο βιβλίο του Snipers and Mystifiers, που έγραψε αφού μελέτησε επισταμένα τα αρχεία της Σεκιουριτάτε επί ένα τέταρτο του αιώνα, υποστηρίζει πως όλο αυτό το “χάος” και η “τρομοκρατική ψύχωση” ήταν όλα σχεδιασμένα για να ωφελήσουν τον Ίον Ιλιέσκου και το Εθνικό Μέτωπο Σωτηρίας (FSN), το οποίο και αναπλήρωσε το κενό εξουσίας μετά την πτώση του Τσαουσέσκου. Τα έγγραφα που κατέχει ο συγγραφέας «αποδεικνύουν ότι η Ασφάλεια δεν αφοπλίστηκε στις 22 Δεκεμβρίου, όπως ισχυρίζεται η στρατιωτική εισαγγελία. Μόνο σε μια μονάδα της Securitate έλειπαν 16.500 σφαίρες, όταν ο στρατός είχε την κατοχή των πυρομαχικών», είπε σε συνέντευξή του ο Andrei Ursu. 

«Διοργανώνω την αντίσταση από το Σιγκοντάρεστε», ακούστηκε να λέει στο κρατικό ραδιόφωνο ο Τσαουσέσκου, καθώς διέφευγε από το Βουκουρέστι προς αυτή την πόλη στις 22 Δεκεμβρίου, όταν φαινόταν να ενεργοποιεί ένα καθεστωτικό “σχέδιο αντίστασης”. Αυτό το σχέδιο, που περιγράφηκε σε αρκετά έγγραφα της Securitate, συνίστατο σε «σύντομες και βίαιες» ενέργειες που θα αναληφθούν από μια «σχετικά μικρή δύναμη» σε στόχους «μεγάλης σημασίας», επιδιώκοντας να δημιουργηθεί έτσι «μια μόνιμη κατάσταση ανασφάλειας και φόβου». 

Ποιος έδωσε εντολή να πυροβολήσουν τους διαδηλωτές;

Ο Andrei Ursu και οι ερευνητές που τον βοήθησαν τεκμηρίωσαν την ύπαρξη ενός άκρως απόρρητου σχεδίου «αντίστασης» της αστυνομίας, που ήταν έτοιμο να ενεργοποιηθεί σε περίπτωση ξένης εισβολής ή άλλων απειλών για το καθεστώς. Με αυτό περίπου το σχέδιο έδρασαν και οι δυνάμεις της Σεκιουριτάτε στις τρεις αιματηρές ημέρες που ακολούθησαν (22-25 Δεκεμβρίου 1989) την πτώση του Τσαουσέσκου. Ελεύθεροι σκοπευτές, που κρύβονταν στα γύρω κτίρια, επιτέθηκαν επανειλημμένα σε “στρατηγικές θέσεις”, όπως στα τηλεοπτικά στούντιο, στο κτίριο όπου συναντήθηκαν οι συντονιστές της λαϊκής εξέγερσης κ.λ.π.  

Οι εν λόγω εκτελεστές της Σεκιουριτάτε, που ευθύνονται για τον θάνατο τουλάχιστον 800 ανθρώπων, ενήργησαν ανεξάρτητα, αφού έχασαν την επαφή τους με τον Τσαουσέσκου μετά τη σύλληψή του, όπως έλεγε και το αρχικό σχέδιο; Ή ακολούθησαν τις εντολές του διοικητή της Ασφάλειας εκείνη την εποχή, του στρατηγού Ιούλιαν Βλαντ; Όπως και να ‘χει τριάντα χρόνια μετά τα γεγονότα, κανείς δεν καταδικάστηκε για τις δολοφονίες 22-25 Δεκεμβρίου.

Βουκουρέστι και τα «φαντάσματα» του Τσαουσέσκου

Το σημερινό Βουκουρέστι, αν και βρίσκεται στις παρυφές του βαλκανικού κόσμου το Βουκουρέστι είναι μια πόλη των αντιθέσεων. Μελαγχολικό και γοητευτικό ταυτόχρονα μοιάζει με παρένθεση ανάμεσα στο Παρίσι και στη Μόσχα, μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Ένας κόμβος εμπορικών και πολιτιστικών συναλλαγών.  Ένα σταυροδρόμι ανάμεσα στην κεντρική, στην ανατολική Ευρώπη και στα Βαλκάνια.

To Βουκουρέστι πέρασε μια καταθλιπτική σκοτεινιά κατά την εποχή του Τσαουσέσκου, όταν κατεδαφίστηκε και το παλιό κέντρο της πόλης, H μεγαλομανία του Τσαουσέσκου, που ήταν ένας μανιακός του ελέγχου εκφράστηκε και μέσα από το σχέδιο του να «Συστηματοποιήσει», δηλαδή να ισοπεδώσει το παλιό κέντρο της ρουμανικής πρωτεύουσας για να το “εκσυγχρονίσει”. Έτσι, πολλά όμορφα κτίρια της Μπελ Επόκ κατεδαφίστηκαν. 

Οι κάτοικοι του Βουκουρεστίου αποκαλούν ειρωνικά την ισοπεδωμένη περιοχή “Τσαουσίμα”δηλαδή “Χιροσίμα του Τσαουσέσκου”. Ο, φαραωνικού μεγέθους, “Οίκος του Λαού” –ένα από τα μεγαλύτερα κτίρια στον κόσμο με εμβαδόν 330.000 τετραγωνικά μέτρα!– ήταν το αποκορύφωμα της μεγαλομανίας ενός μανιακού του ελέγχου: του δικτάτορα Τσαουσέσκου… Μετά την επανάσταση του 1989, το κτίριο της μυστικής αστυνομίας του Τσαουσέσκου, της περιβόητης Σεκιουριτάτε, κάηκε από τον εξεγερμένο λαό. Όμως το αναστήλωσαν για να θυμόνται και το σκοτεινό παρελθόν… 

Οι άλυτες διαφορές με το παρελθόν

Το Βουκουρέστι, αυτή η “παριζιάνα” πρωτεύουσα της Ρουμανίας, που είναι μια όμορφη και απρόσμενη έκπληξη, με την ιστορία και το πολιτισμό της, παραμένει στοιχειωμένη από τα φαντάσματα της εποχής Τσαουσέσκου. Όχι μόνον λόγω των μνημείων και της ιστορίας. 

Οι σκιές του παρελθόντος, της σκοτεινής εποχής του Τσαουσέσκου, είναι ακόμη παρούσες. Ωστόσο ο ρουμανικός λαός και αυτή η πόλη διαθέτει αστείρευτες δυνάμεις αναγέννησης, ελπίδας κι αισιοδοξίας. Αναζητά μια νέα ταυτότητα κτίζοντας γέφυρες ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον, μεταξύ Βαλκανίων και Ανατολικής Ευρώπης. 

Θα τα καταφέρει όμως μόνον όταν λύσει τις διαφορές της με το πρόσφατο παρελθόν της και φωτίσει ακόμη τις πιο σκοτεινές πλευρές της ιστορίας της Ρουμανικής Επανάστασης του Δεκέμβρη του 1989, με γνώμονα την αλήθεια, που είναι τρομερά ωφέλιμη σε κάθε κοινωνία που θέλει να λέγεται δημοκρατική.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο”! Στο χωριό Σαπάντζα της Ρουμανίας “γελάνε” με τον θάνατο

Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο”

Στο χωριό Σαπάντζα της Ρουμανίας “γελάνε” με τον θάνατο

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η περιοχή Μαραμούρες στη βορειοδυτική Ρουμανία, που συνορεύει βόρεια με την ουκρανική υπερκαρπάθια Ρουθηνία και δυτικά με την Ουγγαρία, συνδέει πολιτισμικά την κεντρική με την ανατολική Ευρώπη και ταυτόχρονα διαφυλάσσει έναν πολύ ιδιαίτερο λαϊκό πολιτισμό. Το Μαραμούρες μοιάζει σαν να έχει βγει από τα παραμύθια ή έστω από ρομαντικά μυθιστορήματα του 19ου αιώνα.

Μαραμούρες: σα να βγήκε από παραμύθι

Εδώ τα σπίτια μοιάζουν με έργα τέχνης, καθώς οι κατασκευαστές τους φημίζονταν για το ταλέντο τους στην ξυλογλυπτική και στα χρώματα. Στο Μαραμούρες η λέξη Άγχος υπάρχει μόνο στο λεξικό και ο εκσυγχρονισμός είναι ακόμη κάτι το θεωρητικό. Για τα Δυτικά πρότυπα η περιοχή θεωρείται καθυστερημένη. Ωστόσο διαθέτει πλούσια λαϊκή παράδοση και γνωρίζει καλά πώς να αυτοσυντηρείται.

Τα εσωτερικά των σπιτιών στο Μαραμούρες είναι μια πανδαισία χρωμάτων, ένα πάντρεμα χειροποίητων αντικειμένων, που αποπνέουν τον ιδρώτα αλλά και το μεράκι των ενοίκων τους. Η ύπαιθρος στο Μαραμούρες είναι ένας τόπος με παμπάλαια έθιμα, που έχουν ολοφάνερες παγανιστικές καταβολές. Εδώ οι ντόπιοι φορούν ακόμη περήφανα τις πολύχρωμες παραδοσιακές τους στολές και με ενθουσιασμό συμμετάσχουν στα πατροπαράδοτα έθιμά τους.

Η περιοχή Μαραμούρες της Ρουμανίας είναι ένας πολύ ιδιαίτερος τόπος. Εδώ κατοικεί ένα πολύχρωμο μωσαϊκό εθνοτήτων, που έχουν δεχθεί επιρροές από πολλές κουλτούρες. Αυτή η περιοχή είναι γνωστή παγκοσμίως για τις εντυπωσιακές ξύλινες εκκλησίες, με τα πανύψηλα καμπαναριά τους, που μοιάζουν σα να θέλουν να τρυπήσουν τον ουρανό. Είναι γνωστή επίσης για το παράξενο νεκροταφείο του χωριού Σαπάντα, που ξεχωρίζει από όλα τα υπόλοιπα όχι μόνον της Ρουμανίας αλλά κι ολόκληρης της Ευρώπης!

Περιγελώντας το θάνατο

Δεν είναι παντού στα Βαλκάνια οι νεκροί ανήσυχοι, επικριτικοί και γεμάτοι εκδικητικότητα. Το μοναδικό, “χαρούμενο” νεκροταφείο (Cimitirul Vesel) της Σαπάντζα, γεμάτο έντονα χρώματα και αστεία ποιήματα, συνδέεται με το όνομα του Σταν Ιοάν Πάτρας. Ήταν ένας εμπνευσμένος ντόπιος καλλιτέχνης που σκάλισε τον πρώτο ξύλινο τάφο το 1935, σε ηλικία 14 ετών, χαράσσοντας πάνω του το πρώτο αστείο επιτάφιο ποίημα. Μέχρι τη δεκαετία του 1960 ο Σταν Ιοάν είχε προλάβει να κατασκευάσει περισσότερους από 800 παράξενους τάφους στο νεκροταφείο της Σαπάντζα. Μετά το θάνατό του, το 1977, άλλοι νεότεροι καλλιτέχνες συνέχισαν το έργο του, εμπλουτίζοντας το νεκροταφείο του χωριού με νέους ξύλινους τάφους με πιο σύγχρονη, αλλά πάντα αστεία, θεματολογία.

Η περιοχή γύρω από τη Σαπάντζα είναι πλούσια σε δάση βελανιδιάς, το ξύλο της οποίας αποτελεί την πρώτη ύλη για την κατασκευή των τάφων. Οι τεχνίτες του χωριού χρησιμοποιούν για να βάψουν τους ξύλινους τάφους ένα ειδικό μπλε χρώμα, που είναι γνωστό ως “μπλε της Σαπάντα”, ένα αποτροπαϊκό χρώμα που διώχνει το κακό.

Σύμφωνα με τη μυθολογία οι αρχαίοι Δάκες, όπως άλλωστε και οι αρχαίοι Θράκες, θρηνούσαν για τη γέννηση και γελούσαν με το θάνατο. Όταν γεννιόταν ένα μωρό έκλαιγαν για όλα όσα επρόκειτο να υποφέρει στην “κοιλάδα των δακρύων” που λέγεται ζωή και όταν πέθαινε γελούσαν ολόψυχα διότι πλέον απαλλάχθηκε από τα βάσανα και μπορούσε επιτέλους να ξεκουραστεί. Γι’ αυτό και οι επιγραφές, τότε που δημιουργήθηκε νεκροταφείο, θεωρούσαν ότι περιγελούσαν το θάνατο.

Ένα χαμόγελο απέναντι στο θάνατο”

Όπως μας είπε και ο Κονσταντίν Νόικα, ξυλουργός που κατασκευάζει “χαρούμενους τάφους”, αυτό το νεκροταφείο είναι “ένα χαμόγελο απέναντι στο θάνατο”. “Διαλέγουμε την εικόνα”, περιγράφει ο Κονσταντίν “κι αυτή εξαρτάται από το επάγγελμα του νεκρού και πολλές απ’ αυτές μπορούν κάπου να ενοχλούν. Για παράδειγμα αν του άρεσαν οι γυναίκες, είναι απέναντί του μια γυναίκα, αν του άρεσε το οινόπνευμα, τον παρουσιάζουμε έτσι να πίνει, και με το επάγγελμα του, αν ήτανε για παράδειγμα βοσκός”.

Ο ίδιος ο Στάν Ιοάν Πάτρας, ο οποίος ξεκίνησε το 1935 αυτή την τέχνη, έφτιαξε τη δική του επιτύμβια στήλη, η οποία και τον απεικονίζει να ζωγραφίζει τους σταυρούς του “Χαρούμενου Νεκροταφείου”. Πάνω από τον τάφο του γράφει: “Από τότε που ήμουν αγόρι, ήμουν γνωστός ως Σταν Ιόν Πάτρας. Ακούστε σε με, αδελφοί. Δεν υπάρχουν ψέματα σε αυτό που θα πω. Όλη η διάρκεια της ζωής μου δεν σήμαινε καμία ζημιά σε κανέναν. Αλλά έκανα καλό, όσο μπορούσα…”

Περπατώντας ανάμεσα στο “δάσος” από τους πολύχρωμους σταυρούς με τις επιγραφές με τα αστεία ποιήματα. Στεκόμαστε μπροστά σ’ ένα που απεικονίζει μια γριά και ο ξεναγός μας αρχίζει να μεταφράζει χαμογελώντας: “Σ’ αυτόν εδώ τον τάφο κείτεται η πεθερά μου. Τρεις μέρες να ζούσε ακόμη, εγώ θα κειτόμουν εδώ και εκείνη θα το διάβαζε αυτό. Εσείς που περνάτε από εδώ μην προσπαθήσετε να την ξυπνήσετε. Καθώς πάτε σπίτι χαρείτε για μένα. Όπως μου φέρθηκε έτσι γύρισε πίσω. Αυτό που διαβάζετε εδώ, όπως εγώ να μην το πάθετε, να βρείτε καλή πεθερά και θα ζήσετε καλά”. Ουδέν σχόλιο…

Παγανιστικά κατάλοιπα στα Βαλκάνια

Στο “χαρούμενο νεκροταφείο” της Σαπάντζα, οι νεκροί αναπαύονται μέσα σε μια κοσμογονία χρωμάτων και αστείων ποιημάτων. Μοιάζει σα να χαμογελά το θάνατο, τονίζοντας την κωμικοτραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Σύμφωνα με τους ιστορικούς αυτή η παράδοση διακωμώδησης του θανάτου προέρχεται από τους αρχαίους Δακοθράκες που, όπως κατέγραψε και ο Ηρόδοτος, θρηνούσαν με τη γέννηση ενός μωρού και γελούσαν όταν κάποιος πέθαινε.

Αυτό το νεκροταφείο φαίνεται πως αποτελεί τη συνέχεια μιας πανάρχαιης παράδοσης των βαλκανικών λαών και η οποία μπολιάστηκε με τον Χριστιανισμό. Στα άγνωστα Βαλκάνια, κατακερματισμένα από τη φύση και την ιστορία, και ειδικά σε απομακρυσμένα χωριά μπορεί να συναντήσει κανείς προχριστιανικά κατάλοιπα. Στην εποχή μας αυτές οι πανάρχαιες επιβιώσεις αναβιώνουν -πάντα υπό χριστιανικό μανδύα– ωθούμενες, είτε από αταβιστική παρόρμηση των αυτοχθόνων λαών είτε ακολουθώντας το ελευθεριακό πνεύμα της εποχής μας. Το “Χαρούμενο Νεκροταφείο” της Σαπάντα, που προσφέρει μια όχι πένθιμη εικόνα του θανάτου, είναι η απόδειξη.

Δημογραφικό Black Out στα Βαλκάνια

Σερβία και Κροατία

Δύο πρώην εχθροί μοιράζονται την ίδια δημογραφική μοίρα

Δημογραφικό Black Out στα Βαλκάνια

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Από τις σλοβενικές Άλπεις ως τις ακτές του Αιγαίου κι από τις δαλματικές ακτές ως τις εκβολές του Δούναβη, όλες οι βαλκανικές χώρες υφίστανται τις τελευταίες δεκαετίες μια δημογραφική κατάπτωση, που χαρακτηρίζεται από μείωση της γεννητικότητας, συνεχιζόμενη εκροή μεταναστών, δραματική αύξηση της γήρανσης, που οδηγούν σε ένα όλο και μικρότερο και πιο γερασμένο πληθυσμό. Υπολογίζεται πως όλα τα Βαλκάνια χάνουν κάθε χρόνο περίπου 800.000 με ένα εκατομμύριο κατοίκους τους. Από αυτούς πάνω από μισό εκατομμύριο μεταναστεύει κάθε χρόνο προς τη Δύση (μόνο από τα Δυτικά Βαλκάνια 238.000 άνθρωποι μετανάστευσαν κατά το 2018). Οι υπόλοιπες απώλειες οφείλονται στην καθαρή υπεροχή των θανάτων επί των γεννήσεων, που στερεί από κάθε βαλκανική χώρα τον πληθυσμό μιας επαρχιακής πόλης. Παντού στα Βαλκάνια συναντά κανείς την εικόνα των κλειστών δημοτικών σχολείων και των γεμάτων νεκροταφείων. Άδειες κούνιες και γεμάτα φέρετρα προεικάζουν μια γκρίζα προοπτική για τα Βαλκάνια του 21ου αιώνα.

Ο δημογραφικός κατήφορος δύο πρώην Γιουγκοσλάβων αντιπάλων

Σερβία και Κροατία, δύο χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, που ήταν εχθροί και σε εμπόλεμη κατάσταση κατά τη δεκαετία του 1990, μοιράζονται πλέον την ίδια ζοφερή δημογραφική μοίρα, που είναι ωστόσο κοινή σε όλα τα Βαλκάνια.

Η Σερβία θα χάσει σχεδόν το ένα τέταρτο του σημερινού πληθυσμού της έως το 2050, καθώς οι νέοι και οι ειδικευμένοι μεταναστεύουν σε αναζήτηση εργασίας και όχι μόνο. Από το 1989 ως το 2050 η Σερβία θα έχει χάσει το 23,81% του πληθυσμού της, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα. Έτσι ο πληθυσμός της Σερβίας θα πέσει στα 5,79 εκατομμύρια μέχρι το 2050 από 6,95 εκκατομύρια σήμερα και 7,81 εκατομμύρια το 1991.

Αλλά και το νεώτερο κράτος μέλος της Ε.Ε., η Κροατία, αν και μια από τις “νικήτριες” χώρες των γιουγκοσλαβικών πολέμων, μαστίζεται από παρόμοια δημογραφική και μεταναστευτική κρίση με την “ηττημένη” Σερβία. Ο πληθυσμός της Κροατίας έπεσε, για πρώτη φορά από το 1955, κάτω από τα 4 εκατομμύρια το 2019. Από 4,7 εκατομμύρια που ήταν το 1989, παρά την εισροή περίπου 200.000 Κροατών από τη Σερβία και τη Βοσνία -υπολογίζοντας και τη φυγή περισσότερων από 200.000 Σέρβων της Κροατίας.

