Category Archives: ΒΑΛΚΑΝΙΑ -BALKANS

Μυστηριακή Καππαδοκία: Τα υπόγεια μυστήρια του προθάλαμου της Ανατολής

Μυστηριακή Καππαδοκία

Τα υπόγεια μυστήρια του προθάλαμου της Ανατολής

Explorer Cave Hotel/Cappadocia on Instagram: “Good morning from Cappadocia 🌄  Günaydın ☀️ ✉️ info@explorercavehotel.com 📍Location #goreme #cappadocia #turkey .📸 @cappadociapers . . . .…”

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Οροπέδιο Μικράς Ασίας. Στην καρδιά της Τουρκίας, επτακόσια χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Κωνσταντινούπολης,  απλώνεται η μυστηριακή Καππαδοκία, ένας τόπος με απόκοσμη ομορφιά και γεμάτος ιστορία. Εδώ ο χρόνος, η φύση, αλλά και το ανθρώπινο χέρι, έχουν δημιουργήσει κάτι το μοναδικό. Ένα γεωλογικό ανάγλυφο, που σμιλεύτηκε με την ανθρώπινη υπομονή και τέχνη.

What to do in Cappadocia: Evil Eye Tree

Η Καππαδοκία είναι ο προθάλαμος της Ανατολής, των άνυδρων εκτάσεων και της στέπας. Η γεωλογία, η ιστορία, οι λαοί κι οι πολιτισμοί που πέρασαν άφησαν τα ίχνη τους σε αυτή την παράξενη περιοχή. Το ίδιο και οι ορδές των σημερινών τουριστών, που έρχονται απ’ όλο τον κόσμο για να δουν από κοντά έναν μοναδικό κι απαράμιλλης ομορφιάς τόπο.


 

Goreme


Ένα θαύμα της φύσης

Η Καππαδοκία σε καλωσορίζει σε μια άλλη ανθρωπογεωγραφία, πιο ανατολίτικη, που κάνει τον κόσμο της Ευρώπης να φαντάζει απίστευτα μακρινός. Εδώ οι άνθρωποι προσαρμόστηκαν στα στοιχεία της φύσης, σκαλίζοντας τους ηφαιστειακούς βράχους με την υπομονή και τη στωικότητα των ανθρώπων της Ανατολής.

Η Καππαδοκία είναι ένα θαύμα της Φύσης, το οποίο οφείλεται στη δράστη τριών πανάρχαιων ηφαιστείων, που με τις εκρήξεις τους, τη λάβα και τη διάβρωση δημιούργησαν αυτό το απίστευτο γεωλογικό φαινόμενο. Οι άνθρωποι, που κατοίκησαν αυτή την παράξενη περιοχή απ’ τα πανάρχαια χρόνια εκμεταλλεύτηκαν τη γεωλογική της ιδιαιτερότητα κι έφτιαξαν τα σπίτια τους, σκαλίζοντας τους ηφαιστειακούς βράχους.
Χιττίτες, Φρύγες, Γαλάτες, Βυζαντινοί, Αρμένιοι και Τούρκοι βρήκαν καταφύγιο σ’ αυτή την άνυδρη περιοχή, όπου ως το 1923 ζούσαν και πολλοί χριστιανοί Ρωμιοί.


 
Σινασός: μια αλησμόνητη μικρή πατρίδα

Τα τρία τέταρτα των κατοίκων της Σινασού, το σημερινό Μουσταφά Πασά, ήταν Ρωμιοί της Καππαδοκίας, που ήρθαν ως ανταλλάξιμοι πρόσφυγες στην Ελλάδα.

Τα σπίτια και οι εκκλησίες τους παραμένουν ακόμη όρθιες και ανακαινίζονται, για τουριστικούς αλλά και πολιτιστικούς λόγους, μας είπε ο δήμαρχος της πόλης Λεβέντ Ακ. Όταν ακόμη ζούσαν Χριστιανοί στη Σινασό, λειτουργούσαν δύο ενοριακοί ναοί, ένα μοναστήρι και περίπου 40 παρεκκλήσια μέσα και γύρω απ’ αυτήν.

What to do in Cappadocia

Δύο χιλιόμετρα έξω από το χωρίο, σκαλισμένο στους βράχους, βρίσκεται το ορθόδοξο μοναστήρι του Αγίου Νικολάου, την ανακαίνιση του οποίου επιβλέπει ο ίδιος ο δήμαρχος, που είναι περήφανος για το πολυπολιτισμικό παρελθόν της πόλης του.

Η εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου και της Ελένης κτίστηκε, σύμφωνα με το θρύλο, μέσα σε σαράντα μόλις ημέρες. Ήταν ο κεντρικός ναός της Σινασού και οικοδομήθηκε το 1729. Τα τελευταία χρόνια η εκκλησία αυτή γεμίζει από πιστούς μια φορά το χρόνο, όταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, με την άδεια των τουρκικών αρχών. επισκέπτεται την πόλη και τελεί τη λειτουργία.

Κτισμένη το 1865 η «Γέφυρα Μαράσογλου» συνέδεε τα δύο τμήματα της πόλης, το Χριστιανικό και το Μουσουλμανικό, και διευκόλυνε τους πιστούς να πηγαίνουν κατευθείαν στη διπλανή εκκλησία των Ταξιαρχών. Όπως και τόσα άλλα μνημεία των Ρωμιών αποτελεί κι αυτή ένα σύμβολο συνύπαρξης.

Χάρη στο εμπόριο πολλοί Σινασίτες, πλούτισαν και στόλισαν την πόλη τους με πανέμορφα αρχοντικά. Ένα απ’ αυτά λειτουργεί στις μέρες μας ως ξενώνας κι εστιατόριο με την ονομασία «Παλιό Ελληνικό Σπίτι» κι ανήκει στην οικογένεια Οζτούρκ.

Πολλοί Ρωμιοί της Σινασού πλούτισαν στην Κωνσταντινούπολη με το εμπόριο, κυρίως του μαύρου χαβιαριού. Έκτισαν όμως στον τόπο καταγωγής τους πολλά αρχοντικά, με πλούσιο εξωτερικό και εσωτερικό διάκοσμο, και τοιχογραφίες. Από αυτά, τα 95 κηρύχθηκαν διατηρητέα κι αποτελούν πόλο έλξης πολλών επισκεπτών.

Σιωπηλοί μάρτυρες του πλούτου αλλά και του πολιτισμού των Ρωμιών της Σινασού αποτελούν τα δεκάδες πέτρινα αρχοντικά, όπως αυτό που κτίστηκε το 1853. Η βαριά πόρτα του είναι στολισμένη με επιγραφές κι αποτροπαϊκά σύμβολα, που φέρνουν καλοτυχία και πλούτη στους ιδιοκτήτες του.
 