Μια μελέτη του ΟΗΕ προβλέπει ότι ο πληθυσμός της Κροατίας θα μειωθεί στα 3,46 εκατομμύρια μέχρι το 2050 ή κατά 22,42%. Οι δύο χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, που βρέθηκαν αντιμέτωπες στη δίνη των πολέμων της γιουγκοσλαβικής διαδοχής κατά τη δεκαετία του 1990, θα χάσουν ως το 2050 σχεδόν το 1/4 του πληθυσμού τους χωρίς να “πέσει ούτε μία σφαίρα” αλλά ως θύματα της “λευκής πανούκλας” του δημογραφικού.

Η αθρόα μετανάστευση των Κροατών προς την Ευρώπη

Κανείς δεν έχει μια κρυστάλλινη σφαίρα για να προβλέψει το μέλλον. Τα αμείλικτα όμως στατιστικά δεδομένα από το παρελθόν αφηγούνται μια ιστορία συνεχόμενης δημογραφικής κατάπτωσης τόσο της Σερβίας, όσο και της Κροατίας. Η Κροατία έλπιζε πως η είσοδος της στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2013 θα ανέκοπτε τη δημογραφική της κρίση μέσω της υποσχόμενης ανάπτυξης και της πολιτικής σταθερότητας. Στην πραγματικότητα συνέβη ακριβώς το αντίθετο, καθώς η χώρα γνώρισε μια οικονομική κρίση διάρκειας τριών χρόνων.. Μετά το 2013, όταν η Κροατία προσχώρησε στην Ε.Ε., περίπου 230.000 χιλιάδες, κυρίως νέοι, Κροάτες εγκατέλειψαν τη χώρα για να να μεταναστεύσουν στη Δύση. Από αυτούς το 71% μετανάστευσαν στη Γερμανία, το 8% στην Αυστρία και το 7% στην Ιρλανδία.

Από την 1η Ιουλίου του 2019, όταν η Κροατία θα έχει συμπληρώσει επτά χρόνια απο την είσοδό της στην Ε.Ε. και οι Κροάτες πολίτες θα έχουν πλήρη ελευθερία εγκατάστασης και εργασίας στις χώρες της Ένωσης. Πολλοί στο Ζάγκεμπ φοβούνται ότι το κύμα της μετανάστευσης Κροατών προς τη Δύση θα διογκωθεί επικίνδυνα. Και τότε ο πληθυσμός της χώρας θα αρχίσει να μειώνεται και να γηράσκει με μεγαλύτερη ταχύτητα. Σήμερα οι γυναίκες της Κροατίας έχουν κατά μέσο όρο 1,44 παιδιά, τα οποία δεν είναι μόνο κάτω από τα 2,1 που χρειάζονται για την αντικατάσταση του πληθυσμού μιας χώρας, αλλά το δεύτερο χαμηλότερο από τα επτά κράτη της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Το 2018, περίπου 37.000 βρέφη γεννήθηκαν στην Κροατία (το 1992, παρότι πόλεμος, γεννήθηκαν στη χώρα 43.000 μωρά), σχεδόν 400 περισσότερα από ό, τι το 2017 και οι Κροάτες αναθάρρησαν κάπως. Το 2017 ήταν το χειρότερο δημογραφικά έτος από το 1960, όταν στην Κροατία, γεννήθηκαν 76.156 μωρά. «Αυτό είναι ένα νέο φαινόμενο και δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο που έχει τόσο υψηλό ποσοστό μετανάστευσης και τέτοιο συνεχιζόμενο χαμηλό ποσοστό γονιμότητας». υποστηρίζει ο Ivica Bosnjak, αναπληρωτής υπουργός στο υπουργείο Δημογραφίας της Κροατίας.

Η Κροατία αναζητεί πλέον μετανάστες εκτός Ευρώπης

Ο πληθυσμός της Κροατίας λοιπόν συνεχίζει να συρρικνώνεται χάρη στο χαμηλό ποσοστό γεννήσεων, τα υψηλά ποσοστά μετανάστευσης και τη γήρανση του πληθυσμού. Κι αυτό, παρά τα τεράστια κονδύλια από την Ε.Ε. που επενδύονται από την κατασκευή νηπιαγωγείων έως τη γεωργία, ειδικά σε περιοχές που έχουν συρρικνωθεί το τελευταίο τέταρτο του αιώνα, όπως είναι τα ανατολικά της χώρας. Παρά τον τουρισμό και τους περισσότερους από 17 εκατομμύρια τουρίστες που επισκέπτονται κάθε χρόνο τις δαλματικές ακτές.

Στο παρελθόν τα μεγάλα κύματα μετανάστευσης των Κροατών προς το εξωτερικό αντισταθμίστηκαν από τα υψηλά ποσοστά γεννήσεων. Το ποσοστό γονιμότητας της Κροατίας έπεσε κάτω από το ποσοστό αντικατάστασης (2,1 παιδιά ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας) το 1968. Ωστόσο κατά την περίοδο που ακολούθησε η Κροατία ήταν ένα από τα πλουσιότερα μέρη της Γιουγκοσλαβίας, και προσέλκυσε μετανάστες από την υπόλοιπη χώρα. Πλέον η δημογραφική κρίση και η μετανάστευση προκαλούν ήδη έλλειψη εργατικού δυναμικού στην εποχιακή τουριστική βιομηχανία στη Δαλματία αλλά και στον τομέα των κατασκευών. Το 2019 η κυβέρνηση διπλασίασε το ποσό των αδειών εργασίας για τους αλλοδαπούς από τον Τρίτο Κόσμο σε 63.900, σε σύγκριση με 39.000 το 2018.

Παλιότερα, πολλές από αυτές τις θέσεις απασχόλησης ήταν γεμάτες από εργαζόμενους από άλλα μέρη της πρώην Γιουγκοσλαβίας (εκτός της Ε.Ε.), αλλά τώρα, καθώς η Γερμανία και άλλες βορειοευρωπαϊκές χώρες άνοιξαν τις αγορές εργασίας τους σε αυτούς, πηγαίνουν εκεί για τις καλοαμειβόμενες και πλήρης απασχόλησης θέσεις εργασίας και όχι για κακοπληρωμένες εποχιακές δουλειές στην Κροατία. Μακροπρόθεσμα, ακόμη και αν ένα μεγάλο ποσοστό των Κροατών μεταναστών επιστρέψουν στην πατρίδα τους, η Κροατία θα χρειαστεί και μετανάστες εκτός Ευρώπης αν θέλει να αντιστρέψει την πτώση του πληθυσμού της.

Δεν υπάρχουν “Ουκρανοί” για την Κροατία

Η κροατική κυβέρνηση σχεδιάζει μια πολιτική που προβλέπει την πλήρωση κενών κατοικιών σε αραιοκατοικημένες περιοχές με εποίκους από την κροατική διασπορά και από χώρες που έχουν ήδη εθνικές μειονότητες στην Κροατία, όπως είναι η Βοσνία και η Σερβία. Ωστόσο η ανταπόκριση για την ώρα είναι μικρή.

Από την άλλη, στην Κροατία έχουν απομείνει μόνο 200.000 Σέρβοι, ενώ πριν απο τον πόλεμο ζούσαν περίπου 700.000. Ωστόσο όσοι Σέρβοι έφυγαν από την Κροατία εξαιτίας του πολέμου, ή τα παιδιά τους, δύσκολα θα αποφάσιζαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους και στα χωριά τους, καθώς θεωρούνται ανεπιθύμητοι από το κροατικό κράτος και την κροατική κοινωνία γενικότερα. Ούτε φυσικά θέλουν στην καθολική Κροατία μουσουλμάνους ή Ασιάτες μετανάστες.

Αλλά και “επιθυμητοί μετανάστες” από άλλες περιοχές της Ευρώπης δεν υπάρχουν πλέον διαθέσιμοι, όπως πριν από δύο δεκαετίες. Οι Ουκρανοί ως παράδειγμα. Γιατί ένας φτωχός Ουκρανός να πάει να ζήσει σήμερα σε μια κροατική περιοχή που δεν έχει να του προσφέρει αρκετά, αντί να μεταναστεύσει στην πιο πλούσια Πολωνία ή Γερμανία; Συνοπτικά από δημογραφική άποψη η Κροατία δεν κατευθύνεται σε κάποια μεγάλη καταστροφή ή κρίση αλλά μάλλον σε «μακροχρόνια στασιμότητα».

Η αναβίωση του Βαλκανικού Συνδρόμου: Δημογραφική κρίση στα Βαλκάνια

Η αναβίωση του Βαλκανικού Συνδρόμου

Οι νέοι εγκαταλείπουν μαζικά τα Βαλκάνια

Μετά το “βέτο” της Γαλλίας επιστρέφει ο Ευρωσκεπτικισμός

και η απαισιοδοξία στα Βαλκάνια

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Απογοήτευση, απαισιοδοξία, ευρωκόπωση, καθώς και μια αίσθηση έλλειψης προοπτικών για το μέλλον, επιστρέφουν και πάλι στα Δυτικά Βαλκάνια έπειτα από το πρόσφατο γαλλικό βέτο, που καθυστέρησε και πάλι την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Βόρειας Μακεδονίας και της Αλβανίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό το “ιστορικό λάθος”, όπως το χαρακτήρισε ο απερχόμενος πρόεδρος της Κομισιόν Ζαν Κλωντ Γιουνκέρ, θα έχει πολλαπλές αρνητικές συνέπειες τόσο για τους κατοίκους των δυτικών Βαλκανίων, όσο και για την ίδια την Ευρώπη, που έδειξε αδυναμία, ατολμία και αναβλητικότητα απέναντι στις ιστορικές της ευθύνες.

Η εικόνα ίσως περιέχει: ένα ή περισσότερα άτομα και υπαίθριες δραστηριότητες

Το “βαλκανικό σύνδρομο”

Απουσία ενός αξιόπιστου κι αισιόδοξου αφηγήματος για το μέλλον των χωρών τους, οι πολίτες των Δυτικών Βαλκανίων γλιστρούν και πάλι σε μια “μαύρη τρύπα” από την ενέργεια της οποίας ενισχύεται και πάλι ο Ευρωσκεπτικισμός, ο εθνικισμός, ο θρησκευτικός φανατισμός, η μισαλλοδοξία και η ξενοφοβία. Όλα όσα δηλαδή εκμεταλλεύονται οι εθνολαϊκιστές και ακροδεξιοί πολιτικοί για να επιβάλλουν την αυταρχική τους εξουσία, δημιουργώντας έτσι ένα τοξικό και κλειστοφοβικό “καφκικό” περιβάλλον, που προκαλεί ασφυξία ειδικά στους νέους. Ως αντίδραση οι νέοι των Βαλκανίων δραπετεύουν μεταναστεύοντας μαζικά στη Δύση.

Η εικόνα ίσως περιέχει: δέντρο, φυτό, ουρανός, σπίτι, υπαίθριες δραστηριότητες και φύση
Άδεια χωριά στη Σουμάντια, στην καρδιά της Σερβίας (Φώτο γ. Στάμκςς)

Αντίο Βαλκάνια!

Αντί να έλθει λοιπόν η Ευρώπη στα Βαλκάνια, τα Βαλκάνια πηγαίνουν στην Ευρώπη. Μεταναστεύουν μαζικά και μάλιστα με αυξανόμενο ρυθμό τα τελευταία χρόνια, παρά το τέλος των πολέμων, την όποια πολιτική και οικονομική σταθερότητα, και παρά το δέλεαρ της Ευρωατλαντικής ενσωμάτωσης να πλανάται στον ορίζοντα.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat περίπου 230.000 άνθρωποι, κυρίως νέοι, εγκατέλειψαν τις έξι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, τις λεγόμενες WB6, μόνο το 2018. Ο μεγαλύτερος αριθμός (62.000) μετανάστευσε από την Αλβανία. Ακολούθησαν η Βοσνία & Ερζεγοβίνη (53.500), η Σερβία (51.000), το Κόσοβο (34.500), η Βόρεια Μακεδονία (24.500) και το Μαυροβούνιο (3.000).

Το κόστος της μετανάστευσης για τα φτωχά Βαλκάνια

Κι αυτή η τάση μετανάστευσης αυξάνεται αντί να μειώνεται. Μια έρευνα που έγινε στη Σερβία έδειξε πως το 46% των ανθρώπων ηλικίας 15 έως 29 ετών επιθυμούν να εγκαταλείψουν τη χώρα χωρίς πρόθεση να επιστρέψουν. Μάλιστα το 27% των ατόμων με ανώτερη εκπαίδευση εξέφρασε την επιθυμία να την εγκαταλείψει μόνιμα. Αυτή η ακατάσχετη ανθρωπορραγία έχει τεράστιο κόστος για τη Σερβία και για τις άλλες χώρες της περιοχής. Σύμφωνα με μια έκθεση του ιδρύματος Westminster που δημοσιεύτηκε το 2019, τέσσερις στους πέντε νέους Σέρβους σκέπτονται σοβαρά τη μετανάστευση. Αυτή η ανθρώπινη εκροή υπολογίζεται πως κοστίζει στην πολύπαθη Σερβία έως 1,2 δισεκατομμύρια Ευρώ ετησίως.

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση (2019) της Παγκόσμιας Τράπεζας για τα Δυτικά Βαλκάνια αυτή “η αθρόα μετανάστευση, αν δεν παρεμποδιστεί, θα περιορίσει σοβαρά τις προοπτικές ανάπτυξης και μείωσης της φτώχειας» σε όλη την περιοχή. Πως όμως να αποτραπεί αυτό το μαζικό μεταναστευτικό φαινόμενο, όταν οι έξι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, παραμένουν οι φτωχότερες στην Ευρώπη και η σύγκλιση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο ακολουθεί απελπιστικά αργούς ρυθμούς; Όταν οι καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας είναι σπάνιες; Όταν οι πολιτικές ελίτ των χωρών φαίνονται περισσότερο επικεντρωμένες στα προσωπικά οφέλη τους και στα ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα, που τις σπονσοράρουν, παρά στο δημόσιο συμφέρον και στο μέλλον των νέων τους;

Μια “τοξική” ατμόσφαιρα

Δεν φεύγουν όμως όλοι οι νέοι για καθαρά οικονομικούς λόγους. Πολλοί αναχωρούν λόγω της «τοξικής» ατμόσφαιρας των χωρών τους (αυταρχισμός, διαφθορά, νεποτισμός, ρατσισμός κ.α.) και της έλλειψης προοπτικών. Απογοητευμένοι έπειτα από δεκαετίες κενών υποσχέσεων από τις τοπικές τους ελίτ, αλλά κι από την Ε.Ε., που για τους δικούς της λόγους έχει τις χώρες τους μονίμως “κολλημένες στο προθάλαμό” της.

Παρά την απογοήτευση ωστόσο τουλάχιστον τέσσερις στους πέντε πολίτες των Δυτικών Βαλκανίων λένε ότι η ένταξη των χωρών στην ΕΕ θα ωφελήσει τη χώρα τους. Έπειτα όμως κι από την τελευταία απόρριψη της έναρξης των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Βόρειας Μακεδονία και της Αλβανίας, ένας αυξανόμενος αριθμός ανθρώπων στα Δυτικά Βαλκάνια πιστεύουν πλέον ότι η χώρα τους δεν θα γίνει ποτέ μέλος της Ε.Ε. με τον Ευρωσκεπτικισμό να έχει επιστρέψει για τα καλά, μαζί με όλο το σχετικό “βαλκανικό σύνδρομο”. Ως αντίδραση οι νέοι αυτών των χωρών επιλέγουν να μεταναστεύσουν στην Ε.Ε.

Η εικόνα ίσως περιέχει: 2 άτομα, , τα οποία χαμογελούν, υπαίθριες δραστηριότητες

Ο τρόμος των αμείλικτων στατιστικών

Αυτή η μαζική μετανάστευση συντελεί καθοριστικά στη δραματική γήρανση και πληθυσμιακή συρρίκνωση των χωρών της περιοχής. Με βάση τις τρέχουσες προβολές, μέχρι το 2050, η Βουλγαρία θα είναι κατά 38,6% μικρότερη πληθυσμιακά από ό,τι το 1989. Η Σερβία θα έχει 23,8% λιγότερους κατοίκους, η Κροατία 22,4% και η Ρουμανία 30,1%! Η Μολδαβία έχει ήδη χάσει το 33,9% του πληθυσμού της (από τα 4,7 το 1990 έπεσε στα τρία εκατομμύρια περίπου). Η Βοσνία και Ερζεγοβίνη έχει ποσοστό γονιμότητας 1,26, που είναι ένα από τα χαμηλότερα στον κόσμο. Ακόμη και το Κόσοβο, το οποίο με μέση ηλικία 29 ετών είναι η νεώτερη χώρα στην περιοχή, δεν ξεφεύγει από τη δημογραφική κάμψη. Ο πληθυσμός του Κοσόβου θα μειωθεί κατά 11% ως το 2050, κυρίως λόγω της μετανάστευσης των Αλβανών κατοίκων τους προς την Ευρώπη.

Οι νέοι των Δυτικών Βαλκανίων φεύγουν. Τα ποσοστά γονιμότητας έχουν καταρρεύσει. Οι κοινωνίες γερνούν. Και παρόλο που εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες έχουν περάσει από την περιοχή, λίγοι θέλουν να μείνουν. Οι αγροτικές περιοχές παντού ερημώνονται και μόνο στη Βουλγαρία υπάρχουν περίπου 800 χωριά-φαντάσματα.

Υπάρχουν και λίγες εξαιρέσεις…

Κάποιες βαλκανικές πόλεις όμως συνεχίζουν να αυξάνονται, όπως τα Τίρανα, που προσελκύουν 25.000 νέους κατοίκους ετησίως, αν και η Αλβανία στο σύνολό της μειώνεται πληθυσμιακά.

Το Κλουζ στην Τρανσυλβανία της Ρουμανίας είναι επίσης μια πόλη με πληθυσμιακή έκρηξη, στην οποία συρρέουν άνθρωποι από άλλες περιοχές της Ρουμανίας αλλά και από το εξωτερικό. Η επιτυχία της βασίζεται στην οικονομία της γνώσης, στην πληροφορική, στη διασυνδεσιμότητα και στην εξωστρέφεια της. Ωστόσο το Κλουζ αποτελεί την εξαίρεση στον βαλκανικό “κανόνα” της υποανάπτυξης, της τεχνολογικής καθυστέρησης και της πληθυσμιακής εγκατάλειψης.


Μετριοπαθείς πολιτικοί σε υποχώρηση

Όλο αυτό το δυσοίωνο και τοξικό κλίμα, σε συνδυασμό με την ατολμία της Ε.Ε. να προχωρήσει τη διεύρυνσή της στα Δυτικά Βαλκάνια, παράγει ήδη αρνητικά πολιτικά και γεωπολιτικά αποτελέσματα. Μετριοπαθείς και προοδευτικοί πολιτικοί, όπως ο Ζόραν Ζάεφ, ενδέχεται να χάσουν την εμπιστοσύνη των ψηφοφόρων τους, καθώς αμφισβητείται ο βασικός κορμός της πολιτικής τους, που είναι ο εκδημοκρατισμός και η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Μετά το γαλλικό “βέτο” στη διεύρυνση της Ε.Ε. ο πρωθυπουργός της Βόρειας Μακεδονίας, Ζόραν Ζάεφ, προσέφυγε σε πρόωρες εκλογές για “να μιλήσει ο λαός για το μέλλον της χώρας”. Αυτές οι ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις στη γειτονική χώρα εγκυμονούν τον κίνδυνο της επιστροφής των εθνικιστών και των Ευρωσκεπτικιστών του VMRO στην εξουσία στα Σκόπια. Παράλληλα αφήνουν ένα γεωπολιτικό κενό στα Δυτικά Βαλκάνια, το οποίο και θα σπεύσουν να καλύψουν δυνάμεις όπως η Ρωσία, η Κίνα και η Τουρκία. Έτσι τα Βαλκάνια θα συνεχίσουν να φλερτάρουν με την αστάθεια και να παραμένουν η “αχίλλειος πτέρνα” της Ευρώπης.

Μπούζλουντζα: Ο κομμουνιστικός “ιπτάμενος δίσκος” της Βουλγαρίας

Μπούζλουντζα

Ο κομμουνιστικός “ιπτάμενος δίσκος” της Βουλγαρίας

Ένας από τους πιο όμορφους εγκαταλελειμμένους χώρους στον κόσμο, δίπλα μας

γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ταξιδεύοντας στην περίφημη “Κοιλάδα των Ρόδων”, που βρίσκεται στην καρδιά της Βουλγαρίας και στη σκιά της οροσειράς του Αίμου ή Στάρα Πλάνινα, έχεις πολλά αξιοθέατα για να δεις. Από τα απέραντα ροδοχώραφα, που μοσχοβολούν τον Μάιο, και τα παραδοσιακά αποστακτήρια του πολύτιμου ροδέλαιου, μέχρι τις πολυάριθμες τούμπες των θρακικών τάφων, που έδωσαν κι ένα δεύτερο όνομα στην περιοχή: Κοιλάδα των Θρακών βασιλέων.

Ο σκηνοθέτης τιου Balkan Express Θόδωρος Καλέσης εν ώρα κινηματογράφησης του μνημείου της Μπούζλουντζα.

Το Πέρασμα της Σίπκα

Όσοι επιθυμούν να πάρουν μια γεύση από την πρόσφατη ιστορία των Βαλκανίων και ειδικά της Βουλγαρίας, μπορούν να επισκεφτούν το όμορφο χωριό Σίπκα, που βρίσκεται στις υπώρειες του Αίμου, δίπλα στο περίφημο Πέρασμα Σίπκα. Εδώ βρίσκεται η, μοναδική στα Βαλκάνια, ρωσική εκκλησία της Γεννήσεως, η οποία ολοκληρώθηκε το 1902, στη μνήμη των Ρώσων στρατιωτών που σκοτώθηκαν στο Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878. Αυτή η ασυνήθιστη εκκλησία, με τους κρεμμυδόσχημους χρυσούς τρούλους της, που θυμίζουν Κρεμλίνο, διαθέτει ένα καμπαναριό με ύψος 53 μέτρα, όπου η βαρύτερη καμπάνα του ζυγίζει 12 τόνους και είναι φτιαγμένη από τους κάλυκες της Μάχης της Σίπκα!

Στην μονίμως παγωμένη κορυφή, πάνω από το Πέρασμα της Σίπκα, βρίσκεται το, ύψους 32 μέτρων, “Μνημείο της Ελευθερίας”, που αποτελεί “τόπο προσκυνήματος” για χιλιάδες Βούλγαρους που το επισκέπτονται όλο το χρόνο. Κτίστηκε το Μεσοπόλεμο και είναι αφιερωμένο στους χιλιάδες Ρώσους και Βούλγαρους στρατιώτες, που σκοτώθηκαν υπερασπιζόμενοι το Πέρασμα της Σίπκα κατά τον Ρωσο-τουρκικό πόλεμο του 1877-78. Ένα μνημείο που θα μπορούσε να αποτελέσει πόλο έκφρασης του εθνικού συναισθήματος, όπως οι παλιοί ναοί.

Η τέχνη του σοσιαλρεαλισμού

Πέρα από αυτά τα μνημεία της περιόδου της εθνικής απελευθέρωσης της Βουλγαρίας από την οθωμανική κατοχή, η “Κοιλάδα των Ρόδων” φιλοξενεί επίσης και πολλά μνημεία της πρόσφατης κομουνιστικής εποχής. Το γιγαντιαίο άγαλμα του Ντιμιτάρ Μπλαγκόεφ, φιλόσοφου και ιδρυτή του σοσιαλιστικού κόμματος Βουλγαρίας, που βρίσκεται στο δρόμο για την Σίπκα, μοιάζει σαν οδόσημο για ένα πολύ πιο παράξενο μνημείο: τη Μπούζλουντζα, που βρίσκεται στην βουνοκορφή από πάνω του. Το άγαλμα του Μπλαγκόεφ είναι τυπικό δείγμα σοσιαλρεαλισμού με τις υπεράνθρωπες διαστάσεις του και το λιτό, εργασιακό του ντύσιμο.

Ο σοσιαλρεαλισμός στα αγάλματα διέθετε μια περίεργη σεμνοτυφία. Ακόμη και τα ημίγυμνα κορμιά των εργατών και των εργατριών δεν εξέπεμπαν ερωτισμό. Αντίθετα έσβηναν κάθε ερωτική διάθεση, όταν οι γυναίκες παρουσιάζονταν στα αγάλματα με ανύπαρκτα στήθη και χωρίς γοφούς. Το μήνυμα ήταν σαφές: αντί για άσκοπους θνησιγενείς έρωτες, ελεύθερο σεξ δίχως όρια και ιδρωμένους δυτικόφερτους χορούς στις πίστες, η ενέργεια των νέων στις χώρες του λεγόμενου “κομουνιστικού μπλοκ” θα έπρεπε να επενδύεται στα εργοστάσια, στο χτίσιμο φραγμάτων, άντε και στις κατασκευές μεγαλειωδών μνημείων, όπως αυτά εδώ. Αυτό τουλάχιστον υποστήριζε η πολιτική ηγεσία αυτών των χωρών, αν θυμηθούμε και τα λόγια του ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης Νικήτα Χρουστσόφ: “Η απόσταση που χωρίζει το σαξόφωνο από τους σουγιάδες είναι ελάχιστη”.

Το “κομμουνιστικό UFO” της Μπούζλουντζα

Η γειτονική μας Βουλγαρία είναι γεμάτη με μνημεία της κομουνιστικής εποχής. Και σε αντίθεση με άλλες, πρώην κομουνιστικές, χώρες της Ανατολικής Ευρώπης η Βουλγαρία δεν κατεδάφισε τα μνημεία της κομουνιστικής περιόδου. Όσα δεν συνέχισε να τα φροντίζει, απλά τα παραμέλησε ή τα εγκατέλειψε στο έλεος της φύσης και του χρόνου.

Αυτό συνέβη και με το, εξωπραγματικών διαστάσεων και σχήματος, μνημείο της Μπούζλουντζα. Από μακριά μοιάζει με γιγαντιαίο τσιμεντένιο πουλί, με το διαστημόπλοιο Έντερπραϊζ, ακόμη και με ιπτάμενο δίσκο, που “προσάραξε” κατά λάθος σ’ αυτή τη βουνοκορφή του Αίμου. Εξαρτάται από τη φαντασία του καθενός. Σίγουρα πάντως μοιάζει σαν να βγήκε από ταινία επιστημονικής φαντασίας.

Ο συγγραφέας Γιώργος Στάμκος στην κορυφή Μπούζλουντζα, ατενίζοντας τον πύργο του μνημείου, με το τεράστιο κόκκινο αστέρι, που φωτιζόταν τις νύχτες και φαινόταν από δεκάδες χιλιόμετρα απόσταση.

Ανεβήκαμε σ’ αυτή την βουνοκορφή, όπου ο καιρός σπάνια δεν είναι οργισμένος. Όσο ανεβαίναμε οι “ψαλμοί” των ανέμων θέριευαν και λυσσομανούσαν, ενώ η θερμοκρασία άρχισε να πέφτει αισθητά κάτω από το μηδέν παρότι ήταν ακόμη τέλη Σεπτεμβρίου και είχε ήλιο.

Εδώ σε υψόμετρο 1.432 μέτρων, στη θρυλική κορυφή Μπούζλουντζα, βρίσκεται ένα φαραωνικού μεγέθους μνημείο, που από μακριά μοιάζει με… “ιπτάμενο δίσκο”! Δεν έχει όμως καμία σχέση με… εξωγήινους. Αν και πολλοί το αποκαλούν “κομμουνιστικό UFO” αυτό το εξωπραγματικό μνημείο, που έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο των 33 πιο όμορφων εγκαταλελειμμένων χώρων στον κόσμο, ήταν στην πραγματικότητα ο Οίκος-Μνημείο του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος.

Ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 1974 και κόστισε 14.186.000 λέβα ή 35 εκατομμύρια δολάρια -ποσό θηριώδες για την εποχή εκείνη. Για να ισοπεδωθεί η κορυφή του βουνού από τα 1.441 στα 1.432 μέτρα, ώστε να δημιουργηθεί επίπεδος χώρος για να μπουν τα θεμέλια αυτού γιγαντιαίου κτίσματος, χρησιμοποιήθηκαν μεγάλες ποσότητες ΤΝΤ, ενώ οι εκρήξεις ακουγόταν τότε μέχρι την Ελλάδα. Θεωρήθηκε ως ένας θρίαμβος της ανθρώπινης θέλησης, της εργασίας, της τεχνολογίας και του σοσιαλισμού. Καμιά ανησυχία δεν υπήρχε τότε για τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο της κατασκευής αυτού του φαραωνικού κτίσματος, που μετέβαλε τόσο δραματικά το περιβάλλον και το τοπίο της βουνοκορφής Μπούζλουντζα.

Το μνημείο, που άρχισε να κατασκευάζεται το 1974, εγκαινιάστηκε τελικά στις 23 Αυγούστου του 1981, με αφορμή την επέτειο των 90 χρόνων από την ίδρυση του Βουλγαρικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, υπό τον Μπλαγκόεφ, σε μυστική συνάντηση που έγινε τότε στην ίδια κορυφή. Το κτίριο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα του μπρουταλιστικού αρχιτεκτονικού ρυθμού της κομουνιστικής εποχής.

Τα πρώτα χρόνια ήταν “τόπος προσκυνήματος” και σημαντικό μνημείο στην “Ιερή γεωγραφία” των Βουλγάρων κομουνιστών. Τα μωσαϊκά του μνημείου, κατασκευασμένα από γυαλί κοβαλτίου, κάλυπταν περισσότερα από χίλια τετραγωνικά μέτρα επιφάνειας και παρουσίαζαν την ιστορία του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος με εικόνες που απηχούσαν το σοσιαλιστικό-ρεαλιστικό στυλ.

Από την εγκατάλειψη και τους βανδαλισμούς στο “Μπούζλουντζα Πρότζεκτ”

Μετά το 1990 όμως, και την πτώση του καθεστώτος, το κτίριο περιέπεσε σε αχρηστία. Εγκαταλείφθηκε, βανδαλίστηκε κι έπαθε σοβαρές ζημίες. Ό,τι ήταν χρήσιμο και μπορούσε να πουληθεί, ξηλώθηκε. Γκράφιτι ανακατεύτηκαν με παλιά κομουνιστικά συνθήματα. Υπάρχει πλέον ο κίνδυνος κατάρρευσης της στέγης του. Γι’ αυτό και είναι κλειστό, απαγορεύεται η είσοδος σε αυτό και υπάρχει πλέον και φύλακας. Για να επισκεφθεί κανείς το εσωτερικό του θα πρέπει να πάρει ειδική άδεια από την Νομαρχία της Στάρα Ζαγόρα, στην οποία και υπάγεται.

Εγκαταλειμμένο στους παγωμένους ανέμους, τις βροχές και τα χιόνια του Αίμου, το Μνημείο της Μπούζλουντζα μοιάζει πλέον με σκηνικό ταινίας επιστημονικής φαντασίας ή με εικόνα ενός μετα-αποκαλυπτικού κόσμου. Ωστόσο όλο και περισσότεροι γοητεύονται από αυτό το ερειπωμένο σοσιαλρεαλιστικό μνημείο και θέλουν να το επισκεφθούν -και μάλιστα απ’ όλο τον κόσμο. Αλλά είναι επικίνδυνο λόγω του κινδύνου κατάρρευσης των μεταλλικών πλακιδίων του.

Γι’ αυτό και ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ Η ΕΙΣΟΔΟΣ και υπάρχει πλέον εξωτερική φύλαξη, με φρουρό και φυλάκιο. (Μπορείτε βεβαια να μπείτε μόνον έπειτα από ειδική άδεια από τη Νομαρχία της Στάρα Ζαγόρας, που δίνεται μόνο σε δημοσιογράφους και τηλεοπτικά συνεργεία για λόγους «τουριστικής προβολής».

This image has an empty alt attribute; its file name is s2235577.jpg

Υπάρχει ωστόσο ελπίδα και λέγεται “Μπούζλουντζα Πρότζεκτ”. Ένα νέο σχέδιο αναστήλωσης και προστασίας του Μνημείου. Φιλοδοξία του είναι το μνημείο Μπούζλουντζα να αποτελέσει παράδειγμα για τη σωστή διατήρηση και άλλων παρόμοιων μνημείων σε όλη την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Οι εργασίες συντήρησης για τη σταθεροποίηση του κτιρίου και την προετοιμασία του μνημείου για βιώσιμο τουρισμό θεωρούνται ως οι πιο βιώσιμες μακροπρόθεσμες λύσεις για την επιβίωσή του. Θα είναι βεβαίως μια επαναφορά του στη ζωή, χωρίς ωστόσο έμφαση στην προηγούμενη ιδεολογία του. Κάτι σαν αναγνώριση της “τζιν Περεστρόικα” που διέλυσε το κομουνιστικό μπλοκ…

This image has an empty alt attribute; its file name is ce9ccf80cebfcf85ceb6cebbcebfcf85cf84ceb6ceb1-10-ceb3ceb9ceb1-tvxs-.jpg

Φωτογραφίες: Γιώργος Στάμκος

Η επιστροφή των Βαλκανίων

Βαλκάνια

Η πιο «δυσλειτουργική» οικογένεια της Ευρώπης αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία

Σέρβος χωρικός, Φεστιβάλ Γκούτσα στην κεντρική Σερβία.

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Τα τελευταία χρόνια η περιοχή που αποκαλείται Βαλκάνια επανήλθε και πάλι στο προσκήνιο. Όχι όπως κατά την ταραχώδη δεκαετία του 1990 όταν, μέσα από μια σειρά από δραματικά γεγονότα (κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ, αιματηρή διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας, εθνικιστικές συγκρούσεις, εθνοκαθάρσεις και ειρηνευτικά σχέδια κλπ.) τα Βαλκάνια, ειδικά τα δυτικά και ο χώρος της πρώην Γιουγκοσλαβίας, έγιναν τα «αγαπημένα» των δελτίων ειδήσεων, προκαλώντας αρνητικά συναισθήματα στο ευρωπαϊκό κοινό. Η Βαλκανολογία έγινε τότε και πάλι επίκαιρη, όπως ήταν και στις αρχές του 20ου αιώνα, και ένα πλήθος αναλυτών αναδείχθηκαν σε αυτόκλητους «βαλκανολόγους», προκειμένου να πείσουν ένα ευρωπαϊκό κοινό, εθισμένο στα στερεότυπα, πώς ξαφνικά ξύπνησαν οι «παλιοί δαίμονες» των Βαλκανίων, αναπαράγοντας έτσι όλα τα γνωστά αρνητικά κλισέ σε βάρος των βαλκανικών λαών.

Από αυτή την άποψη τα Βαλκάνια είναι θύμα του παραμορφωτικού καθρέπτη των Δυτικών στερεοτύπων. Γι΄ αυτό και η εικόνα που έχουν οι Δυτικοί και οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι (ακόμη και οι Έλληνες, που θεωρούν άστοχα πως δεν ανήκουν στα Βαλκάνια) για τα Βαλκάνια συνεχίζει να είναι στρεβλή, ελλιπής και σε ορισμένες περιπτώσεις τελείως λανθασμένη. Είναι μια εικόνα που δεν ανταποκρίνεται στη σύγχρονη βαλκανική πραγματικότητα.

Παπούτσια ως σύμβολο εγκατάλειψης: Αφιερωμένα σε όλους αυτούς που έφυγαν από τη χώρα. Σκόπια, Βόρεια Μακεδονία.

Ενθαρρύνοντας τον εκδημοκρατισμό των Βαλκανίων

Οι εποχές ωστόσο αλλάζουν. Τα Βαλκάνια, αυτή η περιφρονημένη νοτιοανατολική γωνιά της Ευρώπης, εισέρχονται σε νέα εποχή και γίνονται σταδιακά μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 2007 η Ρουμανία και η Βουλγαρία εισήλθαν στην Ε.Ε.. Το 2013 και η Κροατία. Ο εκσυγχρονισμός, ο εκδημοκρατισμός και ο εξευρωπαϊσμός σε αυτές τις τρεις χώρες προχώρησε με γοργά βήματα. Ωστόσο η απόσταση που τις χωρίζει από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο είναι ακόμη πολύ μεγάλη και πολλά ακόμη πρέπει να γίνουν, ειδικά στον τομέα του εκδημοκρατισμού, του Κράτους Δικαίου και της καταπολέμησης της διαφθοράς. Στη δε μάλιστα Κροατία το φάντασμα του εθνικισμού συνεχίζει να είναι παρόν, επιβάλλοντας την ατζέντα του στην επίσημη πολιτική της χώρας και εμποδίζοντας τη συμφιλίωση με τις άλλες χώρες που προέκυψαν από τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας.

Έπειτα από πολλά χρόνια στασιμότητας και παλινωδιών τα δυτικά Βαλκάνια, έχουν επιταχύνει τον βηματισμό τους για ένταξη στο ευρωατλαντικό σύστημα. Η Αλβανία (2009), το Μαυροβούνιο (2017) και η Βόρεια Μακεδονία (2019) αποτελούν ήδη μέλη του ΝΑΤΟ κι έχουν εντείνει τις προσπάθειες τους για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία καθυστερεί, όχι πάντα για λόγους που ευθύνονται οι ίδιες οι βαλκανικές χώρες. Ωστόσο οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ αυτών των χωρών δεν είναι άμοιρες ευθυνών, ειδικά όταν χαϊδεύουν τα εθνικιστικά αντανακλαστικά των λαών τους. Αυτό δεν σημαίνει πως η διαδικασία του εξευρωπαϊσμού τους έχει αποτύχει. Αρκετές μεταρρυθμίσεις έχουν προχωρήσει σημαντικά. Απλά κάποιες χώρες χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο για να προσαρμοστούν, ειδικά στα ζητήματα Κράτους Δικαίου. Γι’ αυτό και οι Βρυξέλλες θα πρέπει να ενθαρρύνουν συνεχώς και όχι να αποθαρρύνουν τις προσπάθειες των δυτικοβαλκανικών χωρών για ένταξη τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση -κάτι που είναι στρατηγικός στόχος και της Ελλάδας από τη Σύνοδο της Θεσσαλονίκης το 2003.

Σε κάθε περίπτωση η εποχή των πολέμων, των συγκρούσεων και της αστάθειας έχει πλέον περάσει. Τα Βαλκάνια ζουν πλέον μια καθοριστική «μεταβατική περίοδο», που η κατάληξη της θα είναι ένα δημοκρατικό και σταθερό ευρωπαϊκό μέλλον, όπως ήδη έχουν προχωρήσει η Ρουμανία και η Βουλγαρία. Τα Βαλκάνια ξαναγίνονται σταδιακά οργανικό τμήμα της Ευρώπης. Γι’ αυτό και η εικόνα των Βαλκανίων στην Ευρώπη θα πρέπει να αλλάξει ώστε να ανταποκρίνεται όσο γίνεται περισσότερο στην πραγματικότητα και όχι σε ξεπερασμένα κλισέ του 19ου αιώνα.