Καραμανλήδες: Οι Ρωμιοί της Καππαδοκίας

Οι Ρωμιοί της Καππαδοκίας, γνωστοί και ως “Καραμανλήδες”, είχαν μεγάλη παράδοση στα δημοτικά τραγούδια και στους χορούς. Χόρευαν κλειστούς κυκλικούς χορούς, όπως αυτός που λέγεται «Βάρα-Βάρα». Χορεύεται ακόμη και σήμερα από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Ξηροχωρίου Θεσσαλονίκης, όπου ζουν απόγονοι των προσφύγων από το Μυστί της Καππαδοκίας.

Αυτός ο χορός χορεύονταν από άνδρες και ήταν κάτι σαν παιχνίδι και διαγωνισμός μαζί. Εξιστορεί την προσπάθεια και τις δυσκολίες κάποιου Χριστιανού να πάει προσκυνητής στους Αγίους Τόπους.

Η μυστηριακή Καππαδοκία δεν είναι απλά ένα μνημείο της Φύσης. Είναι και μια κιβωτός πολιτισμού, ιστορίας αλλά και μνήμης. Μια πρόγευση ενός κόσμου που προκαλούσε πάντοτε στους Έλληνες περιέργεια αλλά και δέος: της Ασίας.

Βρισκόμαστε στο Ουργκούπ, όπου και συναντήσαμε τον Ατατσάν Μπεντίρ, ιδιοκτήτη του τουριστικού πρακτορείου «Rock ValleY», που στεγάζεται κι αυτό σ’ ένα παλιό ελληνικό σπίτι. Ο Ατατσάν μας μίλησε με πάθος για την πολυπολιτισμική ιστορία της Καππαδοκίας. Σ’ ένα τόπο με πανάρχαιη ιστορία, όπως η Καππαδοκία, είναι φυσικό οι άνθρωποι να είναι δεμένοι μαζί της. Σε μια γη κυριολεκτικά σπαρμένη με αρχαιότητες η συλλογή αρχαίων αντικειμένων, όπως αυτή που κατέχει ο Ατατσάν, δεν είναι σπάνιο φαινόμενο.


 
Ένας εμπορικός κόμβος

Η Καππαδοκία ήταν ένας εμπορικός κόμβος της αρχαιότητας. Λαοί, πολιτισμοί και στρατηλάτες, όπως ο Μέγας Αλέξανδρος, πέρασαν απ’ εδώ αφήνοντας τα ίχνη τους. Το υπέδαφος της Καππαδοκίας συνεχίζει να κρύβει πολλά μυστήρια αλλά και αρχαιολογικούς θησαυρούς. Το άνυδρο οροπέδιο της Καππαδοκίας μας θυμίζει διαρκώς πως βρισκόμαστε πλέον στην Ασία. Το ίδιο και μια καμήλα που συναντήσαμε. Στη Μικρά Ασία αλλά και στα Βαλκάνια η καμήλα θεωρείται σύμβολο πλούτου, καθώς ήταν, εώς πρόσφατα, το βασικότερο μέσο μεταφοράς των εμπορευμάτων.
Εκτός από τη σπάνια γεωλογία της και τις υπόγειες πόλεις της, η Καππαδοκία φημίζεται για τη μεγάλη παράδοσή της στη μεταξουργία. Τα ίδια ανθρώπινα χέρια που με την υπομονή τους σκάλισαν τους βράχους της Καππαδοκίας, δημιούργησαν και μια μεγάλη παράδοση ταπητουργίας. Τα χειροποίητα χαλιά της περιοχής είναι γεμάτα με σύμβολα, όπως μας είπε και ο Σενέρ Οζτούρκ. Τα χαλιά είναι εξαιρετικά δημοφιλή στην Τουρκία. Δεν υπάρχει σπίτι χωρίς αυτά, ενώ χρησιμοποιούνται ακόμη και για να καλύπτουν το δάπεδο των τζαμιών. Η ποικιλία των τουρκικών χαλιών είναι τεράστια, τόσο σε σχέση με τα σχέδια τους, όσο και με τους συμβολισμούς τους.


 
Υπόγεια μοναστήρια και ασκηταριά

Η απόκοσμη γεωλογία της Καππαδοκίας προσέλκυσε από τα πρωτοχριστιανικά ακόμη χρόνια, πολλούς ασκητές, που έζησαν εδώ απομονωμένοι τον έρωτα τους με τα θεία. Η Καππαδοκία φιλοξένησε χιλιάδες ασκηταριά και πολλά μοναστήρια, κι έγινε έτσι κέντρο του ορθόδοξου μοναχισμού στη Μικρά Ασία.

Στο χωριό Αβανός υπάρχει μεγάλη παράδοση αγγειοπλαστικής. Όπως και πολλά σπίτια του χωριού που είναι φτιαγμένα σε φυσικές σπηλιές, έτσι και το εργαστήρι κεραμικής φωλιάζει στα έγκατα μιας τέτοιας σπηλιάς. Όλα τα κεραμικά είναι φτιαγμένα από πηλό που παίρνεται από τον γειτονικό ποταμό και βασίζονται σε πατροπαράδοτα σχέδια τοπικής τέχνης. Η μεγάλη κεραμική παράδοση της Καππαδοκίας ξεκινά από την εποχή των αρχαίων Χιττίτων και συνεχίζεται ως τις μέρες μας. Σ’ αυτό τον τεράστιο υπόγειο χώρο, εκτός από το εργαστήριο, λειτουργεί και μια έκθεση κεραμικών με απίστευτη ποικιλία σε χρώματα και σχέδια…

Στο ίδιο χωριό σταματήσαμε για μεσημεριανό στο εστιατόριο «Έβρανος», ένα από τα πολλά πρώην ρωμέϊκα σπίτια που έχουν αναπαλαιωθεί και το μισό τμήμα τους είναι μέσα στους βράχους. Δοκιμάσαμε την τοπική σπεσιαλιτέ, που είναι τα κεφτεδάκια σε πήλινο.