This image has an empty alt attribute; its file name is inkedcea3ce95cea1ce92ce99ce91-ce9ace91ce99-ce94cea5cea4ce99ce9ace91-ce92ce91ce9bce9ace91ce9dce99ce91-cea3cea5ce9ccea6cea9ce9dce91-ce9cce95-ce95ce9dce91ce9d-ce92ce95ce9bce99ce93cea1ce91ce.jpg
Χάρτης χιουμοριστικών στερεοτύπων: τα Δυτικα Βαλκάνια σύμφωνα μ’ έναν Βελιγραδέζο.

Τα βαλκανικά στερεότυπα των Δυτικών

Δεν υπάρχει γεωγραφική περιοχή στην Ευρώπη που το όνομά της να έχει προσλάβει τόσο μειωτικό χαρακτήρα, όσο τα Βαλκάνια: ένα είδος «επίγειας κόλασης» στρωμένης με τις κακές προθέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Στα μάτια των Δυτικών τα Βαλκάνια ήταν πάντοτε μια «Ευρώπη αλωμένη από την Ανατολή» ή, ακόμη χειρότερα, μια «Ανατολή χωρίς φέσι». Η Δύση θεωρούσε αυτήν την «ανατολίτικη γειτονιά» της ως ένα «υβριδικό» κατασκεύασμα, ως ένα «κακότεχνο θραύσμα της μυστηριώδους Ανατολής», που ήταν συγκριτικά με την υπόλοιπη Ευρώπη «φυλετικά και πολιτιστικά κατώτερο». Για τους Δυτικούς στα νοτιοανατολικά της Αυστρίας ξεκινούσε η «αδιαφοροποίητη ασιατική δεξαμενή» των Βαλκανίων. Ο Μέτερνιχ συνήθιζε μάλιστα να λέει πως μετά το Rennweg, το δρόμο που διασχίζει τη Βιέννη, άρχιζαν τα Βαλκάνια, η «Ασία».

Επί αιώνες οι Βαλκανικοί λαοί, βρισκόμενοι κάτω υπό την κυριαρχία των Οθωμανών, αποτελούσαν τους περιφρονημένους βάρβαρους της Ευρώπης. Η στερεότυπη αυτή εικόνα δεν άλλαξε ούτε τον 19ο αιώνα, όταν οι λαοί των Βαλκανίων ξεσηκώθηκαν κατά της παραπαίουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, επηρεασμένοι από τις ευρωπαϊκές ιδέες του εθνικισμού και της αυτοδιάθεσης, και συγκρότησαν τα πρώτα τους εθνικά κράτη. Δεν άλλαξε ούτε ασφαλώς και τον 20ο αιώνα όταν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913), οδήγησαν σε φρικτές σφαγές, ωμότητες και εκτοπισμούς, που έκαναν την «πολιτισμένη» Ευρώπη να φρικιά με τη «βαλκανική βαρβαρότητα» –την οποία ωστόσο η ίδια η Ευρώπη μιμήθηκε και ξεπέρασε στα ασύλληπτα σφαγεία των χαρακωμάτων του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Υπήρχε ωστόσο και μια ρατσιστική ετυμηγορία εις βάρος των Βαλκανίων. Έτσι, η οθωμανική Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ου αιώνα ήταν μια χοντροκομμένη έκδοση του μυθικού Πύργου της Βαβέλ με μια επίφαση Δυτικού Πολιτισμού: “Τούρκοι, Εβραίοι, Έλληνες, Βούλγαροι, Σέρβοι, Αλβανοί, Βλάχοι, Μικρασιάτες, Κιρκάσιοι, άπιστοι και αιρετικοί από κάθε γη και γλώσσα. Ανάμεσά τους είναι διασκορπισμένοι και λίγοι εκπρόσωποι των φυλών της πολιτισμένης Ευρώπης” (Booth, Trouble in the Balkans, σελ. 147).

Ο Ψυχρός Πόλεμος και το Σιδηρούν Παραπέτασμα δεν σκέπασε μόνο τις περισσότερες βαλκανικές χώρες, αλλά και τη μισή Ευρώπη, οπότε δεν δικαιολογούσε τη χρήση κάποιου υποτιμητικού στερεότυπου για τα Βαλκάνια. Μάλιστα ο Ψυχρός Πόλεμος είχε σχεδόν εξαφανίσει τον όρο «Βαλκάνια». Είχε υπερτιμήσει τον Πολιτικό και Ιδεολογικό παράγοντα και είχε υποτιμήσει τον πολιτισμικό.

Μνημείο με τα ονόματα των νεκρών δημοσιογράφων και άλλων εργαζόμενων, που σκιοτώθηκαν τον Απρίλιο του 1999, με τον βομβαρδισμό από Νατοϊκό αεροσκάφος του κτιρίου της Δημόσιας Τηλεόρασης της Σερβίας (RTS) στο κέντρο του Βελιγραδίου.

Η επιστροφή της “δαιμονολογίας” εις βάρος των Βαλκανίων

Αυτό δεν συνέβη όμως με την έναρξη των πολέμων στην πρώην Γιουγκοσλαβία (1991-1999), που έκανε ξαφνικά τους Ευρωπαίους ιστορικούς, δημοσιογράφους και «αναλυτές» να ξεθάψουν σχεδόν κάθε βαλκανικό κλισέ που γνώριζαν. Έτσι τα παλιά υποτιμητικά στερεότυπα και η βαλκανική βαρβαρο-δαιμονολογία επανήλθαν στο προσκήνιο: Τα Βαλκάνια γέμισαν ξαφνικά με «λόφους θανάτου», «πανάρχαιους αιμοσταγείς δαίμονες», «παραισθητικά φαντάσματα», αναχρονιστικές ιδεολογίες του «αίματος και του εδάφους», «μυθικούς ανασκολοπισμούς» και ανεκδιήγητες «βαρβαρότητες», που έκαναν τους Δυτικούς να ωχριούν και να μιλούν για το σύνδρομο της «Βαλκανοποίησης».

Καμιά άλλη χώρα των Βαλκανίων δεν βρέθηκε τόσο πολύ στο στόχαστρο αυτής της νέας δαιμονοποίησης εκ μέρους της Δύσης, από τη Σερβία. Όπως τα μέρη που συνηθίζουν να προσελκύουν καταιγίδες έτσι και η Σερβία συγκέντρωσε πάνω της όλη την περιφρόνηση, την απέχθεια και το μίσος των Δυτικών. Και αυτό είναι κάτι που δεν είναι και τόσο δύσκολο να εξηγηθεί, εφόσον η Σερβία είναι μια τυπική βαλκανική χώρα και ως τέτοια κουβαλά πάνω της όλα τα περιφρονητικά βαλκανικά στερεότυπα…

This image has an empty alt attribute; its file name is drvengrad-agnosti-servia.jpg
Μόκρα Γκόρα: Το κινηματογραφικό «χωριό του Κουστουρίτσα» που λειτουργεί και ως θεματικό πάρκο.

Τα Βαλκάνια εμπλουτίζουν την Ευρώπη

Τα Βαλκάνια σε τελική ανάλυση είναι περισσότερο ένα «ζήτημα» παρά μια γεωγραφική περιοχή. Είναι μια διανοητική κατάσταση. Προσδιορίζονται περισσότερο από την ιστορία και τον πολιτισμό, παρά από τη γεωγραφία. Είναι μια περιοχή που υφίσταται την τυραννία του σκληρού φυσικού περιβάλλοντος, της γεωγραφίας και της ιστορίας, που έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση μιας κοινής ταυτότητας. Τα Βαλκάνια είναι ένα σκληρό, κατακερματισμένο φυσικό περιβάλλον, όπου κυριαρχεί το πνεύμα της ελευθερίας, ανεξαρτησίας και αντίστασης.

Τα Βαλκάνια είναι σταυροδρόμι, γέφυρα και καταφύγιο ταυτόχρονα. Γέφυρα μεταξύ Ανατολής-Δύσης, Χριστιανισμού και Ισλάμ. Σταυροδρόμι πολιτισμών αλλά και γεωπολιτικών σφαιρών επιρροής. Καταφύγιο, καθώς τα βουνά και οι απόμακρες κοιλάδες, όπου κατέφευγαν πολύ συχνά οι Βαλκάνιοι ενίσχυαν την απομόνωση και κατ’ επέκταση την ιδιαίτερη πολιτιστική τους ταυτότητα. Μια περιοχή όπου το οξυγόνο της ορθολογικής Δύσης διαποτίζει την συναισθηματική επιρροή της Ανατολής, δημιουργώντας νέες συνθέσεις και αξίες.

Είναι μια περιοχή σύνθεσης η οποία ωστόσο, ανά διαστήματα και λόγω της κακόβουλης επιρροής ξένων δυνάμεων, καθίσταται και περιοχή βίαιου διαχωρισμού ανθρώπων και λαών. Σε κάθε περίπτωση όμως είναι μια περιοχή που εμπλουτίζει δυναμικά την Ευρώπη με την ιστορία, τον πολιτισμό, τις αξίες και τους ανθρώπους της. Γι’ αυτό και της αξίζει πάντα μια δεύτερη ευκαιρία, τόσο για τους βαλκανικούς λαούς, όσο και για την ίδια την Ευρώπη, που έχει να διδαχθεί πολλά από τα Βαλκάνια, αυτή την πιο δυσλειτουργική της οικογένεια. Άλλωστε Ευρώπη δίχως τα Βαλκάνια θα είναι μονίμως ανάπηρη.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Ο νέος δημογραφικός εθνικισμός της Ανατολικής Ευρώπης

Ο δημογραφικός εθνικισμός της Ανατολικής Ευρώπης

V-4 Vs δημογραφική κρίση

Όταν το κράτος επιδοτεί ζευγάρια για να “σώσουν το Έθνος”

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ένας νέος διχασμός εμφανίστηκε τα τελευταία χρόνια στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πέρα από τον παραδοσιακό διχασμό Κέντρου και Περιφέρειας καθώς και Βορρά και Νότου, στο δεύτερο σκέλος του οποίου συνωστίζονται οι ευρωμεσογειακές χώρες με όλες τις παθογένειες τους, αναδείχθηκε τελευταία κι ένας τρίτος διχασμός, ο οποίος είναι στην ουσία απόρροια του Β’ Π. Πολέμου. Εκείνος μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Ευρώπης. Οι έντεκα χώρες της Ανατολικής και Νοτιανατολικής Ευρώπης, που εισήλθαν στην Ε.Ε. μετά το 2004, παρά τις όποιες προσπάθειες και μεταρρυθμίσεις έχουν κάνει τα πρώτα χρόνια για να συγκλίνουν με τον “πυρήνα” της Ε.Ε., παρουσιάζουν τα τελευταία χρόνια μια σειρά από αποκλίσεις.

Η μεγάλη απόκλιση της Ανατολικής Ευρώπης

Με εξαίρεση ίσως τον οικονομικό τομέα, όπου παρουσιάζουν μια αξιοσημείωτη πρόοδο αν και, εκτός από τη Σλοβενία, οι χώρες αυτές χαρακτηρίζονται ακόμη ως “μεσαίου βιοτικού επιπέδου”, σε μια σειρά από άλλους καθοριστικής σημασίας τομείς εμφανίζεται πλέον απόκλιση. Καταρχάς στον πολιτικό τομέα επικρατούν σε αυτές τις χώρες εθνολαϊκιστικές κυβερνήσεις, που αποδομούν τους όποιους δημοκρατικούς θεσμούς και το Κράτος Δικαίου των χωρών τους, ενώ εμφανίζονται ευρωσκεπτικιστικές και χωρίς ουσιαστική διάθεση αλληλεγγύης, όπως έδειξε και η στάση τους στο προσφυγικό ζήτημα.

Κατά βάθος υπάρχει μια αξιακή, αν όχι πολιτισμική απόκλιση, με αυτές τις χώρες, που έζησαν σχεδόν μισό αιώνα υπό σοβιετικό έλεγχο, να μην αγγίζονται από τον αξιακό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε μια σειρά από τομείς όπως η Ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η Ελευθερία του Τύπου, τα ανθρώπινα, ατομικά και μειονοτικά δικαιώματα, ακόμη και σε σχέση με τα δικαιώματα των γυναικών (π.χ. απαγόρευση των αμβλώσεων στην Πολωνία).

Η δημογραφική κρίση και το “υπαρξιακό άγχος”

Υπάρχει τέλος και μια τρίτη, εξίσου σοβαρή απόκλιση, η οποία λαμβάνει χώρα στο δημογραφικό τομέα. Σε αντίθεση με τη Δυτική και βόρεια Ευρώπη, που έχει πετύχει την πληθυσμιακή σταθεροποίηση και αύξηση, εξαιτίας ενός συνδυασμού Κράτους Πρόνοιας και εισδοχής μεταναστών, σχεδόν όλες οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης έχουν πληθυσμούς γηρασμένους, που συρρικνώνονται δημογραφικά, ενώ οι όλο και λιγότεροι νέοι τους συνεχίζουν να μεταναστεύουν, γεγονός που επιτείνει την αγωνία τους για την “επιβίωση του έθνους”. Οι εκτιμήσεις του ΟΗΕ συνηγορούν προς αυτή την κατεύθυνση. Ο πληθυσμός της Πολωνίας, της μεγαλύτερης χώρας της περιοχής, αναμένεται να μειωθεί σε περίπου 32 εκατομμύρια μέχρι το 2050 από περίπου 38 εκατομμύρια σήμερα. Ο πληθυσμός της Ουγγαρίας προβλέπεται να μειωθεί κάτω από οκτώ εκατομμύρια μέχρι το 2050 από 9,8 εκατομμύρια σήμερα. Η Βουλγαρία από τα σημερινά 6,9 εκατομμύρια θα κατρακυλήσει στα 5,5 εκατομμύρια κατοίκους. Στη Λιθουανία ο πληθυσμός θα μειωθεί κατά 23% και στη Λετονία κατά 22% μέχρι το 2050. Καμιά χώρα της Ανατολικής Ευρώπης δεν πρόκειται να μείνει εντελώς αλώβητη από τον επερχόμενο “δημογραφικό χειμώνα”.

Αυτή η αρνητική εικόνα, σε συνδυασμό με την ακατάσχετη τάση μετανάστευσης νέων, που δεν αναπληρώνεται φυσικά από εισδοχή μεταναστών από άλλες χώρες, δημιουργεί στην πλειοψηφία των λαών αυτών των χωρών ένα είδος “υπαρξιακού άγχους”, μιας εντεινόμενης αγωνίας και μιας γενικευμένης ανασφάλειας σχετικά με την “επιβίωση του έθνους”. Αυτά τα εκμεταλλεύονται οι πολιτικές ελίτ αυτών των χωρών, που είναι κυρίως εθνολαϊκιστές, υπερσυντηρητικοί ακόμη και ακροδεξιοί, ώστε να χειραγωγούν ευκολότερα τους πολίτες τους εγκαθιδρύοντας έτσι μια μόνιμη κατάσταση “έκτακτης ανάγκης” και αφαιρώντας από τις κοινωνίες σημαντικά δημοκρατικά και ατομικά δικαιώματα, που θεωρούνται αυτονόητα στην υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η V-4 στην πρωτοπορία του υπερσυντηρητισμού

Η ομάδα των τεσσάρων χωρών του Βίσεγκραντ (Ουγγαρία, Πολωνία, Τσεχία, Σλοβακία) ή V-4, όπως είναι πλέον γνωστές, που μοιράζονται όλα τα προηγούμενα χαρακτηριστικά που αναφέραμε, αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν τη σοβαρή δημογραφική κρίση τους, που προκαλείται από την πτώση της γεννητικότητας και την αυξανόμενη μετανάστευση, εκπονώντας το λεγόμενο Σχέδιο Δράσης για την Οικογενειακή Προστασία, που παρουσιάστηκε τον Ιούλιο του 2019, προκαλώντας εγκώμια αλλά και έντονη κριτική.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η Ουγγαρία, η εθνολαϊκιστική κυβέρνηση της οποίας, υπό τον Βίκτορ Όρμπαν, εισήγαγε νέα οικονομικά κίνητρα για τις οικογένειες ώστε να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά. Κίνητρα φορολογικά και οικονομικά ώστε να ενθαρρύνουν τις οικογένειες να έχουν περισσότερα παιδιά για να μη μειωθεί κι άλλο ο πληθυσμός, αλλά και για να προωθηθεί η εθνική πολιτική ταυτότητα, που εξυπηρετεί τους πολιτικούς στόχους της εθνολαϊκιστικής κυβέρνησης του Όρμπαν.

Ο πρόεδρος του Ιδρύματος JOL-LET της Βουδαπέστης και εμπειρογνώμονας σε θέματα πρόσβασης των γυναικών στην αγορά εργασίας, Katalin Kevehazi, δήλωσε ότι η προώθηση αυτού του σχεδίου έχει και έντονη πολιτική διάσταση πέρα από τα ποσοστά γονιμότητας. «Γενικά, όλες οι κυβερνήσεις των V4 έχουν μια υπερσυντηρητική προσέγγιση απέναντι στις γυναίκες, βλέποντας τον κεντρικό τους ρόλο σχεδόν αποκλειστικά ως μητέρες που γεννούν παιδιά. Στην Ουγγαρία όμως, η κυβέρνηση και ο ίδιος ο πρωθυπουργός προχωρούν ένα βήμα παραπέρα και μιλάνε για τη ‘διάσωση του έθνους’ και της οικογένειας και για τη μελλοντική διατήρηση του ουγγρικού έθνους”. Και πρόσθεσε: «Να θυμάστε πως οι εθνικά Ούγγροι πέρα από τα σύνορα -στην Τρανσυλβανία, στη Σερβία (Βοϊβοντίνα), στη Σλοβακία ή στην Ουκρανία- είναι επίσης επιλέξιμοι για οικονομική στήριξη ώστε να κάνουν περισσότερα παιδιά».

Η επιστροφή της Βιοπολιτικής

Η Ουγγαρία δεν αποτελεί τη μοναδική περίπτωση. Η πολωνική κυβέρνηση χρησιμοποιεί επίσης γενναιόδωρα φορολογικά και συνταξιοδοτικά οφέλη για να αυξήσει τα ποσοστά γεννήσεων, ενώ έφτασε στο σημείο να απαγορεύσει δια νόμου τις αμβλώσεις -κάτι που στις υπόλοιπες χώρες της Ε.Ε. θεωρείται αδιανόητο διότι θίγει τον αξιακό της πυρήνα, εκείνο του αυτεξούσιου του σώματός μας.

Παρατηρείται δηλαδή, για μια ακόμη φορά, η αναχρονιστική εργαλειακή χρήση από το κράτος του σώματος των γυναικών ως μηχανισμό παραγωγής νέων “μελών του έθνους” ώστε, όχι μόνο να υπάρχει βιολογική συνέχεια, αλλά και υπερίσχυση έναντι των άλλων, γειτονικών σε πρώτη φάση, εθνών. Είναι η επιστροφή της Βιοπολιτικής στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Πολωνία έχει αυξήσει όλες τις οικογενειακές παροχές που καταβάλλονται μετά τη γέννηση κάθε παιδιού, ανεξάρτητα από το επίπεδο εισοδήματος της οικογένειας. Στην Ουγγαρία, οι οικογένειες υποστηρίζονται μέσω φτηνών δανείων και μέσω φορολογικών εκπτώσεων, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να εργαστείτε για να είστε επιλέξιμοι. Για να μεγιστοποιηθούν τα οφέλη, λοιπόν, οι γονείς πρέπει να έχουν αξιοπρεπείς μισθούς. Οι φτωχότερες οικογένειες – συχνά περιλαμβανομένων εκείνων που ανήκουν στη μειονότητα των Ρομά – αποκλείονται αυτόματα, υποστηρίζει η Katalin Kevehazi.