Places to be in Cappadocia


 
Μια Ελβετίδα στο Ουργκούπ

Επιστροφή στο Ουργκούπ, στο παλιό χαμάμ που λειτουργεί ακόμη, περιμένοντας τους κουρασμένους επισκέπτες για λουτρό και χαλαρωτικό μασάζ «αλά Τούρκα». Το Ουργκούπ ήταν κι αυτό ένα χωριό της Καππαδοκίας με πολλούς Ρωμιούς κατοίκους, τα αρχοντικά των οποίων έχουν γίνει σήμερα ξενώνες. Η ιδιοκτήτρια ενός από αυτούς είναι η Ελβετίδα Ρόμι Τσελίκ, που γνωρίζει την ιστορία αυτού του παλιού ελληνικού σπιτιού. Πως είναι άραγε μια γυναίκα από τη Δύση να ζει μόνιμα και μόνη της στην Καππαδοκία και μάλιστα σ’ ένα τόσο παλιό πέτρινο σπίτι;

Πριν από την τουριστική ανάπτυξη της περιοχής οι περισσότερες γυναίκες ήταν κλεισμένες στο σπίτι και ασχολούνταν με το  νοικοκυριό τους. Σήμερα όμως εργάζονται πολλές στον τουριστικό τομέα, όπως οι δύο τουρκάλες που έχει η Ρόμι στην υπηρεσία της, που μας μίλησαν για τα όνειρά τους.

Πολλοί απ’ όσους επισκέπτονται την Καππαδοκία το κάνουν στα πλαίσια του λεγόμενου «θρησκευτικού τουρισμού». Η περιοχή είναι για τους χριστιανούς ένας ιερός τόπος, εμποτισμένος στην πνευματικότητα.

Ortahisar Castle, Cappadocia, Turkey:


 
Τα ανήλιαγα μυστήρια της κοιλάδας Ζέλβε

Παρ’ ότι ξηρή και άνυδρη η Καππαδοκία παράγει μια σειρά από τοπικά προϊόντα εξαιρετικής ποιότητας, ξηρούς καρπούς αλλά και μπαχαρικά, που μας φέρνουν τη μυρωδιά της Ανατολής. Η σημασία της Καππαδοκίας, ως σταυροδρόμι πολιτισμών και εμπορικών δρόμων, αντανακλάται στην ποικιλία της κουζίνας της, στα περίφημα ντολμαδάκια και γλυκά της, που κουβαλούν επιρροές από την Ελλάδα ως την Περσία. Οι γιγαντιαίοι κωνικοί, φτιαγμένοι από ελαφριά ηφαιστειακή τέφρα, βράχοι της Καππαδοκίας χρησιμοποιήθηκαν από την αρχαιότητα ως τόποι λατρείας ή απομόνωσης.

Βρισκόμαστε στις κοιλάδες Ζέλβε, τρία χιλιόμετρα κοντά στο αρχαίο χωριό Αβανός.  Η περιοχή των τριών κοιλάδων είναι στην ουσία ένα διάσπαρτο μοναστηριακό σύμπλεγμα, σκαμμένο μέσα στους βράχους. που λειτουργεί ως ένα μεγάλο υπαίθριο μουσείο. Οι σκαμμένοι βράχοι της Ζέλβε κρύβουν πολλά ανήλιαγα μυστήρια, αλλά και απομεινάρια του χριστιανισμού.


 

Things to do in Cappadocia: Hacli Church


Εκκλησίες μέσα στους βράχους: ένα υπαίθριο μουσείο

H «Εκκλησία των Στηλών» είναι εξολοκλήρου μέσα στους βράχους. Η λαξευμένη οροφή της μας θυμίζει πως αυτό το μέρος ήταν κάποτε γεμάτο πιστούς. Ανάμεσα στις λαξευμένες εκκλησίες υπάρχει κι ένα τζαμί, που έγινε μεταγενέστερα και ο μιναρές του θυμίζει καμπαναριό –άλλο ένα σημάδι της συνύπαρξης των θρησκειών σ’ αυτόν τον ιερό τόπο.

Όταν οι χριστιανοί Ρωμιοί έφυγαν απ’ την Καππαδοκία οι κοιλάδες της Ζέλβε ερημώθηκαν. Το 1952 όμως εγκαταστάθηκαν εδώ κάποιες οικογένειες μουσουλμάνων Τούρκων, φτιάχνοντας τα σπίτια τους και τους στάβλους τους μέσα στους βράχους. Σήμερα δεν ζει κανείς εδώ γιατί η περιοχή έγινε υπαίθριο μουσείο. Όταν αυτές οι σπηλιές ήταν ένα πολυσύχναστο μέρος οι άνθρωποι που ζούσαν εδώ, ασχολούνταν κυρίως με την κτηνοτροφία, τη μελισσοκομία και την εκτροφή περιστεριών.

Πως ζούσε όμως μια οικογένεια μέσα σ’ αυτές τις σπηλιές; Υπήρχαν κουζίνες, εστίες και αποθήκες και μια φυσική μόνωση και σταθερή θερμοκρασία, που έκανε την καθημερινή ζωή υποφερτή.

Το ιδιόμορφο γεωλογικό τοπίο των κοιλάδων της Ζέλβε φαντάζει εξωπραγματικό. Μόνον οι υπομονετικά λαξευμένοι βράχοι θυμίζουν πως κάποτε ανθούσε εδώ μια μεγάλη χριστιανική κοινότητα, με κατοικίες, εκκλησίες και ασκηταριά.

Turkey, Cappadocia, Goreme, Cave churches  - Nowa Raymond - #Cappadocia #cave #churches #Goreme #Nowa #Raymond #Turkey - Turkey, Cappadocia, Goreme, Cave churches  - Nowa Raymond


 
Στη Μαλακοπή των υπόγειων σπιτιών

Τριάντα χιλιόμετρα νοτίως του Νέβσεχίρ (Νεόκαστρο) βρίσκεται το χωριό Ντερίνκουγιου ή Μαλακοπή στο οποίο, ως το 1923, ζούσαν και αρκετοί Ρωμιοί. Κάτω απ’ την επιφάνεια του εδάφους, το χωριό αυτό, διαθέτει ένα δαιδαλώδεις πολυώροφο υπόγειο σύστημα κελαριών, δωματίων και σηράγγων που χρησιμοποιούσαν ως πρόσφατα οι κάτοικοί του.

Η παρουσία του χριστιανισμού στα εδάφη της Καππαδοκίας ξεκινά από τον πρώτο μ.Χ. αιώνα. Μέχρι το 1923 ζούσαν στο Ντερίνκουγιου κι αρκετοί Χριστιανοί Καππαδόκες, που έκτισαν επιβλητικούς πέτρινους ναούς, όπως αυτή η έρημη καλοκτισμένη εκκλησία που έμεινε πλέον χωρίς πιστούς. Το χωριό είναι γεμάτο κι από παλιά, πέτρινα ελληνικά σπίτια. Οι σημερινοί μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες, μας ξεναγούν σ’ ένα απ’ αυτά. Οι τοίχοι του σπιτιού αντηχούν μνήμες…

Ποιος ξέρει τι έζησαν πίσω απ’ αυτούς του πανάρχαιους τοίχους οι Ρωμιοί του χωριού; Αν και τα «φαντάσματα» των Ρωμιών συνεχίζουν να σέρνονται στα εγκαταλειμμένα σπίτια τους στην Καππαδοκία, οι απόγονοι τους ζουν από το 1923 στην Ελλάδα.