Επιδοτήσεις για “παραγωγή παιδιών”

Η εθνολαϊκιστική κυβέρνηση της Ουγγαρίας θα δαπανά ένα γενναιόδωρο 4% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος στην οικογενειακή βοήθεια. Το ποσοστό αυτό συμβαδίζει με τους δείκτες δαπανών από πλούσιες Σκανδιναβικές χώρες όπως η Σουηδία και η Δανία. Σύμφωνα με τα νέα μέτρα που θεσπίστηκαν τον Ιούλιο του 2019, τα παντρεμένα ζευγάρια -και όχι οι μονογονεϊκές οικογένειες- μπορούν να πάρουν μέχρι και 10 εκατομμύρια φιορίνια Ουγγαρίας (δηλαδή 30.000 Ευρώ) σε δωρεάν χρήματα με την προϋπόθεση να “παράγουν” τρία παιδιά μέσα σε 10 χρόνια. Στο μεταξύ, εργαζόμενες μητέρες με τέσσερα παιδιά απαλλάσσονται από το φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων και οι οικογένειες μπορούν ακόμη να λάβουν βοήθεια για την αγορά νέου μεγάλου αυτοκινήτου. Περίπου 14.000 νέες οικογένειες υπέβαλαν αίτηση στην Ουγγαρία για κάποιο είδος οικογενειακής στήριξης τον πρώτο μήνα, δήλωσε η υπουργός Katalin Novak σε συνέντευξή του στη φιλοκυβερνητική Magyar Hirlap.

Οι ειδικοί ωστόσο προειδοποιούν ότι αρκετοί άνθρωποι μπορεί να αντιμετωπίσουν πρόβλημα αν εκμεταλλευτούν το νέο σχέδιο οικογενειακών παροχών αλλά δεν μπορούν να διαβάσουν τα “ψιλά γράμματα” της σύμβασης. Εάν δεν «παράγετε» τα τρία παιδιά σε 10 χρόνια για οποιονδήποτε λόγο, τότε θα πρέπει να επιστρέψετε ολόκληρο το ποσό στο κράτος συν τους τόκους!

Η μητρότητα είναι ο πατριωτισμός των γυναικών”

«Όταν η κυβέρνηση εισήγαγε επιδοτούμενα στεγαστικά δάνεια για νέες οικογένειες το 2015, τα ποσοστά γεννήσεων στην Ουγγαρία αυξήθηκαν ελαφρά. Έχουν καταφέρει να αντιμετωπίσουν μια από τις βασικές προκλήσεις για τις νέες οικογένειες: τη στέγαση. Χωρίς ουσιαστική στήριξη, είναι πρακτικά αδύνατο να χρηματοδοτήσετε ένα διαμέρισμα ακόμα και με μισθό πάνω από το μέσο όρο”, δήλωσε η Katalin Novak. Ωστόσο το ποσοστό γονιμότητας της Ουγγαρίας είναι 1,49 γεννήσεις ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας, το οποίο είναι περίπου ευθυγραμμισμένο με άλλες χώρες της Ευρώπης. Μόνο που η Ουγγαρία δεν δέχεται μετανάστες, αλλά στέλνει ακόμη Ούγγρους μετανάστες στο εξωτερικό. Η προσέλκυση εθνικά Ούγγρων που ζουν ως μειονότητες στις γειτονικές χώρες και η πολιτογράφηση τους δεν έλυσε το δημογραφικό πρόβλημα της Ουγγαρίας. Ο πληθυσμός της χώρας μειώθηκε από 10,7 εκατομμύρια το 1980 σε 9,7 εκ. σήμερα και, σύμφωνα με τις προβλέψεις του ΟΗΕ, θα κατρακυλήσει στα 8 εκατομμύρια πριν από το 2060.

Το γεγονός αυτό ώθησε τον Όρμπαν σε μια νέα εθνική εκστρατεία δημογραφικής ανάκαμψης, υιοθετώντας το Μεσοπολεμικό σύνθημα “η μητρότητα είναι ο πατριωτισμός των γυναικών”. Κηρύσσοντας από τη μία πόλεμο κατά των “δυνάμεων της Παγκοσμιοποίησης”, κλείνοντας το 2015 ερμητικά τα σύνορα στους Σύριους πρόσφυγες για να προστατεύσει την Ουγγαρία από την “εισβολή μουσουλμάνων μεταναστών”, ο Όρμπαν ήρθε σε ρήξη με τις Βρυξέλλες δηλώνοντας κυνικά πως “μπήκαμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση επειδή περιμέναμε να έρθουν τουρίστες, αλλά εσείς μας στέλνετε μετανάστες!”

Το ουγγρικό έθνος εξαφανίζεται”!

Το 2015 ο Όρμπαν πούλησε στους ψηφοφόρους του το νέο αφήγημα πως αυτοί οι πρόσφυγες και μετανάστες ήταν η νέα “εθνική απειλή”. Ο ίδιος προφήτευσε την εξαφάνιση της Δυτικής Ευρώπης και κάλεσε τους νέους Ούγγρους μετανάστες (τα παιδιά του Brain Drain) στην Ευρώπη να επιστρέψουν στην πατρίδα τους και να την υπερασπιστούν διότι “η επιβίωσή της απειλείται από την εισροή μεταναστών. Όταν το φράγμα εκρήγνυται, τότε το νερό πλημμυρίζει τα πάντα και η πολιτιστική κατοχή θα γίνει μη αναστρέψιμη”, δήλωσε ο Όρμπαν συνοψίζοντας το ξενοφοβικό και κλειστοφοβικό δόγμα που έχει υιοθετήσει.

Ο Βίκτορ Ορμπάν, που πιστεύει πως “το ουγγρικό έθνος εξαφανίζεται”, φιλοδοξεί να αλλάξει τη δημογραφική πορεία της χώρας του, υιοθετώντας μια αντίστοιχη ρητορική και πολιτική. Είναι γνωστό άλλωστε πως ο Ορμπάν έχει υιοθετήσει τη ρητορική της θεωρίας της “Μεγάλης Αντικατάστασης”, που υιοθετήθηκε στη Γαλλία από τον Renaud Camus, και έγινε το πρότυπο για ένα μεγάλο τμήμα της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς.

Ο δημογραφικός εθνικισμός του Όρμπαν

Ο “δημογραφικός εθνικισμός” του Όρμπαν, ο οποίος από τη μία θέλει να ενοποιήσει όλους τους Ούγγρους που ζουν εκτός χώρας σ’ έναν ενιαία εθνικό χώρο, κι από την άλλη επιβάλει διακρίσεις στις μειονότητες των Ρομά και των Εβραίων στο εσωτερικό της χώρας, αρνούμενος παρανοϊκά να δεχθεί μετανάστες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, επιθυμεί να προωθήσει τις αξίες της παραδοσιακής οικογένειας και να σταματήσει τη μείωση της γεννητικότητας των Ούγγρων.

Άλλωστε στο εκλογικό πρόγραμμα του Fidesz για το 2010 υπήρχε κάτι το αντίστοιχο: “Η ψυχική και φυσική υγεία της Ουγγαρίας και της Ευρώπης θα εξαρτηθεί από την ικανότητά μας να αποκαθιστούμε και να διατηρούμε την υγεία των οικογενειών, τόσο στην πατρίδα μας όσο και σε μια κοινή Ευρώπη… Χρειάζεται να προχωρήσουμε πέρα από μια κοντόφθαλμη προσέγγιση που συνίσταται στο περιορισμό του ζητήματος της οικογένειας και της μητρότητας στην προσωπική σφαίρα”. Με άλλα λόγια ο Όρμπαν προκρίνει την εφαρμογή μιας Βιοπολιτικής, με την εργαλειοποίηση των σωμάτων των γυναικών της χώρας, που θα πρέπει να γεννούν περισσότερα παιδιά για “εθνικό όφελος”, απορρίπτοντας το δικαίωμα της προσωπικής επιλογής και της γυναικείας χειραφέτησης.

Επειδή ωστόσο η Ουγγαρία είναι, ακόμη τουλάχιστον, χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ και κοινοβουλευτική δημοκρατία, και δεν μπορεί έτσι να επιβάλει τέτοιες δημογραφικές πολιτικές και αντιλήψεις που προσιδιάζουν σε δικτατορικά καθεστώτα, η κυβέρνηση του Όρμπαν έχει προτείνει μια σειρά από μέτρα για την τόνωση της γεννητικότητας, όπως εκπτώσεις σε φοιτητικά δάνεια για αποφοίτους που έχουν παιδιά κατά τη διάρκεια σπουδών, χορήγηση αυξήσεων στις συντάξεις ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών, ακόμη και τη χορήγηση πρόσθετων δικαιωμάτων ψήφου σε μεγάλες οικογένειες!

Η ουγγρική κυβέρνηση επέλεξε τελικά ένα παραδοσιακό σύστημα οικογενειακών επιδομάτων, το οποίο βασίζεται στο γαλλικό σύστημα, καθώς και σε μέτρα για τη βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, συμπεριλαμβανομένων και συνολικής επιδότησης περίπου 30.000 Ευρώ, κατανεμημένα μέσα σε δέκα χρόνια, για τα ζευγάρια που θα δεσμευτούν να αποκτήσουν τουλάχιστον τρία παιδιά.

Μορφωμένες γυναίκες Vs macho κουλτούρα

Ωστόσο όλη αυτή η ρητορική και η πολιτική του “δημογραφικού εθνικισμού” -ή του “Κάνε Μωρά” του Όρμπαν- δεν είχε παρά πενιχρά αποτελέσματα. Τα ποσοστά γεννητικότητας στην Ουγγαρία από 1,3 (παιδιά ανά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας) που ήταν κατά την περίοδο 1997-2013 ανέβηκε ισχνά σε μόλις 1,5 το 2018. Αν και η κατάσταση στην αγορά εργασίας στη χώρα είναι βελτιωμένη, καθώς σήμερα υπάρχουν 4,5 εκατομμύρια θέσεις εργασίας σε σύγκριση με μόλις 3,8 εκατομμύρια το 2010, και παρά την επιδοματική πολιτική, αυτό δεν αποδείχθηκε αρκετό. Τα ποσοστά θνησιμότητας στην Ουγγαρία εξακολουθούν να υπερβαίνουν τα ποσοστά των γεννήσεων, και ο πληθυσμός των γυναικών σε ηλικία τεκνοποίησης μειώνεται συνεχώς δημιουργώντας έτσι έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο δημογραφικής συρρίκνωσης.

Πάντως οι γυναίκες, τόσο στην Ουγγαρία όσο και στην καθολική Πολωνία, είναι πιο μορφωμένες από τους άνδρες, και αρκετές είναι ακόμη και επιχειρηματίες, διαμορφωτές της κοινής γνώμης και πολιτικοί, και δεν αισθάνονται άνετα όταν τις αντιμετωπίζουν απλώς ως “εργαλεία αναπαραγωγής”. Αντιδρούν, αλλά οι μεγαλύτερες αντιδράσεις πιθανόν να έρθουν στη συνέχεια. «Είναι ένα παράδοξο: έχουμε πολύ μορφωμένες γυναίκες αλλά μια πολύ macho κουλτούρα. Η Ουγγαρία είναι μια πολύ ιεραρχική, supermacho χώρα που προτιμώ να τη συγκρίνω με τη Ρωσία του Πούτιν παρά με τις υπόλοιπες V4», δήλωσε η Katalin Kevehazi.

Πλήρης υιοθέτηση της “ακροδεξιάς ατζέντας” από τον Όρμπαν

Αν και ο Ορμπάν ανακοίνωσε πως η αντιμετώπιση της μείωσης του ουγγρικού πληθυσμού αποτελεί την κύρια προτεραιότητα της πολιτικής του εντούτοις εώς τώρα τα αποτελέσματα της πολιτικής του είναι ισχνά. Το δημογραφικό είναι πολύ πιο σύνθετο πρόβλημα από αυτό που αντιλαμβάνονται Δεξιοί συντηρητικοί πολιτικοί όπως ο Όρμπαν, οι οποίοι αδυνατούν να δουν τη “Μεγάλη Εικόνα” και περιορίζονται σε μια αμυντική και κλειστοφοβική αντιμετώπιση των εξελίξεων.

Το σίγουρο πάντως είναι πως, με βάση και την αντιμεταναστευτική και δημογραφική του πολιτική, το Δεξιό κόμμα Fidesz βρίσκεται πλέον πιο Δεξιά κι από το ριζοσπαστικό ακροδεξιό κόμμα Jobbik, το οποίο υποστηρίζει πως το ερώτημα δεν είναι εάν η Ουγγαρία θα γίνει χώρα εισδοχής μεταναστών, αλλά ως πότε θα συνεχίσει να είναι η ίδια χώρα που στέλνει μετανάστες στο εξωτερικό. Όπως σχεδόν παντού στην Ευρώπη ο ανταγωνισμός μεταξύ Δεξιάς και Ακροδεξιάς για πολιτική κυριαρχία στο χώρο “δεξιότερα του Κέντρου” οδηγεί σε υιοθέτηση “ακροδεξιάς ατζέντας” και σε μετατόπιση της παραδοσιακής Δεξιάς σε πιο ακροδεξιές θέσεις και εν τέλει σε ενίσχυση της ίδιας της ακροδεξιάς. Όλα αυτά οδηγούν νομοτελειακά σ’ έναν πολύ σκοτεινό τόπο.

Έτσι ο Όρμπαν ανοίγει το δρόμο προς ένα πιο ισχυρότερο ακροδεξιό Jobbik, χωρίς να προσφέρει στην κεντροαριστερή αντιπολίτευση πολλές ευκαιρίες για να ανασυνταχθεί και να διεκδικήσει τη διακυβέρνηση της χώρας. Από κάθε άποψη η περίπτωση της Ουγγαρίας είναι διδακτική και θα πρέπει να λειτουργήσει ως παράδειγμα προς αποφυγήν για τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης.

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Τα ρευστά βαλκανικά σύνορα: Αλλαγές συνόρων, ανταλλαγές εδαφών και άλλες ιστορίες για αγρίους

Τα ρευστά βαλκανικά σύνορα

Αλλαγές συνόρων, ανταλλαγές εδαφών και άλλες ιστορίες για αγρίους

Δεν είναι η πρώτη φορά που η Γερμανίδα καγκελάριος Άγκελα Μέρκελ θέτει τα φαινομενικά δισεπίλυτα προβλήματα στα Βαλκάνια ως την πρώτη προτεραιότητα της Ευρώπης, έγραφε πρόσφατα ο ευρωπαϊκός Τύπος. Στο πλαίσιο αυτό η Μέρκελ μαζί με τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν συναντήθηκαν με τους ηγέτες της Σερβίας, του Κοσσυφοπεδίου και άλλων χωρών των Δυτικών Βαλκανίων. Στο επίκεντρο, το ενδεχόμενο ανταλλαγής εδαφών ανάμεσα στη Σερβία και το Κοσσυφοπέδιο -κάτι που πολλοί στις Βρυξέλλες όσο και στο Βερολίνο φοβούνται ότι θα μπορούσε να προκαλέσει ένα ντόμινο στην περιοχή.

Την ίδια ώρα, μόλις πριν λίγες ημέρες, υπεγράφη συμφωνία προμήθειας της Σερβίας με πυραυλικά συστήματα αεράμυνας τύπου «Mistral» από την Γαλλία, γεγονός που προκαλεί έντονη ανησυχία στο Κόσοβο. «Η Σερβία αγοράζει συνεχώς όπλα από τη Ρωσία. Με την Γαλλία υπέγραψαν συμφωνία για αντιαεροπορικούς πυραύλους. Ταυτόχρονα γίνεται λόγος για αλλαγή συνόρων. Εμείς τι πρέπει να κάνουμε; Είμαστε ανεξάρτητο κράτος και από τον διάλογο με την Σερβία επιθυμούμε μόνο την αμοιβαία αναγνώριση. Αν δεν είστε έτοιμοι να δεχθείτε κάτι τέτοιο μήπως θα πρέπει και εμείς να αρχίσουμε να εξοπλιζόμαστε;» αναρωτήθηκε ο πρώην πρωθυπουργός του Κοσσόβου, Ράμους Χαραντινάι, σε συνέντευξη Τύπου, απευθυνόμενος στον διεθνή παράγοντα.

Οι διεθνείς συζητήσεις για το καθεστώς του Κοσόβου ξεκίνησαν το 2007, αλλά αυτό το κομμάτι του βαλκανικού παζλ, βρίσκεται ακόμη στον αέρα. Η τελευταία διπλωματική πρόταση είναι ότι η Σερβία θα πρέπει να αναγνωρίσει την ανεξαρτησία του Κοσσυφοπεδίου (πρώην Γιουγκοσλαβική επαρχία) σε αντάλλαγμα της αναδιανομής των εδαφών τους που θα αναπροσαρμόσουν τα σύνορα μεταξύ των χωρών. Αυτό, όπως οι περισσότεροι αναλυτές εκτιμούν, θα μπορούσε να προκαλέσει μια αλυσιδωτή αντίδραση στην περιοχή.

Ο πρόεδρος της Σερβίας, Αλ. Βούτσιτς, δέχεται ανταλλαγή εδαφών με το Κοσσυφοπέδιο [σερβικός τομέας Κοσόβου, έναντι Κοιλάδας του Πρέσεβο] παρά την αντίθεση της πλειοψηφίας του σερβικού λαού, ωστόσο υπάρχουν πολλοί πολιτικοί των γειτονικών χωρών, που δεν συμφωνούν με την Σερβία για ανταλλαγή εδαφών, φοβούμενοι το ντόμινο στην περιοχή. Κατά της αλλαγής των συνόρων, ως μέρος της λύσης στο ζήτημα του Κοσόβου, τάχθηκε και ο πρόεδρος της Βόρειας Μακεδονίας Στέβο Πενταρόφσκι. «Τα σύνορα στα Βαλκάνια πρέπει να παραμείνουν ως έχουν. Κάθε διαπραγμάτευση για αλλαγή συνόρων ή – να μην δώσει ο Θεός – ανταλλαγή εδαφών και πληθυσμών θα προκαλούσε φαινόμενο ντόμινο» δήλωσε.

Οι φανταστικές «Μεγάλες Ιδέες»

Ενδεχόμενη αλλαγή των συνόρων θα μπορούσε να εκτοπίσει ανθρώπους, να αναζωπυρώσει την ιδέα μιας «Μεγάλης Αλβανίας» που περιλαμβάνει περιοχή του Κοσσβου αλλά και της Βόρειας Μακεδονίας, αλλά και την ιδέα μιας «Μεγάλης Σερβίας» που συγχωνεύει τη Δημοκρατία της Σερβίας με τη Δημοκρατία Σέρπσκα, το σερβικό τμήμα μιας ακόμα χωρισμένης Βοσνίας-Ερζεγοβίνης.

Σύμφωνα με την ανάλυση της Le Monde επί δύο αιώνες, οι διπλωμάτες έχουν σταθεροποιήσει την ιδέα της επίτευξης μόνιμης ειρήνης στα Βαλκάνια, θέτοντας δίκαια σύνορα, υποκύπτοντας στην ψευδαίσθηση των εθνικιστών ότι υπάρχουν ιστορικές οριοθετήσεις. Ωστόσο, τα «φυσικά» σύνορα, τα οποία καθορίζονται από σταθερά γεωγραφικά χαρακτηριστικά και είναι ικανά να οριοθετούν τις ανθρώπινες κοινότητες, δεν ανταποκρίνονται σε αυτήν την επβεβλημένη πραγματικότητα. Σε ένα τμήμα της πορείας του, ο Δούναβης χωρίζει τη Σερβία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία, αλλά δεν έχει την ίδια «λειτουργία» μεταξύ Ουγγαρίας και Σερβίας. Οι λαοί, οι γλώσσες και οι θρησκείες ανέκαθεν ανακατεύονται και ανακατεύουν τις πλευρές. Ένα σύνορο, όπως είπε ο γεωγράφος Jacques Ancel, αντιπροσωπεύει πάντοτε μια προσωρινή ισορροπία δυνάμεων, μια «πολιτική ισοβαρή». Και στα Βαλκάνια αυτά τα ισοβαρή μετατοπίστηκαν μέσα σε τέσσερις αιώνες σύμφωνα με τις περιουσίες των μεγάλων αυτοκρατοριών, των Αψβούργων και των Οθωμανών. Αυτοί οι αιώνες κυριαρχίας διέγραψαν σε μεγάλο βαθμό τη μνήμη των προηγούμενων μεσαιωνικών δομών, οι οποίες ποικίλες διακυμάνσεις, οπότε κάθε έκκληση προς τα «ιστορικά» σύνορα βασίζεται στη φαντασία.

Ορισμένες περιοχές των Βαλκανίων υπέφεραν τόσο πολύ από τους εισβολείς στρατούς που σχεδόν έμειναν έρημες όταν έγιναν αυστριακές κατοχές, ειδικά μετά τη συνθήκη του Karlowitz του 1699. Οι Αψβούργοι απευθύνθηκαν σε εποίκους από όλη την αυτοκρατορία τους για να ζωντανέψουν και να υπερασπιστούν αυτές τις περιοχές, που βρίσκονται σήμερα στη Σλαβονία (Κροατία) και στη Βοϊβοντίνα (Σερβία). Η Military Frontier -ή Militärgrenze στα Γερμανικά ή Vojna Krajina στα Σέρβικα – ήταν μια παραμεθόρια περιοχή της Αψβούργικης Μοναρχίας και αργότερα της αυστριακής και αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας, και κατοικούνταν από πρόσφυγες από άλλες κατεχόμενες περιοχές. Οι αγρότες των χωρικών που εγκαταστάθηκαν σε αυτήν την περιοχή αγωνίστηκαν για τον αυτοκράτορα των Αψβούργων με αντάλλαγμα φορολογικές απαλλαγές και την ελευθερία να μιλούν τη γλώσσα τους και να ασκούν τη θρησκεία τους.

Οθωμανικό laissez-faire

Κάτω από τους Οθωμανούς, δεν αναγνωρίστηκαν εθνικές κατηγορίες, μόνο θρησκευτικές και κοινωνικές/επαγγελματικές. Έτσι συνυπήρξαν άνθρωποι με διαφορετικές θρησκείες και γλώσσες. Τα σύγχρονα σύνορα των Βαλκανίων εξελίχθηκαν τον 19ο αιώνα με τη σταδιακή υποχώρηση της οθωμανικής αυτοκρατορίας και την εμφάνιση νέων χριστιανικών κρατών με μικτούς πληθυσμούς. Η δημιουργία του ελληνικού και του σερβικού κράτους και η επέκταση του Μαυροβουνίου συνοδεύτηκαν από τον εκτοπισμό ανθρώπων, ιδιαίτερα μουσουλμάνων, που διέφυγαν από τη νέα αρχή του «μη πιστού». Πολλοί Τούρκοι σήμερα είναι απόγονοι αυτών των muhacir (μουσουλμάνων πολιτών) από τα πρώην οθωμανικά κτήματα στα Βαλκάνια και στον Καύκασο.

Ο ανταγωνισμός μεταξύ των εθνικισμών ήταν έντονος, ειδικά στην τεράστια περιοχή της Μακεδονίας, η οποία παρέμεινε υπό τον οθωμανικό έλεγχο μέχρι τον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο του 1912. Ποιος λογαριάζεται ως Βούλγαρος, Έλληνας ή Σέρβος και ποια περιοχή «νόμιμα» ανήκε σε κάθε ομάδα; Από τα τέλη του 19ου αιώνα, διάφοροι παράγοντες αντιπρόσωποι επισκέφθηκαν χωριά για να ενισχύσουν την πίστη, να ιδρύσουν σχολεία και να «δωροδοκήσουν» ορθόδοξους ιερείς για να ενδυναμώσουν την ακόμη ρηχή ιδέα της ταυτότητας. Ακόμη και σε διαδοχικές γενεές της ίδιας οικογένειας, η αίσθηση της ταυτότητας συχνά μετατοπίστηκε μεταξύ διαφορετικών εθνικών ταυτοτήτων, αποδεικνύοντας ότι δεν ήταν εγγενής, αλλά δομημένη, καθοριζόταν από το πλαίσιο και υπόκειτο σε αλλαγές.

Μετά τον δεύτερο πόλεμο των Βαλκανίων (1913), η διαίρεση της Μακεδονίας μεταξύ Ελλάδας, Σερβίας και Βουλγαρίας δεν αντανακλούσε την εθνική κατανομή των λαών, αλλά τη σχετική στρατιωτική δύναμη των πολεμιστών. Οι χώρες αυτές άρχισαν αργότερα πολιτικές εθνοτικής ομογενοποίησης στα εδάφη που είχαν αποκτήσει. Ομάδες που δεν πληρούσαν τα γλωσσικά και θρησκευτικά κριτήρια που θεωρούνται τώρα οι νέοι δείκτες της πλειοψηφίας και της πολιτικής νομιμότητας, χαρακτηρίστηκαν ως μειονότητες και διατάχθηκαν να αφομοιωθούν, να αποχωρήσουν ή, στην καλύτερη περίπτωση, να δεχθούν δικαιώματα δεύτερης κατηγορίας.Έτσι, η δημιουργία κρατών που βασίζονταν στην ιδέα της εθνικής ταυτότητας δημιούργησε επίσης εθνικές μειονότητες, καθώς και απαιτήσεις ανεξαρτησίας.

Η διαδικασία δημιουργίας συνόρων δεν έδινε καμιά προσοχή στις προσδοκίες των νέων κρατών που προέκυψαν από τα ερείπια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, με τις μεγάλες δυνάμεις να επιθυμούν απλώς να διευρύνουν τις σφαίρες επιρροής τους και να διατηρήσουν την ισορροπία μεταξύ ανταγωνιστικών επιρροών σε αυτήν την ευαίσθητη γωνιά της Ευρώπης. Αυτές οι αντιπαλότητες συχνά αποκρύπτονταν πίσω από την «επιστημονική» ή την «ανθρωπιστική» συλλογιστική.

Οι εμπλεκόμενες χώρες προσπάθησαν να επηρεάσουν τις διεθνείς διασκέψεις που ακολούθησαν για να λύσουν το ερώτημα, δημοσιεύοντας ενημερωτικά φυλλάδια που δικαιολογούσαν τις αξιώσεις τους ή επικρίνοντας τα εγκλήματα των αντιπάλων τους. Η Δύση πάντοτε διασφάλιζε ότι είχε τον τελευταίο λόγο. Η θετική της επιστήμη θεωρήθηκε ότι ήταν η καλύτερη ικανή να ξεδιπλώσει τις μπλεγμένες ταυτότητες των Βαλκανίων.

Την ίδια στιγμή που τα Βαλκάνια ήταν ψηλά στην διπλωματική ατζέντα, η Δύση επέκτεινε την παγκόσμια κυριαρχία της. Αλλά αποδείχθηκε ευκολότερο να τραβήξει ευθείες γραμμές στα αφρικανικά δάση και τις ερήμους που δεν είχαν εξερευνηθεί από τους Ευρωπαίους παρά να επιτευχθεί συμφωνία στα βαλκανικά σύνορα, όπου έπρεπε να ληφθούν υπόψη πολλαπλές ευαισθησίες και ανταγωνιστικά συμφέροντα.

Μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των λαών εξαρτήθηκε από την κατανομή των λεηλασιών μεταξύ των νικητών.

Έξι νέες ομοσπονδιακές δημοκρατίες

Η σοσιαλιστική Γιουγκοσλαβία που διακηρύχθηκε από τους αντάρτες τον Νοέμβριο του 1943 προσπάθησε να ενώσει Σλοβένους, Κροάτες, Σέρβους, Βόσνιους, Μαυροβούνιους και άλλους, σε ένα ομοσπονδιακό μοντέλο σοβιετικού τύπου. Η Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας ήταν η Σ.Δ. Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, η Σ.Δ. Κροατίας, η Σ.Δ. Μαυροβουνίου, η Σ.Δ. Σλοβενίας, η Σ.Δ. Σερβίας και η Σ.Δ. Μακεδονίας.

Το δύσκολο έργο της χάραξης συνόρων για έξι νέες ομοσπονδιακές δημοκρατίες και δύο αυτόνομες επαρχίες έπεσε στον στενό συνεργάτη του Τίτο, τον Μαυροβούνιο Μίλοβαν Τζίλας (1911-95). Ο Τζίλας, ο οποίος αργότερα έγινε ο πιο διάσημος αντιφρονούντας της Γιουγκοσλαβίας υπερασπίστηκε τα σύνορα του 1945 ως τη λιγότερο κακή επιλογή μέχρι το τέλος της ζωής του.

Ωστόσο επικρίθηκε για το Sanjak, το οποίο χωρίστηκε μεταξύ Σερβίας και Μαυροβουνίου και κατοικείται κυρίως από μουσουλμάνους Σλάβους, επικρίθηκε επίσης ότι περιορίζει την κυριαρχία της Σερβικής Δημοκρατίας, αναγκάζοντάς της να αναλάβει την ευθύνη για τις αυτόνομες επαρχίες της Βοϊβοδίνας και του Κοσσυφοπεδίου, χωρίς να δημιουργεί αυτονομία για τους Σέρβους στην Κράινα, στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Κροατίας.

Η ένταση μεταξύ των δικαιωμάτων των δημοκρατιών και των λαών βρέθηκε πάλι στο επίκεντρο με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας. Η Σλοβενία ​​και η Κροατία πήγαν στο Διεθνές Δικαστήριο για τα χερσαία και θαλάσσια σύνορά τους και δεν υπάρχουν ακόμη διμερείς συμφωνίες για τα σαφή σύνορα της Κροατίας, της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, του Μαυροβουνίου και της Σερβίας.

Η βίαιη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας δεν αμφισβήτησε τα εξωτερικά της σύνορα, τα οποία ήταν σταθερά από τη συνθήκη του Osimo το 1975, αλλά προκάλεσε τη μαζική μετακίνηση ανθρώπων και τη σημαντική εδαφική αναδιάρθρωση. Η απλούστευση της εδαφικής ταυτότητας αποτέλεσε κεντρικό στόχο των πολέμων στην Κροατία (1991-95) και της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης (1992-95). Οι περισσότεροι από τους 600.000 Σέρβους που κατοικούσαν στην Κροατία κατά την απογραφή του 1991 (12% του πληθυσμού) εγκατέλειψαν τη Δημοκρατία. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η σύγκρουση οδήγησε στον διαχωρισμό των κοινοτήτων της Βοσνίας, της Κροατίας και της Σερβίας, οι οποίες είχαν προηγουμένως αναμειχθεί πλήρως.

Τα νέα εθνικιστικά κόμματα που προέκυψαν στις πρώτες πολυκομματικές εκλογές του 1990 μεταμόρφωσαν τους τόπους, όπου είχαν αποκτήσει τοπική εξουσία σε εθνοτικά εδάφη, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία, της Κροατίας, στη συνέχεια της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, των «αυτόνομων Σερβικών περιοχών», πρόδρομο των «Σερβικών δημοκρατιών».

Αρχικά, μετά την κήρυξη της ανεξαρτησίας της Σλοβενίας και της Κροατίας τον Ιούνιο του 1991, η ΕΟΚ αντιτάχθηκε σε τυχόν αλλαγές στα σύνορα. Αλλά όταν η Γερμανία αναγνώρισε μονομερώς αυτά τα κράτη τον Δεκέμβριο του 1991, το αίτημα για σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των λαών και των μειονοτήτων αποδείχτηκε ότι ήταν απλώς ευσεβείς πόθοι. Αντίθετα ο κόσμος βίωσε σφαγές στο όνομα της «εθνοκάθαρσης».

Η διεθνής κοινότητα, αναμφισβήτητα συνεισέφερε στον κατακερματισμό με βάση εθνοτικές γραμμές, δαπανώντας μετά εκατομμύρια ευρώ για βοήθεια. Σε αυτά τα διεθνή προτεκτοράτα, η εξουσία παραχωρήθηκε σε εθνικιστές ηγέτες, οι οποίοι προσέφεραν απλώς μια πολυπολιτισμικότητα που βοήθησαν στην καταστροφή τους.

Για χρόνια λένε ότι η ανεξαρτησία του Κοσσυφοπεδίου θα αποτελούσε το κλειδί για την επίτευξη μιας νέας περιφερειακής ισορροπίας. Στους Σέρβους είχαν πει ότι πρέπει να το αποδεχθούν και οι κάτοικοι του Κοσσυφοπεδίου, είτε Αλβανοί, Σέρβοι είτε άλλες κοινότητες, όπως οι Ρομά, θα πρέπει να ικανοποιηθούν με αυτό το κράτος, το οποίο υποτίθεται ότι θα ικανοποιούσε τις ανάγκες όλων, αν και ήταν σαφώς δυσλειτουργική. Τώρα τους λένε ότι απαιτούνται προσαρμογές στα σύνορα, γεγονός που θα οδηγήσει σε ακόμη πιο έντονο διαχωρισμό μεταξύ των εθνικών κοινοτήτων. Και το πρόβλημα συνεχίζει…όσο οι απαιτήσεις μιας πραγματικής δημοκρατίας, ίσων δικαιωμάτων, οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής δικαιοσύνης θεωρείται ότι μπορούν να επιτευχθούν με τη μετατόπιση γραμμών σε ένα χάρτη.

Οι “Λύκοι της Νύχτας” πάνω από τα Βαλκάνια

Οι “Λύκοι της Νύχτας” πάνω από τα Βαλκάνια

Το φάντασμα του ρωσικού πανσλαβισμού επιστρέφει στα Βαλκάνια;

Αποτέλεσμα εικόνας για night wolves russia

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990, όταν συνέβαιναν κοσμογονικές αλλαγές στην Ανατολική Ευρώπη, στα Βαλκάνια ο εμφύλιος πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία άνοιγε τις καταπακτές για να επανέλθουν οι αιμοδιψείς δαίμονες του εθνικισμού στην περιοχή. Εκείνη την περίοδο παρατηρήθηκε για πρώτη φορά, έπειτα από δεκαετίες, και η επανεμφάνιση μιας σλαβο-ορθόδοξης αλληλεγγύης μεταξύ Ρωσίας και Σερβίας, καθώς και η επίκληση του πανσλαβισμού, που είχε αρχικά ως φορείς τις εθνικιστικές δυνάμεις των δύο χωρών. Όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1990 μεσουρανούσε στη Σερβία το πολιτικό άστρο του Σλομπόνταν Μιλόσεβιτς, ο οποίος είχε συμμαχήσει ανοικτά με τη σέρβικη εθνικιστική Δεξιά, και ο, ελεγχόμενος από τους Σέρβους, γιουγκοσλαβικός στρατός πολεμούσε στην Κροατία και στη Βοσνία, μαζί με Σέρβους παραστρατιωτικούς, όπως οι “Τίγρεις” του Άρκαν, και άλλους “νέο-Τσέτνικ”, κι επικρατούσε γενικά μια “μεγαλοσερβική” ατμόσφαιρα, η επίκληση του “μεγάλου Σλάβου Ορθόδοξου αδελφού”, δηλαδή της Ρωσίας ως προστάτη και σωτήρα, είχε γίνει mainstream ανάμεσα στους Σέρβους, που ένιωθαν απομονωμένοι και στοχοποιημένοι από μια όλο και πιο εχθρική Δύση.

Αποτέλεσμα εικόνας για serbian night wolves serbia

Η Σερβία μέχρι το Τόκιο!”

Τότε γνώρισε μεγάλη διάδοση ανάμεσα στους Σέρβους και το σύνθημα “Serbija do Tokija!”, δηλαδή “Η Σερβία μέχρι το Τόκιο!”. Ήταν ένα πανσλαβιστικό σύνθημα, που υπενθύμιζε την εν δυνάμει ενότητα και αλληλεγγύη της σλαβο-ορθόδοξης ομοεθνίας και ομογλωσσίας, με επίκεντρο φυσικά τη Ρωσία, που εκτεινόταν από τα Βαλκάνια μέχρι τις Κουρίλες νήσους στις βόρειες ακτές της Ιαπωνίας. Φυσικά αυτό το σύνθημα ήταν περισσότερο παρηγορητικό, για να τονώσει το φρόνημα των διεθνώς απομονωμένων Σέρβων. Υπενθύμιζε ωστόσο την ύπαρξη έντονων πανσλαβιστικών τάσεων, πέρα από την ίδια τη Ρωσία που είναι η ιστορική κοιτίδα αυτής της πολιτικής ιδεολογίας, αλλά κι ανάμεσα στους Σλαβικούς Ορθόδοξους λαούς των Βαλκανίων και ειδικά ανάμεσα στους Σέρβους.

Αυτές οι, περιθωριακές αρχικά τάσεις, ενισχύθηκαν με την ανάληψη της εξουσίας στο Κρεμλίνο από τον δυναμικό Βλάντιμιρ Πούτιν, που θέλησε να αναβιώσει το ρωσικό μεγαλείο χρησιμοποιώντας ως όχημά του τον εθνικισμό, την Ορθοδοξία και τον Πανσλαβισμό. Ο ίδιος και το κόμμα του “Μεγάλη Ρωσία” βοήθησαν στο να δημιουργηθούν οργανώσεις, κυρίως νέων, όπως οι λεγόμενοι “Λύκοι της Νύχτας”, μια οργάνωση μοτοσικλετιστών που υποστήριζαν με επιθετικό ακτιβισμό αυτό το ιδεολόγημα.

Ενισχύθηκαν κι από το γεγονός πως οι σλαβικές ορθόδοξες χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, όπως η Σερβία, παρέμειναν σχεδόν επί δύο δεκαετίες εγκλωβισμένες σε μια “υγειονομική ζώνη”, στον προθάλαμο της Ε.Ε., χωρίς να τους δοθεί, έως πρόσφατα τουλάχιστον, μια σαφέστατη ευρωπαϊκή προοπτική. Την ίδια εποχή ο αντιδυτικισμός και ο Ευρωσκεπτικισμός στη Σερβία ενισχύθηκε, όπως ενισχύθηκε και ο Πανσλαβισμός και μια, σχεδόν θρησκευτική, λατρεία του Πούτιν -γνωστή και ως ‘Πουτινισμός”- από την πλειονότητα των Σέρβων.

Αποτέλεσμα εικόνας για night wolves russia

Αντιδυτικισμός και Πανσλαβισμός στα σημερινά Βαλκάνια

Συνδυάζοντας Ορθοδόξο Χριστιανισμό και Σλαβικό εθνικισμό, η ρωσική οργάνωση “Λύκοι της Νύχτας”, δεν μπορεί να θεωρηθούν απλά ως ένας “πολιτιστικός και θρησκευτικός οργανισμός”, ειδικά σε μια τόσο εύθραυστη περιοχή, όπως τα Βαλκάνια, όπου τα “τύμπανα του πολέμου” δεν έχουν ακόμη σιγήσει εντελώς. Είναι ένας ακόμη μοχλός για άσκηση, τόσο θρησκευτικής όσο και πολιτιστικής επιρροής, της Ρωσίας στα Δυτικά Βαλκάνια. Πρόκειται άλλωστε για μια περιοχή, όπου η Μόσχα συνεχίζει να διαδραματίζει ρόλο δραστήριου γεωπολιτικού παίκτη, χρησιμοποιώντας ως όχημα της την Ορθοδοξία και τον Πανσλαβισμό, σε συνδυασμό με την πολιτική, οικονομική, ενεργειακή και στρατιωτική επιρροή που διαθέτει.