Στο χωριό Ξηροχώρι Θεσσαλονίκης, ζουν σήμερα αρκετοί απόγονοι των Ρωμιών της Καππαδοκίας που ήλθαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα. Ένας από τους παραδοσιακούς χορούς τους είναι ο περίφημος «Χορός των Κουταλιών». Είναι ένας γαμήλιος χορός απ’ το Ικόνιο, με μια μελωδία γνωστή σ’ όλη τη Μικρά Ασία. Οι χορευτές κρατούν στα χέρια του τα κουτάλια, τα αρχαία κρόταλα για να δίνουν ρυθμό.

Things to do in Cappadocia


 
Η αχανής υπόγεια πολιτεία του Καϊμακλί

Σ’ αυτόν το μαγικό τόπο που λέγεται Καππαδοκία, τον σμιλευμένο από τον ακούραστο Χρόνο και την αδάμαστη Φύση, ο άνθρωπος φώλιασε απ’ την αυγή της Ιστορίας. Δεν συνυπήρξε απλά, αλλά ενσωματώθηκε στο τοπίο. Σ’ αυτό το σκληρό και άνυδρο περιβάλλον ανέπτυξε από την αρχαιότητα ένα πνεύμα ελευθερίας και μια μυστικιστική πνευματικότητα.

Αν και μικρό χωριό, το Καϊμακλί, θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες υπόγειες πολιτείες της Καππαδοκίας, έχοντας πολλά επίπεδα κάτω από το έδαφος που ακόμη δεν έχουν εξερευνηθεί. Μέχρι το 1923 οι περισσότεροι κάτοικοί του ήταν Ρωμιοί της Καππαδοκίας, που από την αρχαιότητα χρησιμοποιούσαν το πολυδαίδαλο υπόγειο δίκτυο, κάτω απ’ τα σπίτια τους, ως καταφύγιο σε περίπτωση εχθρικών επιδρομών. Τα καλοφτιαγμένα Ρωμέικα αρχοντικά του Καϊμακλιού στέκουν ακόμη όρθια. Οι επιγραφές και οι διακοσμοί τους μας θυμίζουν πως υπήρχε κάποτε εδώ μια ανθηρή Ρωμέϊκη κοινότητα που ευημερούσε, χάρη στο εμπόριο και τις τέχνες.

Best things to do in Cappadocia

Το Καϊμακλί είναι διάσημο για τις υπόγειες πολιτείες του. Ναι, καλά ακούσατε! Κάτω απ’ αυτό το μικρό χωριό της Καππαδοκίας υπάρχει ένα αχανές υπόγειο δίκτυο στοών, με τουλάχιστον επτά επίπεδα, με δέκα χώρους το καθένα, που περιείχαν κατοικίες, αποθήκες, παρεκκλήσια και λέγεται πως υπήρχαν πολύ πριν τους Χριστιανούς.

Φαίνεται πράγματι παράξενο πως οι άνθρωποι των περασμένων εποχών κατάφεραν να σκάψουν, με το φως του κεριού και της δάδας, ένα τόσο τεράστιο και περίτεχνο υπόγειο δίκτυο. Οι ερευνητές συμφωνούν πως αυτή η υπόγεια πόλη χρησιμοποιούνταν ως καταφύγιο σε καιρό επιδρομών. Μπορούσε να φιλοξενήσει εκατοντάδες ανθρώπους επί βδομάδες αλλά όχι όμως για πάντα. Αυτή η πολυεπίπεδη υπόγεια πολιτεία είχε υποδομές, που περιλάμβαναν χώρους μαγειρέματος, αποθήκες, παρεκκλήσια καθώς και συστήματα εξαερισμού που έκαναν υποφερτή τη ζωή στα ανήλιαγα σωθικά της γης. Υπήρχαν τεράστιες σφαιρικές πέτρες που χρησίμευαν ως «πόρτες» και εμπόδιζαν τους εχθρούς να κατέβουν στα υπόγεια επίπεδα.
Το εντυπωσιακότερο πάντως είναι πως αυτή η υπόγεια πολιτεία κάτω από το Καϊμακλί συνδέεται με την υπόγεια πολιτεία που βρίσκεται κάτω απ’ το Ντερίνκουγιου με μια σήραγγα μήκους εννέα χιλιομέτρων! Μπορείτε να το φανταστείτε;

Travel to Cappadocia: Monk's Valley


 
Η «κοιλάδα των μοναχών»

Η σχέση της Καππαδοκίας με το Χριστιανισμό είναι πανάρχαια και στενή. Σ’ αυτή την περιοχή υπάρχει η «κοιλάδα των μοναχών», που είναι γεμάτη μοναστήρια, εκκλησίες και ασκηταριά, λαξευμένα όλα στους βράχους. Εδώ γεννήθηκαν και έδρασαν μεγάλες μορφές της χριστιανικής θρησκείας, όπως ο Άγιος Βασίλειος, και δημιούργησαν μια ολόκληρη σχολή χριστιανικής τέχνης, που φαίνεται και στις αγιογραφίες. Πολλές υπόγειες εκκλησίες έχουν ακόμη αγιογραφίες που επιβίωσαν από την εποχή της Εικονομαχίας. Τότε οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες προσπάθησαν να επιβάλλουν την ανεικονική λατρεία, αλλά πολλοί αγιογράφοι συνέχισαν να υπηρετούν την τέχνη τους κρυφά, σ’ αυτούς τους βράχους της Καππαδοκίας.

Αποχαιρετούμε την Καππαδοκία των Μυστηρίων, των υπόγειων πόλεων και εκκλησιών, που ξέρει καλά ακόμη να φυλά τα μυστικά της. Αυτό το θαύμα της Φύσης, που οι άνθρωποι λάτρεψαν και ανύψωσαν σε μια σφαίρα πνευματικότητας. Έναν τόπο που θυμίζει σεληνιακό τοπίο, αλλά κατοικημένο από ανθρώπους και πνευματικότητα. Έναν τόπο που ο άνθρωπος αισθάνεται το μεγαλείο της μικρότητάς του.
Καππαδοκία: Μυστήριο ανάμεσα σε βράχους…

💋💋Green Eyez💋💋 on Instagram: “💫Sunrise in Cappadocia, Turkey💫 A must see experience. Is this on your bucket list? If so let me know below 👇 #turkey #hotairballoon…”


 
* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 23.5.2019.