Προωθώντας μια ορθόδοξη πανσλαβική ταυτότητα σε χώρες όπως η Σερβία, το Μαυροβούνιο, η Βοσνία και Ερζεγοβίνη και, σε μικρότερο βαθμό στη Βόρεια Μακεδονία και στη Βουλγαρία, η Ρωσία είναι σε θέση να παρουσιάσει τον εαυτό της ως προστάτη των παραδοσιακών αξιών, ενώ παράλληλα τροφοδοτεί το αντιδυτικό συναίσθημα και τον Ευρωσκεπτικισμό των λαών της περιοχής. Αν και πολλές από αυτές τις ρωσικές κινήσεις περιλαμβάνουν σχετικά καλοδεχούμενες δραστηριότητες, όπως η αποκατάσταση θρησκευτικών χώρων και μνημείων καθώς και η οικοδόμηση θρησκευτικών και πολιτιστικών κέντρων, η πολιτική διασύνδεση μεταξύ μεταξύ Ορθοδοξάις και εθνικιστικού εξτρεμισμού θα μπορούσε να πυροδοτήσει νέες βίαιες εντάσεις σε μια περιοχή που ήδη έχει πληγεί από τον πόλεμο κατά τη δεκαετία του 1990.

Αποτέλεσμα εικόνας για night wolves russia

Λύκοι της Νύχτας”: η “μηχανοκίνητη Χρυσή Αυγή” της Ρωσίας

Αποτελεί κοινό μυστικό πως η Ρωσία συχνά διασυνδέεται με θρησκευτικά και πολιτικά κίνητρα για να ασκήσει την επιρροή της στο εξωτερικό και ειδικά σε γεωπολιτικά ευαίσθητες περιοχές που την ενδιαφέρουν, όπως τα Βαλκάνια. Μέσω των στενών δεσμών της με τις τοπικές ορθόδοξες εκκλησίες και άλλους θεσμούς και οργανισμούς της περιοχής, η Μόσχα μπόρεσε να προκαλέσει εθνικιστικό εξτρεμισμό, συχνά μέσω προπαγάνδας και διοχέτευσης Fake News, και να ξεσηκώσει εθνικιστικές “ακτιβιστικές” ομάδες που ξέσπασαν βίαια κατά των πολιτικών τους αντιπάλων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συμμορία μοτοσικλετιστών γνωστή με το όνομα “Λύκοι της Νύχτας”, που είναι ένα είδος “μηχανοκίνητης Χρυσής Αυγής” -ή “μηχανοκίνητων Γκρίζων Λύκων”- των Σλαβο-ορθόδοξων χωρών.

Οι “Λύκοι της Νύχτας” ιδρύθηκαν τη δεκαετία του 1980, όταν στην ηγεσία της τότε Σοβιετικής Ένωσης βρισκόταν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και επικρατούσε η περίφημη “Περεστρόικα”. Ξεκίνησαν ως μια, φαινομενικά αθώα, λέσχη Ρώσων δικυκλιστών, που τότε είχαν ως αρχικό πολιτικό τους στόχο τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Σύντομα ωστόσο εξελίχθηκαν σε μια υπερπατριωτική οργάνωση με ισχυρές ορθόδοξες φιλοδοξίες και στενούς δεσμούς με το Κρεμλίνο και τον Πούτιν.

Αποτέλεσμα εικόνας για night wolves russia

Η “Αυτοκρατορία των Λύκων”

Κατά την τελευταία δεκαετία οι “Λύκοι της Νύχτας” έχουν εξελιχθεί σε ένα περίπλοκο δίκτυο ιδιωτικών επιχειρήσεων και μη κερδοσκοπικών οργανώσεων, οι δραστηριότητες των οποίων κυμαίνονται από ομάδες νεολαίας και πατριωτικές δραστηριότητες έως νυχτερινά κέντρα, τατουάζ και πώληση ενθυμίων και κάθε λογής εμπορευμάτων. Είναι συνδεδεμένοι με την Wolf Holdings, η οποία παρέχει ασφάλεια (Security) και ειδική εκπαίδευση και διαθέτει 17 κέντρα στη Ρωσία, την Ευρώπη και την Ασία. Οι “Λύκοι της Νύχτας”, μέχρι το 2016, είχαν δημιουργήσει 51 τοπικά παραρτήματα σε πολλά μέρη και χώρες, από την Τσετσενία μέχρι τη Σερβία και τη Βόρεια Μακεδονία. Συνολικά, έχουν σήμερα περίπου 5.000 δραστήρια μέλη, που είναι και μοτοσυκλετιστές.

Αυτή η οργάνωση ήρθε, από το 2008, πολύ πιο κοντά στην Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, χάρη στον ηγέτη της, τον Αλέξανδρο Ζαλντοστάνοφ, ευρύτερα γνωστός και ως “χειρούργος”, και το εξέχον μέλος, τον Αλέξεϊ Βελτζ. Ο Ζαλντοστάνοφ, έπειτα από ατύχημα που είχε το 1999 με τη μοτοσυκλέτα του, υπέστη μια “πνευματική μεταμόρφωση” και, με τη συνδρομή του Βελτζ, ανέθεσε στην ομάδα του μια “νέα αποστολή”: την προώθηση παντορθόδοξων συναισθημάτων και αλληλεγγύης μεταξύ των σλαβικών λαών. Ο ίδιος συναντά τακτικά τον επικεφαλής της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (και πρώην πράκτορα της KGB) Πατριάρχη Κύριλο, για να συζητήσει τη φιλοξενία “πατριωτικών εκδηλώσεων” της οργάνωσης σε θρησκευτικούς χώρους. Καθόλου παράξενο άλλωστε που οι “Λύκοι της Νύχτας” υπερασπίστηκαν με βία την Ρωσική Εκκλησία ενάντια σε διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις εναντίον της.

Τα “προσκυνηματικά” ταξίδια των Ρώσων “Λύκων” στα Βαλκάνια

Μια τακτική με τον οποία αυτή η “λέσχη μοτοσυκλετιστών” προωθεί την ατζέντα της είναι η οργάνωση “προσκυνηματικών ταξιδιών” των μελών της σε ιερούς τόπους, συχνά σε περιόδους πολιτικής έντασης. Το 2018, όταν το Λονδίνο κατηγόρησε τους πράκτορες του Κρεμλίνου για την απόπειρα δολοφονίας του πρώην πράκτορα Σέργκεϊ Σκριπάλ, οι “Λύκοι της Νύχτας” ξεκίνησαν μια 9ημερη περιοδεία στα Βαλκάνια.

Στα σύνορα της Σερβίας και Βοσνίας, ο Γιεβγένι Στρογκόφ δήλωσε στους NY Times ότι ο σκοπός του προσκυνήματος ήταν «να επεκταθεί ο πνευματικός δεσμός μεταξύ ανθρώπων και φίλων στη Σερβία και στη Ρεπούμπλικα Σέρπσκα (σ.σ. τη σέρβικη αυτόνομη οντότητα της Βοσνίας” και πως οι Ρώσοι και οι Σέρβοι «έχουν τον ίδιο πολιτισμό και την ίδια θρησκεία κι αυτό σημαίνει πολλά για μας». Καθόλου τυχαίο ότι το 2017 ο ηγέτης των Σέρβων της Βοσνίας Μίλοραντ Ντόντικ απέρριψε πολλές προσκλήσεις για να συναντήσει τους Ευρωπαίους πρεσβευτές, ενώ μίλησε ακόμη και για “ένωση με τη Σερβία”, καθώς και για τη “μητέρα Ρωσία”, τον υποτιθέμενο προστάτη όλων των Ορθοδόξων.

Το ταξίδι των “Λύκων” στην Ελλάδα και στο Άγιον Όρος

Πρέπει να σημειωθεί πως μία ομάδα Ρώσων “Λύκων της Νύχτας” έκαναν την άνοιξη του 2016 με τις μοτοσικλέτεστες τους περιοδεία και στην Ελλάδα. Επισκέφθηκαν τη Θεσσαλονίκη (12.5.2016), τα Μετέωρα, την Αθήνα (όπου επισκέφθηκαν τη Ρωσική Εκκλησία και το ρωσικό κοιμητήριο στον Πειραιά), την Κόρινθο, την Πάτρα κ.ά. Αν και, όπως κατήγγειλαν, “οι ελληνικές αστυνομικές αρχές ακύρωσαν πολλές βίζες από μέλη μας”, κάποιοι ήρθαν τελικά με αυτοκίνητα και όχι με τις μηχανές τους. Μάλιστα μια αντιπροσωπεία των “Λύκων” έβγαλαν διαμονητήρια και επισκέφθηκαν το Άγιον Όρος και συγκεκριμένα τη Μονη Βατοπαιδίου και το Ρωσικό Ορθόδοξο μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονα, όπου και φιλοξενήθηκαν βγάζοντας μάλιστα φωτογραφίες με τους Ρώσους μοναχούς. Σύμφωνα μ’ ένα μέλος της αποστολης “στην Ελλάδα αισθανόμασταν σαν στο σπίτι μας. Όλος ο κόσμος και όλα τα μοναστήρια μας υποδέχθηκαν με πολύ ζεστασία”.

Αποτέλεσμα εικόνας για night wolves russia

Οι εξτρεμιστικές δράσεις των “Λύκων της Νύχτας”

Αν και η Ρωσία και ορισμένοι ηγέτες της Ορθοδόξου Εκκλησίας, χαρακτηρίζουν τους “Λύκους της Νύχτας” ως ανθρωπιστική οργάνωση, στη Δύση θεωρούνται ως τμήμα ενός τοξικού και εξτρεμιστικού οικοσυστήματος, που αναπτύσσεται στη Ρωσία κι εξάγεται στην Ανατολική Ευρώπη και στα Βαλκάνια.

Όταν η Ρωσία το 2014 προσάρτησε την Κριμαία οι “Λύκοι της Νύχτας” βοήθησαν τις ρωσικές αρχές δημιουργώντας οδοφράγματα, εκφοβίζοντας τους τοπικούς αξιωματούχους και βοηθώντας τη ρωσική στρατιωτική επιδρομή σε μια ουκρανική ναυτική εγκατάσταση. Αυτές οι ενέργειες απέσπασαν πολλά μετάλλια από το Ρώσο πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν, γιατί βοήθησαν στην “επιστροφή της Κριμαίας”. Κέρδισαν ωστόσο για την οργάνωση και μια περίοπτη στη μαύρη λίστα των ΗΠΑ.

Οι εξτρεμιστικές δράσεις των “Λύκων της Νύχτας” δεν περιορίστηκαν στην Ουκρανία. Στο υποτιθέμενο πραξικόπημα που έγινε το 2016 στο Μαυροβούνιο το 2016 συμμετείχαν και ντόπια μέλη αυτής της συμμορίας. Ο Αλεξάντρ Σίντζιλιτς, κατηγορούμενος από το Μαυροβούνιο ως ένας από τους υποκινητές του πραξικοπήματος για την ανατροπή της φιλοδυτικής κυβέρνησης, ήταν ο συνιδρυτής του σερβικού παραρτήματος των “Λύκων της Νύχτας”. Ενώ η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία δεν εμπλέκετο άμεσα στο φερόμενο πραξικόπημα, φιλοξένησε ωστόσο τους ηγέτες των “Λύκων της Νύχτας” στο μοναστήρι του Όστρογκ, στο Μαυροβουνιο, τη νύχτα πριν από την πραγματοποίησή του.

Η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία είναι γνωστή για την υποστήριξή της προς τους Σέρβους εθνικιστές, μερικοί από τους οποίους εξακολουθούν να ελπίζουν να δημιουργήσουν μια Μεγάλη Σερβία. Η Εκκλησία χρησιμοποιεί την επιρροή της σε χώρες, όπως το Μαυροβούνιο, για να τροφοδοτήσει τα αντιδυτικά συναισθήματα, κατά του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε. παρέχοντας στις δυνάμεις αυτές οικονομική και υλικοτεχνική υποστήριξη.

Αποτέλεσμα εικόνας για night wolves russia

Στην αναμπουμπούλα οι λύκοι χαίρονται…”

Οι “Λύκοι της Νύχτας”, μαζί με ορισμένες άλλες ΜΚΟ, ενεργούν ως βραχίονας της ρωσικής κυβέρνησης, επιτρέποντας ταυτόχρονα στην επίσημη Ρωσία ένα επίπεδο δυσπιστίας στις πράξεις τους και αποστασιοποόιησει από αυτές , όταν αυτό τη βολεύει.

Η αυξανόμενη διστακτικότητα της Ε.Ε. σχετικά με το να δώσει ξεκάθαρη ευρωπαϊκή προοπτική στα Δυτικα Βαλκάνια, με πρόσφατο παράδειγμα την αναβολή έναρξης ενταξιακών διαπραγματεύσεων με τη Βόρεια Μακεδονία, όπου επίσης δραστηριοποιούνται έντονα οι “Λύκοι της Νύχτας”, συνεχίζει να προσφέρει χώρο στη Ρωσία για να αποκομίσει γεωπολιτικά και άλλα οφέλη. Ο μόνος τρόπος για να αποφευχθεί αυτό είναι οι Βρυξέλλες, αφού ξεκαθαρίσουν το ζήτημα της νέας ηγεσίας τους (νέος επικεφαλής της Κομισιόν κ.λ.π.) να αναλάβουν πιο ενεργό ρόλο στην προώθηση της ένταξης όλων των χωρών της περιοχής στη μεγάλη ευρωπαϊκή οικογένεια. Όσο αυτό καθυστερεί, τόσο οι τοπικές εθνικιστικές και εθνοτικές εντάσεις θα αυξάνονται, προσφέροντας πεδίο δράσης σε εξτρεμιστικές οργανώσεις όπως οι “Λύκοι της Νύχτας”. Άλλωστε “στην αναμπουμπούλα οι λύκοι χαίρονται…”

Μυστηριακή Καππαδοκία: Τα υπόγεια μυστήρια του προθάλαμου της Ανατολής

Μυστηριακή Καππαδοκία

Τα υπόγεια μυστήρια του προθάλαμου της Ανατολής

Explorer Cave Hotel/Cappadocia on Instagram: “Good morning from Cappadocia 🌄  Günaydın ☀️ ✉️ info@explorercavehotel.com 📍Location #goreme #cappadocia #turkey .📸 @cappadociapers . . . .…”

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Οροπέδιο Μικράς Ασίας. Στην καρδιά της Τουρκίας, επτακόσια χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Κωνσταντινούπολης,  απλώνεται η μυστηριακή Καππαδοκία, ένας τόπος με απόκοσμη ομορφιά και γεμάτος ιστορία. Εδώ ο χρόνος, η φύση, αλλά και το ανθρώπινο χέρι, έχουν δημιουργήσει κάτι το μοναδικό. Ένα γεωλογικό ανάγλυφο, που σμιλεύτηκε με την ανθρώπινη υπομονή και τέχνη.

What to do in Cappadocia: Evil Eye Tree

Η Καππαδοκία είναι ο προθάλαμος της Ανατολής, των άνυδρων εκτάσεων και της στέπας. Η γεωλογία, η ιστορία, οι λαοί κι οι πολιτισμοί που πέρασαν άφησαν τα ίχνη τους σε αυτή την παράξενη περιοχή. Το ίδιο και οι ορδές των σημερινών τουριστών, που έρχονται απ’ όλο τον κόσμο για να δουν από κοντά έναν μοναδικό κι απαράμιλλης ομορφιάς τόπο.


 

Goreme


Ένα θαύμα της φύσης

Η Καππαδοκία σε καλωσορίζει σε μια άλλη ανθρωπογεωγραφία, πιο ανατολίτικη, που κάνει τον κόσμο της Ευρώπης να φαντάζει απίστευτα μακρινός. Εδώ οι άνθρωποι προσαρμόστηκαν στα στοιχεία της φύσης, σκαλίζοντας τους ηφαιστειακούς βράχους με την υπομονή και τη στωικότητα των ανθρώπων της Ανατολής.

Η Καππαδοκία είναι ένα θαύμα της Φύσης, το οποίο οφείλεται στη δράστη τριών πανάρχαιων ηφαιστείων, που με τις εκρήξεις τους, τη λάβα και τη διάβρωση δημιούργησαν αυτό το απίστευτο γεωλογικό φαινόμενο. Οι άνθρωποι, που κατοίκησαν αυτή την παράξενη περιοχή απ’ τα πανάρχαια χρόνια εκμεταλλεύτηκαν τη γεωλογική της ιδιαιτερότητα κι έφτιαξαν τα σπίτια τους, σκαλίζοντας τους ηφαιστειακούς βράχους.
Χιττίτες, Φρύγες, Γαλάτες, Βυζαντινοί, Αρμένιοι και Τούρκοι βρήκαν καταφύγιο σ’ αυτή την άνυδρη περιοχή, όπου ως το 1923 ζούσαν και πολλοί χριστιανοί Ρωμιοί.


 
Σινασός: μια αλησμόνητη μικρή πατρίδα

Τα τρία τέταρτα των κατοίκων της Σινασού, το σημερινό Μουσταφά Πασά, ήταν Ρωμιοί της Καππαδοκίας, που ήρθαν ως ανταλλάξιμοι πρόσφυγες στην Ελλάδα.

Τα σπίτια και οι εκκλησίες τους παραμένουν ακόμη όρθιες και ανακαινίζονται, για τουριστικούς αλλά και πολιτιστικούς λόγους, μας είπε ο δήμαρχος της πόλης Λεβέντ Ακ. Όταν ακόμη ζούσαν Χριστιανοί στη Σινασό, λειτουργούσαν δύο ενοριακοί ναοί, ένα μοναστήρι και περίπου 40 παρεκκλήσια μέσα και γύρω απ’ αυτήν.

What to do in Cappadocia

Δύο χιλιόμετρα έξω από το χωρίο, σκαλισμένο στους βράχους, βρίσκεται το ορθόδοξο μοναστήρι του Αγίου Νικολάου, την ανακαίνιση του οποίου επιβλέπει ο ίδιος ο δήμαρχος, που είναι περήφανος για το πολυπολιτισμικό παρελθόν της πόλης του.

Η εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου και της Ελένης κτίστηκε, σύμφωνα με το θρύλο, μέσα σε σαράντα μόλις ημέρες. Ήταν ο κεντρικός ναός της Σινασού και οικοδομήθηκε το 1729. Τα τελευταία χρόνια η εκκλησία αυτή γεμίζει από πιστούς μια φορά το χρόνο, όταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, με την άδεια των τουρκικών αρχών. επισκέπτεται την πόλη και τελεί τη λειτουργία.

Κτισμένη το 1865 η «Γέφυρα Μαράσογλου» συνέδεε τα δύο τμήματα της πόλης, το Χριστιανικό και το Μουσουλμανικό, και διευκόλυνε τους πιστούς να πηγαίνουν κατευθείαν στη διπλανή εκκλησία των Ταξιαρχών. Όπως και τόσα άλλα μνημεία των Ρωμιών αποτελεί κι αυτή ένα σύμβολο συνύπαρξης.

Χάρη στο εμπόριο πολλοί Σινασίτες, πλούτισαν και στόλισαν την πόλη τους με πανέμορφα αρχοντικά. Ένα απ’ αυτά λειτουργεί στις μέρες μας ως ξενώνας κι εστιατόριο με την ονομασία «Παλιό Ελληνικό Σπίτι» κι ανήκει στην οικογένεια Οζτούρκ.

Πολλοί Ρωμιοί της Σινασού πλούτισαν στην Κωνσταντινούπολη με το εμπόριο, κυρίως του μαύρου χαβιαριού. Έκτισαν όμως στον τόπο καταγωγής τους πολλά αρχοντικά, με πλούσιο εξωτερικό και εσωτερικό διάκοσμο, και τοιχογραφίες. Από αυτά, τα 95 κηρύχθηκαν διατηρητέα κι αποτελούν πόλο έλξης πολλών επισκεπτών.