Advertisements

Γκαγκαουζία: Η άγνωστη πατρίδα των τουρκόφωνων ορθόδοξων της Μολδαβίας

Γκαγκαουζία

Η άγνωστη πατρίδα των τουρκόφωνων ορθόδοξων της Μολδαβίας

Ένα “πιόνι” στα γεωστρατηγικά σχέδια της Ρωσίας;

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Ήταν κάποτε μουσουλμάνοι αλλά όμως είναι εδώ και αιώνες χριστιανοί ορθόδοξοι. Κατάγονται από τους εξισλαμισθέντες Μικρασιάτες που ακολούθησαν τον εξόριστο Σουλτάνο Ιτζεντίν Καϊκαβούζ (1243) που κατέφυγε στη βυζαντινή επικράτεια ή, σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, από τους μεσαιωνικούς Πετσενέγκους και Κουμάνους του κάτω Δούναβη. Ο εθνολόγος M. N. Guboglo είχε μετρήσει 21 διαφορετικές θεωρίες που υποτίθεται πως έδιναν “απάντηση” στο μυστήριο της καταγωγής τους. Μιλούν μια τουρκική διάλεκτο, αγαπούν την Τουρκία, αλλά είναι φανατικά φιλορώσοι και συγκινητικά φιλέλληνες. Είναι στην πλειοψηφία τους φιλοκομουνιστές αλλά πηγαίνουν συχνά στην εκκλησία. Γράφουν στα κυριλλικά, ενώ μιλούν στα τουρκικά. Είναι πολίτες της Δημοκρατίας της Μολδαβίας, διαθέτουν τη δική τους αυτόνομη περιοχή, αν και το όνειρό τους είναι να αποτελέσουν τμήμα της απέραντης Ρωσικής Ομοσπονδίας. Είναι οι Γκαγκαούζοι, μια παράξενη μειονότητα 150.000 ανθρώπων στη νότια Μολδαβία, με τη δική της ιδιαίτερη ταυτότητα, που με ένα άτυπο δημοψήφισμα τους το 2014 εξέφρασαν την επιθυμία τους να αποσχιστούν και να κάνουν το δικό τους κρατίδιο -προτεκτοράτο της Μόσχας. Θα γίνουν άραγε το επόμενο πιόνι στους γεωστρατηγικούς σχεδιασμούς της Μόσχας;

Καλώς Ήλθατε στη Γκαγκαουζία!

Διασχίζοντας την πεδιάδα της νότιας Μολδαβίας, που έφερνε κάτι από στέπα, συναντά κανείς στην άκρη του δρόμου μια επιγραφή με τεράστια γράμματα που έγραφε “GAGAUZIYA: KOMRAT DOLAYI”. Πάνω της κυματίζει η σημαία της Μολδαβίας μαζί με τη σημαία της Αυτόνομης Περιοχής της Γκαγκαουζίας, ενώ υπάρχει κι ένα έμβλημα που γράφει GAGAUΖ YERI” στην τουρκική διάλεκτο των Γκαγκαούζων. Αυτά θεωρούνται τα “σύνορα” που χωρίζουνν την Αυτόνομη Περιοχή της Γκαγκαουζίας, που ονομάζεται στα Γκαγκαούζικα “Avtonom Territorial Bölümlüü Gagauz Yeri” και στα Ρουμανικά “Unitatea Teritorială Autonomă Găgăuzia”, με την υπόλοιπη Δημοκρατία της Μολδαβίας.

Εδώ βρίσκεται τη παράξενη χώρα των Γκαγκαούζων, που έχει έκταση μικρότερη από τη Χαλκιδική και πληθυσμό μόλις 160.000 κατοίκων, το 82% των οποίων είναι Γκαγκαούζοι. Στη μοναδική περιοχή της Ευρώπης, εκτός Τουρκίας, όπου τα Τουρκικά είναι επίσημη γλώσσα αν και οι κάτοικοι είναι κατά 93% χριστιανοί ορθόδοξοι! Όλα αυτά προκαλούν στους λιγοστούς επισκέπτες μια περιέργεια και μια αίσθηση πως βρίσκονται σε μια “ζώνη του λυκόφωτος”, όπου τα εθνικά στερεότυπα με τα οποία γαλουχήθηκαμε δεν ίσχυαν πλέον. Στην Ελλάδα μαθαίνουμε πως όλοι οι Τούρκοι είναι μουσουλμάνοι. Όμως εδώ στην Γκαγκαουζία όσους συναντάς, ενώ είναι φανατικά ορθόδοξοι χριστιανοί, μας δηλώνουν περήφανοι για την τουρκική τους γλώσσα και την καταγωγή τους από διάφορα τουρκικά φύλα αλλά και εκτουρκισμένους πληθυσμούς του Μεσαίωνα. Το πιο αξιοπερίεργο όμως είναι ότι οι περισσότεροι από αυτούς δηλώνουν αμετανόητα φιλοσοβιετικοί και να συνεχίζουν να ψηφίζουν μαζικά στις εκλογές το Κομμουνιστικό Κόμμα της Μολδαβίας (PCRM): Στις εκλογές της 28ης Νοεμβρίου του 2010 το Κομμουνιστικό Κόμμα της Δημοκρατίας της Μολδαβίας έλαβε στην περιοχή της Γκαγκαουζίας το 60% των ψήφων κι ήρθε πρώτο με μεγάλη διαφορά από τα υπόλοιπα κόμματα.

Αν η Μολδαβία είναι η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης, τότε η αγροτική Γκαγκαουζία είναι σίγουρα η φτωχότερη περιοχή της Μολδαβίας με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Εδώ η φτώχεια είναι πανταχού παρούσα, η ανεργία μονίμως ανεβασμένη στο Έβερεστ και ο καθένας προσπαθεί να επιβιώσει όπως μπορεί. Γι’ αυτό και κάθε εξωτερική βοήθεια είναι ευπρόσδεκτη. Η Τουρκία έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια σε μεγάλο χορηγό της φτωχής Γκαγκαουζίας χρηματοδοτώντας πολιτιστικά κέντρα, πανεπιστημιακές έδρες, ακόμη και το οδικό δίκτυο της χώρας στην κατασκευή του οποίου συνεισέφερε με 35 εκατομμύρια δολάρια. Καθόλου παράξενο που η πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας, η πόλη Κόμρατ με μόλις 25.000 κατοίκους είναι αδελφοποιημένη όχι μόνον με την τουρκική πόλη Ισπάρτα αλλά και με την κατεχόμενη βόρεια Λευκωσία, την “πρωτεύουσα” της λεγόμενης “Τουρκικής Δημοκρατίας Βόρειας Κύπρου”! (Η παρουσία της Ελλάδας πάντως είναι σχεδόν ανύπαρκτη στη Γκαγκαουζία).

Κόμρατ: Η πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας

Στο Κόμρατ διακρίνει κανείς τους τρούλους μιας ορθόδοξης εκκλησίας, στρογγυλούς σαν κρεμμύδια, όπως συνηθίζεται στη Ρωσία. Μέσα στην εκκλησία οι αγιογραφίες είναι γνώριμες, βυζαντινού τύπου όπως στην Ελλάδα, ενώ σε κάποιες από αυτές φαίνονται και οι επιρροές της ρωσικής σχολής αγιογραφίας. Στο εθνογραφικό μουσείο της Γκαγκουζίας εκτίθενται φορεσιές κι ασπρόμαυρες φωτογραφίες με φιγούρες και τελετές που θυμίζουν Ελλάδα και Μικρά Ασία. Πιο κάτω, δίπλα σ’ ένα δημοτικό κτίριο, υπάρχει ακόμη το άγαλμα του Λένιν, με το αποφασιστικό του βήμα, απείραχτο στη θέση του χάρη στη φιλοσοβιετική νοσταλγία των Γκαγκαούζων.

Τα λιγοστά καταστήματα της πόλης, με τα λίγα καταναλωτικά προϊόντα τους, έχουν τις επιγραφές τους στα Κυριλλικά ως αδιάψευστη απόδειξη της συνεχόμενης ρωσικής επιρροής. Στα αυτοσχέδια παζάρια που στήνονται στις άκρες των δρόμων γριούλες Γκαγκαούζες με μαντήλια στα κεφάλια τους προσπαθούν να πουλήσουν ή να ανταλλάξουν ότι βγάζει ο κήπος τους, καθώς η έλλειψη χρημάτων αναγκάζει τους κατοίκους να είναι όσο γίνεται πιο αυτάρκεις. Σε μια χώρα με σύνταξη 50 ευρώ το μήνα και με μισθό που μετά βίας φθάνει στα 100 ευρώ, αν δεν παράγεις μόνος σου τη διατροφή σου είσαι καταδικασμένος.

Το άγαλμα του Λένιν στέκει ακόμη ενέγγιχτο, όπως και στην εποχή της ΕΣΣΔ, στο Κόμρατ, την πρωτεύουσα της Γκαγκαουζίας, μιας αυτόνομης περιοχής της Μολδαβίας. Η Γκαγκαουζία είναι μία από τις τελευταίες φιλοσοβιετικές και φιλοκομμουνιστικές περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης.

Φιλέλληνες, φιλότουρκοι, αλλά πάνω απ’ όλα φιλορώσοι!

Σ’ αυτή την χώρα το να πεις πως έρχεσαι από την Ελλάδα είναι εισιτήριο για μια εγκάρδια, αν και φτωχική φιλοξενία. Οι Γκαγκαούζοι τρέφουν θερμά αισθήματα για τους Έλληνες και την Ελλάδα, όπου ζουν και αρκετοί ορθόδοξοι Γκαγκαούζοι. Τους θεωρούν φίλους και φυσικούς συμμάχους, συνοδοιπόρους στα δύσκολα μονοπάτια της Ιστορίας. Πιο πολύ όμως φαίνεται να συμπαθούν τους Ρώσους, καθώς συμμάχησαν και μάτωσαν μαζί τους κατά τη διάρκεια των συνεχόμενων Ρωσο-τουρκικών πολέμων. Άλλωστε οι Γκαγκαούζοι μετανάστευσαν, στα τέλη του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου αιώνα έπειτα από πρόσκληση των Τσάρων, στα εδάφη της Βεσσαραβίας και της Μολδαβίας από την περιοχή της βορειοανατολικής Βουλγαρίας (Δοβρουτσά), προκειμένου να αποφύγουν τις πιέσεις των Οθωμανών Τούρκων για να αλλάξουν θρησκεία και να τους προσεταιριστούν.

Στη νότια Βεσσαραβία και συγκεκριμένα στην περιοχή του Budjak ή Budzhak, όπου εγκαταστάθηκαν οι Γκαγκαούζοι της Βουλγαρίας, προϋπήρχαν και υπολείμματα εκχριστιανισμένων τουρκικών φυλών (Πετσενέγκοι, Κουμάνοι, Ουγούζοι κ.α.), που είχαν έρθει τους προηγούμενους αιώνες από τα ανατολικά μέσω της ουκρανικής στέπας, οι οποίοι και συγχωνεύτηκαν μ’ αυτούς. Όσο για τους μουσουλμάνους Τάταρους Νογκάι, που προηγουμένως κατοικούσαν εδώ, οι Ρώσοι τους εκτόπισαν μαζικά στον Καύκασο και παραχώρησαν τα εδάφη τους για να εγκατασταθούν εκδιωγμένοι Γκαγκαούζοι και Βούλγαροι από τη Δοβρουτσά νοτιοανατολικά του Δούναβη.

Έτσι σήμερα, αυτή η περιοχή είναι η μοναδική στον κόσμο όπου η σημαία των Γκαγκαούζων, με τον λύκο, κυματίζει περήφανα. Όπου οι Γκαγκαούζοι είναι η πλειοψηφία κι απολαμβάνουν τη γλώσσα τους, την ιδιαίτερη πολιτιστική τους ταυτότητα και την αυτονομία τους. Δεν είναι όμως ικανοποιημένοι. Θέλουν κι αυτοί το δικό τους κράτος, να αποσχιστούν εντελώς από τη Μολδαβία, με την πολιτική και οικονομική υποστήριξη της Μόσχας.