Σιωπηλοί μάρτυρες του πλούτου αλλά και του πολιτισμού των Ρωμιών της Σινασού αποτελούν τα δεκάδες πέτρινα αρχοντικά, όπως αυτό που κτίστηκε το 1853. Η βαριά πόρτα του είναι στολισμένη με επιγραφές κι αποτροπαϊκά σύμβολα, που φέρνουν καλοτυχία και πλούτη στους ιδιοκτήτες του.
 

Καραμανλήδες: Οι Ρωμιοί της Καππαδοκίας

Οι Ρωμιοί της Καππαδοκίας, γνωστοί και ως “Καραμανλήδες”, είχαν μεγάλη παράδοση στα δημοτικά τραγούδια και στους χορούς. Χόρευαν κλειστούς κυκλικούς χορούς, όπως αυτός που λέγεται «Βάρα-Βάρα». Χορεύεται ακόμη και σήμερα από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Ξηροχωρίου Θεσσαλονίκης, όπου ζουν απόγονοι των προσφύγων από το Μυστί της Καππαδοκίας.

Αυτός ο χορός χορεύονταν από άνδρες και ήταν κάτι σαν παιχνίδι και διαγωνισμός μαζί. Εξιστορεί την προσπάθεια και τις δυσκολίες κάποιου Χριστιανού να πάει προσκυνητής στους Αγίους Τόπους.

Η μυστηριακή Καππαδοκία δεν είναι απλά ένα μνημείο της Φύσης. Είναι και μια κιβωτός πολιτισμού, ιστορίας αλλά και μνήμης. Μια πρόγευση ενός κόσμου που προκαλούσε πάντοτε στους Έλληνες περιέργεια αλλά και δέος: της Ασίας.

Βρισκόμαστε στο Ουργκούπ, όπου και συναντήσαμε τον Ατατσάν Μπεντίρ, ιδιοκτήτη του τουριστικού πρακτορείου «Rock ValleY», που στεγάζεται κι αυτό σ’ ένα παλιό ελληνικό σπίτι. Ο Ατατσάν μας μίλησε με πάθος για την πολυπολιτισμική ιστορία της Καππαδοκίας. Σ’ ένα τόπο με πανάρχαιη ιστορία, όπως η Καππαδοκία, είναι φυσικό οι άνθρωποι να είναι δεμένοι μαζί της. Σε μια γη κυριολεκτικά σπαρμένη με αρχαιότητες η συλλογή αρχαίων αντικειμένων, όπως αυτή που κατέχει ο Ατατσάν, δεν είναι σπάνιο φαινόμενο.


 
Ένας εμπορικός κόμβος

Η Καππαδοκία ήταν ένας εμπορικός κόμβος της αρχαιότητας. Λαοί, πολιτισμοί και στρατηλάτες, όπως ο Μέγας Αλέξανδρος, πέρασαν απ’ εδώ αφήνοντας τα ίχνη τους. Το υπέδαφος της Καππαδοκίας συνεχίζει να κρύβει πολλά μυστήρια αλλά και αρχαιολογικούς θησαυρούς. Το άνυδρο οροπέδιο της Καππαδοκίας μας θυμίζει διαρκώς πως βρισκόμαστε πλέον στην Ασία. Το ίδιο και μια καμήλα που συναντήσαμε. Στη Μικρά Ασία αλλά και στα Βαλκάνια η καμήλα θεωρείται σύμβολο πλούτου, καθώς ήταν, εώς πρόσφατα, το βασικότερο μέσο μεταφοράς των εμπορευμάτων.
Εκτός από τη σπάνια γεωλογία της και τις υπόγειες πόλεις της, η Καππαδοκία φημίζεται για τη μεγάλη παράδοσή της στη μεταξουργία. Τα ίδια ανθρώπινα χέρια που με την υπομονή τους σκάλισαν τους βράχους της Καππαδοκίας, δημιούργησαν και μια μεγάλη παράδοση ταπητουργίας. Τα χειροποίητα χαλιά της περιοχής είναι γεμάτα με σύμβολα, όπως μας είπε και ο Σενέρ Οζτούρκ. Τα χαλιά είναι εξαιρετικά δημοφιλή στην Τουρκία. Δεν υπάρχει σπίτι χωρίς αυτά, ενώ χρησιμοποιούνται ακόμη και για να καλύπτουν το δάπεδο των τζαμιών. Η ποικιλία των τουρκικών χαλιών είναι τεράστια, τόσο σε σχέση με τα σχέδια τους, όσο και με τους συμβολισμούς τους.


 
Υπόγεια μοναστήρια και ασκηταριά

Η απόκοσμη γεωλογία της Καππαδοκίας προσέλκυσε από τα πρωτοχριστιανικά ακόμη χρόνια, πολλούς ασκητές, που έζησαν εδώ απομονωμένοι τον έρωτα τους με τα θεία. Η Καππαδοκία φιλοξένησε χιλιάδες ασκηταριά και πολλά μοναστήρια, κι έγινε έτσι κέντρο του ορθόδοξου μοναχισμού στη Μικρά Ασία.

Στο χωριό Αβανός υπάρχει μεγάλη παράδοση αγγειοπλαστικής. Όπως και πολλά σπίτια του χωριού που είναι φτιαγμένα σε φυσικές σπηλιές, έτσι και το εργαστήρι κεραμικής φωλιάζει στα έγκατα μιας τέτοιας σπηλιάς. Όλα τα κεραμικά είναι φτιαγμένα από πηλό που παίρνεται από τον γειτονικό ποταμό και βασίζονται σε πατροπαράδοτα σχέδια τοπικής τέχνης. Η μεγάλη κεραμική παράδοση της Καππαδοκίας ξεκινά από την εποχή των αρχαίων Χιττίτων και συνεχίζεται ως τις μέρες μας. Σ’ αυτό τον τεράστιο υπόγειο χώρο, εκτός από το εργαστήριο, λειτουργεί και μια έκθεση κεραμικών με απίστευτη ποικιλία σε χρώματα και σχέδια…

Στο ίδιο χωριό σταματήσαμε για μεσημεριανό στο εστιατόριο «Έβρανος», ένα από τα πολλά πρώην ρωμέϊκα σπίτια που έχουν αναπαλαιωθεί και το μισό τμήμα τους είναι μέσα στους βράχους. Δοκιμάσαμε την τοπική σπεσιαλιτέ, που είναι τα κεφτεδάκια σε πήλινο.

Places to be in Cappadocia


 
Μια Ελβετίδα στο Ουργκούπ

Επιστροφή στο Ουργκούπ, στο παλιό χαμάμ που λειτουργεί ακόμη, περιμένοντας τους κουρασμένους επισκέπτες για λουτρό και χαλαρωτικό μασάζ «αλά Τούρκα». Το Ουργκούπ ήταν κι αυτό ένα χωριό της Καππαδοκίας με πολλούς Ρωμιούς κατοίκους, τα αρχοντικά των οποίων έχουν γίνει σήμερα ξενώνες. Η ιδιοκτήτρια ενός από αυτούς είναι η Ελβετίδα Ρόμι Τσελίκ, που γνωρίζει την ιστορία αυτού του παλιού ελληνικού σπιτιού. Πως είναι άραγε μια γυναίκα από τη Δύση να ζει μόνιμα και μόνη της στην Καππαδοκία και μάλιστα σ’ ένα τόσο παλιό πέτρινο σπίτι;

Πριν από την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής οι περισσότερες γυναίκες ήταν κλεισμένες στο σπίτι και ασχολούνταν με το  νοικοκυριό τους. Σήμερα όμως εργάζονται πολλές στον τουριστικό τομέα, όπως οι δύο τουρκάλες που έχει η Ρόμι στην υπηρεσία της, που μας μίλησαν για τα όνειρά τους.

Πολλοί απ’ όσους επισκέπτονται την Καππαδοκία το κάνουν στα πλαίσια του λεγόμενου «θρησκευτικού τουρισμού». Η περιοχή είναι για τους χριστιανούς ένας ιερός τόπος, εμποτισμένος στην πνευματικότητα.

Ortahisar Castle, Cappadocia, Turkey:


 
Τα ανήλιαγα μυστήρια της κοιλάδας Ζέλβε

Παρ’ ότι ξηρή και άνυδρη η Καππαδοκία παράγει μια σειρά από τοπικά προϊόντα εξαιρετικής ποιότητας, ξηρούς καρπούς αλλά και μπαχαρικά, που μας φέρνουν τη μυρωδιά της Ανατολής. Η σημασία της Καππαδοκίας, ως σταυροδρόμι πολιτισμών και εμπορικών δρόμων, αντανακλάται στην ποικιλία της κουζίνας της, στα περίφημα ντολμαδάκια και γλυκά της, που κουβαλούν επιρροές από την Ελλάδα ως την Περσία. Οι γιγαντιαίοι κωνικοί, φτιαγμένοι από ελαφριά ηφαιστειακή τέφρα, βράχοι της Καππαδοκίας χρησιμοποιήθηκαν από την αρχαιότητα ως τόποι λατρείας ή απομόνωσης.

Βρισκόμαστε στις κοιλάδες Ζέλβε, τρία χιλιόμετρα κοντά στο αρχαίο χωριό Αβανός.  Η περιοχή των τριών κοιλάδων είναι στην ουσία ένα διάσπαρτο μοναστηριακό σύμπλεγμα, σκαμμένο μέσα στους βράχους. που λειτουργεί ως ένα μεγάλο υπαίθριο μουσείο. Οι σκαμμένοι βράχοι της Ζέλβε κρύβουν πολλά ανήλιαγα μυστήρια, αλλά και απομεινάρια του χριστιανισμού.


 

Things to do in Cappadocia: Hacli Church


Εκκλησίες μέσα στους βράχους: ένα υπαίθριο μουσείο

H «Εκκλησία των Στηλών» είναι εξολοκλήρου μέσα στους βράχους. Η λαξευμένη οροφή της μας θυμίζει πως αυτό το μέρος ήταν κάποτε γεμάτο πιστούς. Ανάμεσα στις λαξευμένες εκκλησίες υπάρχει κι ένα τζαμί, που έγινε μεταγενέστερα και ο μιναρές του θυμίζει καμπαναριό –άλλο ένα σημάδι της συνύπαρξης των θρησκειών σ’ αυτόν τον ιερό τόπο.

Όταν οι χριστιανοί Ρωμιοί έφυγαν απ’ την Καππαδοκία οι κοιλάδες της Ζέλβε ερημώθηκαν. Το 1952 όμως εγκαταστάθηκαν εδώ κάποιες οικογένειες μουσουλμάνων Τούρκων, φτιάχνοντας τα σπίτια τους και τους στάβλους τους μέσα στους βράχους. Σήμερα δεν ζει κανείς εδώ γιατί η περιοχή έγινε υπαίθριο μουσείο. Όταν αυτές οι σπηλιές ήταν ένα πολυσύχναστο μέρος οι άνθρωποι που ζούσαν εδώ, ασχολούνταν κυρίως με την κτηνοτροφία, τη μελισσοκομία και την εκτροφή περιστεριών.

Πως ζούσε όμως μια οικογένεια μέσα σ’ αυτές τις σπηλιές; Υπήρχαν κουζίνες, εστίες και αποθήκες και μια φυσική μόνωση και σταθερή θερμοκρασία, που έκανε την καθημερινή ζωή υποφερτή.

Το ιδιόμορφο γεωλογικό τοπίο των κοιλάδων της Ζέλβε φαντάζει εξωπραγματικό. Μόνον οι υπομονετικά λαξευμένοι βράχοι θυμίζουν πως κάποτε ανθούσε εδώ μια μεγάλη χριστιανική κοινότητα, με κατοικίες, εκκλησίες και ασκηταριά.

Turkey, Cappadocia, Goreme, Cave churches  - Nowa Raymond - #Cappadocia #cave #churches #Goreme #Nowa #Raymond #Turkey - Turkey, Cappadocia, Goreme, Cave churches  - Nowa Raymond


 
Στη Μαλακοπή των υπόγειων σπιτιών

Τριάντα χιλιόμετρα νοτίως του Νέβσεχίρ (Νεόκαστρο) βρίσκεται το χωριό Ντερίνκουγιου ή Μαλακοπή στο οποίο, ως το 1923, ζούσαν και αρκετοί Ρωμιοί. Κάτω απ’ την επιφάνεια του εδάφους, το χωριό αυτό, διαθέτει ένα δαιδαλώδεις πολυώροφο υπόγειο σύστημα κελαριών, δωματίων και σηράγγων που χρησιμοποιούσαν ως πρόσφατα οι κάτοικοί του.

Η παρουσία του χριστιανισμού στα εδάφη της Καππαδοκίας ξεκινά από τον πρώτο μ.Χ. αιώνα. Μέχρι το 1923 ζούσαν στο Ντερίνκουγιου κι αρκετοί Χριστιανοί Καππαδόκες, που έκτισαν επιβλητικούς πέτρινους ναούς, όπως αυτή η έρημη καλοκτισμένη εκκλησία που έμεινε πλέον χωρίς πιστούς. Το χωριό είναι γεμάτο κι από παλιά, πέτρινα ελληνικά σπίτια. Οι σημερινοί μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες, μας ξεναγούν σ’ ένα απ’ αυτά. Οι τοίχοι του σπιτιού αντηχούν μνήμες…

Ποιος ξέρει τι έζησαν πίσω απ’ αυτούς του πανάρχαιους τοίχους οι Ρωμιοί του χωριού; Αν και τα «φαντάσματα» των Ρωμιών συνεχίζουν να σέρνονται στα εγκαταλειμμένα σπίτια τους στην Καππαδοκία, οι απόγονοι τους ζουν από το 1923 στην Ελλάδα.

Στο χωριό Ξηροχώρι Θεσσαλονίκης, ζουν σήμερα αρκετοί απόγονοι των Ρωμιών της Καππαδοκίας που ήλθαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα. Ένας από τους παραδοσιακούς χορούς τους είναι ο περίφημος «Χορός των Κουταλιών». Είναι ένας γαμήλιος χορός απ’ το Ικόνιο, με μια μελωδία γνωστή σ’ όλη τη Μικρά Ασία. Οι χορευτές κρατούν στα χέρια του τα κουτάλια, τα αρχαία κρόταλα για να δίνουν ρυθμό.

Things to do in Cappadocia


 
Η αχανής υπόγεια πολιτεία του Καϊμακλί

Σ’ αυτόν το μαγικό τόπο που λέγεται Καππαδοκία, τον σμιλευμένο από τον ακούραστο Χρόνο και την αδάμαστη Φύση, ο άνθρωπος φώλιασε απ’ την αυγή της Ιστορίας. Δεν συνυπήρξε απλά, αλλά ενσωματώθηκε στο τοπίο. Σ’ αυτό το σκληρό και άνυδρο περιβάλλον ανέπτυξε από την αρχαιότητα ένα πνεύμα ελευθερίας και μια μυστικιστική πνευματικότητα.

Αν και μικρό χωριό, το Καϊμακλί, θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες υπόγειες πολιτείες της Καππαδοκίας, έχοντας πολλά επίπεδα κάτω από το έδαφος που ακόμη δεν έχουν εξερευνηθεί. Μέχρι το 1923 οι περισσότεροι κάτοικοί του ήταν Ρωμιοί της Καππαδοκίας, που από την αρχαιότητα χρησιμοποιούσαν το πολυδαίδαλο υπόγειο δίκτυο, κάτω απ’ τα σπίτια τους, ως καταφύγιο σε περίπτωση εχθρικών επιδρομών. Τα καλοφτιαγμένα Ρωμέικα αρχοντικά του Καϊμακλιού στέκουν ακόμη όρθια. Οι επιγραφές και οι διακοσμοί τους μας θυμίζουν πως υπήρχε κάποτε εδώ μια ανθηρή Ρωμέϊκη κοινότητα που ευημερούσε, χάρη στο εμπόριο και τις τέχνες.

Best things to do in Cappadocia

Το Καϊμακλί είναι διάσημο για τις υπόγειες πολιτείες του. Ναι, καλά ακούσατε! Κάτω απ’ αυτό το μικρό χωριό της Καππαδοκίας υπάρχει ένα αχανές υπόγειο δίκτυο στοών, με τουλάχιστον επτά επίπεδα, με δέκα χώρους το καθένα, που περιείχαν κατοικίες, αποθήκες, παρεκκλήσια και λέγεται πως υπήρχαν πολύ πριν τους Χριστιανούς.

Φαίνεται πράγματι παράξενο πως οι άνθρωποι των περασμένων εποχών κατάφεραν να σκάψουν, με το φως του κεριού και της δάδας, ένα τόσο τεράστιο και περίτεχνο υπόγειο δίκτυο. Οι ερευνητές συμφωνούν πως αυτή η υπόγεια πόλη χρησιμοποιούνταν ως καταφύγιο σε καιρό επιδρομών. Μπορούσε να φιλοξενήσει εκατοντάδες ανθρώπους επί βδομάδες αλλά όχι όμως για πάντα. Αυτή η πολυεπίπεδη υπόγεια πολιτεία είχε υποδομές, που περιλάμβαναν χώρους μαγειρέματος, αποθήκες, παρεκκλήσια καθώς και συστήματα εξαερισμού που έκαναν υποφερτή τη ζωή στα ανήλιαγα σωθικά της γης. Υπήρχαν τεράστιες σφαιρικές πέτρες που χρησίμευαν ως «πόρτες» και εμπόδιζαν τους εχθρούς να κατέβουν στα υπόγεια επίπεδα.
Το εντυπωσιακότερο πάντως είναι πως αυτή η υπόγεια πολιτεία κάτω από το Καϊμακλί συνδέεται με την υπόγεια πολιτεία που βρίσκεται κάτω απ’ το Ντερίνκουγιου με μια σήραγγα μήκους εννέα χιλιομέτρων! Μπορείτε να το φανταστείτε;

Travel to Cappadocia: Monk's Valley


 
Η «κοιλάδα των μοναχών»

Η σχέση της Καππαδοκίας με το Χριστιανισμό είναι πανάρχαια και στενή. Σ’ αυτή την περιοχή υπάρχει η «κοιλάδα των μοναχών», που είναι γεμάτη μοναστήρια, εκκλησίες και ασκηταριά, λαξευμένα όλα στους βράχους. Εδώ γεννήθηκαν και έδρασαν μεγάλες μορφές της χριστιανικής θρησκείας, όπως ο Άγιος Βασίλειος, και δημιούργησαν μια ολόκληρη σχολή χριστιανικής τέχνης, που φαίνεται και στις αγιογραφίες. Πολλές υπόγειες εκκλησίες έχουν ακόμη αγιογραφίες που επιβίωσαν από την εποχή της Εικονομαχίας. Τότε οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες προσπάθησαν να επιβάλλουν την ανεικονική λατρεία, αλλά πολλοί αγιογράφοι συνέχισαν να υπηρετούν την τέχνη τους κρυφά, σ’ αυτούς τους βράχους της Καππαδοκίας.

Αποχαιρετούμε την Καππαδοκία των Μυστηρίων, των υπόγειων πόλεων και εκκλησιών, που ξέρει καλά ακόμη να φυλά τα μυστικά της. Αυτό το θαύμα της Φύσης, που οι άνθρωποι λάτρεψαν και ανύψωσαν σε μια σφαίρα πνευματικότητας. Έναν τόπο που θυμίζει σεληνιακό τοπίο, αλλά κατοικημένο από ανθρώπους και πνευματικότητα. Έναν τόπο που ο άνθρωπος αισθάνεται το μεγαλείο της μικρότητάς του.
Καππαδοκία: Μυστήριο ανάμεσα σε βράχους…

💋💋Green Eyez💋💋 on Instagram: “💫Sunrise in Cappadocia, Turkey💫 A must see experience. Is this on your bucket list? If so let me know below 👇 #turkey #hotairballoon…”


 
* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 23.5.2019.