Ανεξάρτητη Γκαγκαουζία με την υποστήριξη της Μόσχας;

“Θέλουμε το δικό μας κράτος. Επιθυμούμε το ίδιο καθεστώς με τη ‘Δημοκρατία της Τρανσδνειστερίας”, δήλωσε ο κομουνιστής Mihail Formuzal, πρόεδρος της Αυτόνομης δημοκρατίας της Γκαγκαουζίας. Από την πλευρά του ο Victor Chirila, πρώην σύμβουλος του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού πρωθυπουργού Βλαντιμίρ Φιλάτ, βλέπει το ζήτημα κυρίως οικονομικά: “Η Ρωσία επιδοτεί τη γειτονική ‘δημοκρατία της Υπερδνειστερίας’ με 30 εκατομμύρια δολάρια το χρόνο. Αυτό σημαίνει πως οι συνταξιούχοι λαμβάνουν 10 δολάρια το μήνα επιπλέον ενίσχυση στη σύνταξή τους από τη Ρωσία, και οι δημόσιοι υπάλληλοι λαμβάνουν επίσης πρόσθετες ενισχύσεις. Γιατί να μην έχουμε κι εμείς αυτό το προνόμιο;”

Στις 2 Φεβρουαρίου του 2014 πραγματοποιήθηκε στην Αυτόνομη Περιοχή της Γκαγκαουζίας ένα αμφιλεγόμενο δημοψήφισμα, στο οποίο οι πολίτες ρωτήθηκαν αν επιθυμούν την προώθηση στενότερων σχέσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση ή τελωνειακή ένωση με τη Ρωσία και τους συμμάχους της (CIS). Αποτέλεσμα; Το 98,5% των συμμετεχόντων ψήφισε υπέρ της Ρωσίας (68.000 ψήφους υπέρ, έναντι 1.900 κατά). “Δεν είμαστε ενάντια στην Ε.Ε. Απλά είμαστε ρεαλιστές”, υποστήριξε ο πρόεδρος Mihail Formuzal σε συνέντευξη του σε Ευρωπαίους δημοσιογράφους, συνεχίζοντας με ειρωνικό ύφος: “Μας αρέσουν όλες οι ευρωπαϊκές αξίες εκτός από τους gay γάμους σας”. Ο ίδιος βέβαια αρνήθηκε να παραδεχθεί πως το κόστος αυτού του αμφιλεγόμενου δημοψηφίσματος ουσιαστικά χρηματοδοτήθηκε με 53.000 ευρώ από την πρεσβεία της Ρωσίας στη Μολδαβία, η οποία ουσιαστικά προωθεί την απόσχιση της Γκαγκαουζίας.

Άλλωστε στη Μολδαβία πιστεύουν πως οι Γκαγκαούζοι είναι η “πέμπτη φάλαγγα” της Μόσχας. Πιστεύουν πως η Μόσχα θα παίξει το χαρτί της απόσχισης της Γκαγκαουζίας ως αντιπερισπασμό, μόλις αισθανθεί κάπως στριμωγμένη από τις εξελίξεις στη γειτονική Ουκρανία. Οι ίδιοι πάντως οι βασανισμένοι Γκαγκαούζοι δεν τρέφουν αυταπάτες. Γνωρίζουν πως το “ανεξάρτητο” μικροσκοπικό κρατίδιο τους δεν θα είναι καθόλου βιώσιμο και γι’ αυτό επιθυμούν την προστασία της μεγάλης Ρωσίας ή την ενσωμάτωσή τους σ’ αυτή. Αυτό που δεν γνωρίζουν όμως ή δε θέλουν να παραδεχθούν, είναι πως αποτελούν απλά ένα μικρό πιόνι στα μεγάλα γεωστρατηγικά σχέδια της Μόσχας. Και είναι γνωστό από την Ιστορία πως πολύ συχνά τα απλά πιόνια θυσιάζονται για να σωθούν οι “Βασιλιάδες” και τα μεγάλα συμφέροντα…

*Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Σημείωση: πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 14.4.2019

Η Terra Incognita της αγροτικής Ρουμανίας

Η Terra Incognita της αγροτικής Ρουμανίας

Ο τελευταίος θύλακας αγροτικού πολιτισμού στην Ευρώπη

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Η Ρουμανία, χώρα βαλκανική, ανατολικοευρωπαϊκή και κεντροευρωπαϊκή ταυτόχρονα, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το 2007, ασκεί για πρώτη φορά στην ιστορία της την εξάμηνη προεδρία της Ε.Ε. από την 1η Ιανουαρίου του 2019 ως τις 31 Ιουνίου 2019, σε μια εξαιρετικά κρίσιμη για την Ευρώπη περίοδο, με το Brexit προ των πυλών και τις Ευρωεκλογές.

Ωστόσο η ίδια η σημερινή Ρουμανία παραμένει ένας “μεγάλος άγνωστος”, όχι μόνον για την Ελλάδα, αλλά και για την Ευρώπη. Με πληθυσμό 20 εκατομμυρίων και έκταση που φτάνει τα 238.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα η Ρουμανία είναι η 7η σε μέγεθος χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαθέτοντας έτσι μια τεράστια αλλά υπανάπτυκτη ύπαιθρο. Παρ’ ότι το 1/3 του ρουμανικού πληθυσμού (περίπου 6 εκατομμύρια άνθρωποι) ασχολείται με την αγροτο-κτηνοτροφία –το μεγαλύτερο ποσοστό στην Ευρώπη– ο αγροτικός τομέας συνεισφέρει μόνον το 10% στην οικονομία της χώρας. Αν και υποανάπτυκτη και χαμηλής παραγωγικότητας, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά στάνταρτ, η αγροτική Ρουμανία, είναι ένας ιδανικός τόπος για βιολογικές καλλιέργειες. Τα παραμελημένα στο παρελθόν, άρα «καθαρά» από χημικά λιπάσματα και φυτοφάρμακα, χωράφια και λιβάδια γύρω από τα Καρπάθια Όρη είναι ιδανικά για την ανάπτυξη βιολογικών μεθόδων στη γεωργία και στην κτηνοτροφία. Έτσι αν και η σημερινή αγροτική Ρουμανία μοιάζει εκ πρώτης όψεως μ’ έναν κόσμο που δύει, έχει ωστόσο τεράστιες δυνατότητες ανάπτυξης στο μέλλον μέσω των βιολογικών καλλιεργειών, του οικοτουρισμού και όχι μόνον. Αρκεί βεβαίως να μην αλλοτριωθεί, αλλά να συνεχίσει την ιδιότυπη αντίστασή της, και να διατηρήσει τις αξίες της μακραίωνης παράδοσής της.

Στις αρχές του 21ου αιώνα σχεδόν παντού στην Ευρώπη ο αγροτικός πολιτισμός αργοπεθαίνει. Τα χωριά μαραζώνουν, η ύπαιθρος ερημώνει δημογραφικά και η αγροτική οικονομία μέρα με την ημέρα συρρικνώνεται. Μόνον οι γενναίες επιδοτήσεις και ο εκσυγχρονισμός κρατούν ακόμη ζωντανή την ύπαιθρο στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο αγροτικός πολιτισμός βρίσκεται παντού σε υποχώρηση…

Παντού; Όχι βέβαια, καθώς υπάρχει μια περιοχή της Ευρώπης όπου ο αγροτικός πολιτισμός συνεχίζει να αντιστέκεται στην «επέλαση του εκσυγχρονισμού». Συνεχίζει να κρατά μακραίωνες παραδόσεις, αξίες, συνήθειες, πρακτικές και κι έναν τρόπο ζωής που έχει μείνει σχεδόν απαράλλακτος στο πέρασμα του χρόνου. Η περιοχή αυτή δεν είναι άλλη από την τεράστια ύπαιθρο της Ρουμανίας. Είναι η αγροτική Ρουμανία, που σε πείσμα του εκσυγχρονισμού και της ένταξης της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνεχίζει ν’ ακολουθεί τους αργούς ρυθμούς περασμένων εποχών.

Σχετική εικόνα

Η αγροτική Ρουμανία είναι ένας κόσμος προλήψεων και δεισιδαιμονιών όπως δείχνουν και τα παράξενα αποτροπαϊκά σύμβολα που υπάρχουν στις άκρες των ρουμανικών χωριών. Ορισμένα αγροτικά σπίτια στην περιοχή Μαραμούρες, στα βορειοδυτικα της χώρας, είναι τόσο καλοδιατηρημένα που μοιάζουν σα να βγήκαν από ρομαντικά μυθιστορήματα του 19ου αιώνα. Είναι στολισμένα και φροντισμένα με κάθε λεπτομέρεια από αντικείμενα και κομψοτεχνήματα που φτιάχτηκαν αποκλειστικά με τα χέρια και με πολύ μεράκι. Η περιοχή Μαραμούρες μοιάζει σαν να έχει βγει από τα παραμύθια. Εδώ τα σπίτια μοιάζουν με έργα τέχνης, καθώς οι κατασκευαστές τους φημίζονταν για το ταλέντο τους στην ξυλογλυπτική και στα χρώματα.

Αποτέλεσμα εικόνας για transylvania mara mures

Στο Μαραμούρες η λέξη Άγχος υπάρχει μόνο στο λεξικό και ο εκσυγχρονισμός είναι άγνωστη λέξη. Για τα Δυτικά πρότυπα η περιοχή θεωρείται καθυστερημένη, αλλά διαθέτει πλούσια λαϊκή παράδοση και γνωρίζει καλά πώς να αυτοσυντηρείται. Η αυτάρκεια είναι το παν. Τα εσωτερικά των σπιτιών στο Μαραμούρες είναι μια πανδαισία χρωμάτων, ένα πάντρεμα χειροποίητων αντικειμένων, που αποπνέουν τον ιδρώτα αλλά και το μεράκι των ενοίκων τους. Παρά την ειδυλλιακή της εικόνα όμως η ζωή εδώ είναι σκληρή και οι νέοι προτιμούν να σπουδάσουν παρά να ασχοληθούν με τη γεωργία.

Μόνο με σκληρή δουλειά και υπομονή μπορεί ν’ αντέξει κανείς τη ζωή στα χωριά της Ρουμανίας. Η εγκαρτέρηση και η υπομονή είναι τα κλισέ της ψυχής της ρουμάνικής αγροτιάς. Οι Ρουμάνοι αγρότες μοιάζουν από τη φύση τους να αποδέχονται τη μοίρα τους, να κουβαλούν αγόγγυστα τις αλυσίδες τους, να υποφέρουν με σωφροσύνη την «αρχοντιά της δουλείας» τους.

Η ρουμανική ύπαιθρος είναι ένας τόπος με παμπάλαια έθιμα, που έχουν ολοφάνερες παγανιστικές καταβολές. Εδώ οι ντόπιοι φορούν ακόμη περήφανα τις παραδοσιακές τους στολές και με ενθουσιασμό συμμετάσχουν στα πατροπαράδοτα έθιμά τους.

Οι βοσκοί στη Ρουμανία ακολουθούν τους πατροπαράδοτους τρόπους εκτροφής των ζώων, χρησιμοποιώντας μόνο τα χόρτα της περιοχής τους ως ζωοτροφή, που είναι απολύτως βιολογική –κάτι που δεν έχουν ανάγκη να το πιστοποιήσουν, γιατί είναι ολοφάνερο. Για τους ανοιχτόκαρδους βοσκούς του Μάραμουρες η πιο σημαντική στιγμή της ημέρας είναι εκείνη του αρμέγματος. Λέγοντας αστεία αλλά και σοφά λόγια, που είναι αποτέλεσμα μιας κατασταλαγμένης ήρεμης ζωής, οι βοσκοί αποσπούν με τα έμπειρα χέρια τους το γάλα των αιγοπροβάτων από το οποίο γίνεται ίσως το καλύτερο βιολογικό τυρί των Βαλκανίων. Αυτές οι εικόνες είναι μια ανάμνηση της εξοχής της παιδικής μας ηλικίας.

Θα μπορέσει άραγε η αγροτική Ρουμανία να συνεχίσει την “αντίσταση” της απέναντι στον οδοστρωτήρα του ευρωπαϊκού εκσυγχρονισμού και του καπιταλισμού, που εξισώνει τις εμπορικές αξίες με τις ηθικές; Όσο οι φωτιές στις καλύβες των βοσκών στις καταπράσινες πλαγιές των Καρπαθίων θα συνεχίσουν να καίνε, τόσο θα συνεχίσει να υπάρχει και η ελπίδα πως δεν θα χαθεί κι αυτός ο τελευταίος θύλακας αγροτικού πολιτισμού της Ευρώπης.

Η βαλκανική Γεωποιητική των Αντιθέσεων

Εν τέλει η σημερινή Ρουμανία αποτελεί μια απρόσμενη έκπληξη. Μια αντίθεση και μια σύνθεση ταυτόχρονα. Μια φιλική χώρα, με παθιασμένους κατοίκους, που έχει να προσφέρει πολλά διδάγματα, και ειδικότερα εκείνο της συνεχούς αναγέννησης έπειτα από την καταστροφή.

Στα Βαλκάνια πρέπει να περισυλλέξουμε τα θραύσματα που μας άφησαν οι τραυματικές εμπειρίες του παρελθόντος, να τα συγκολήσουμε, έστω και ετερόκλητα, και να δημιουργήσουμε νέες μορφές έκφρασης, τέχνης, πολιτισμού και συνθέσεις, έστω κι αν όλο αυτό μοιάζει επιφανειακά ως “Φράνκεσταϊν” στα μάτια των υπόλοιπων “αποστειρωμένων” Ευρωπαίων. Η δύναμη των Βαλκανίων και των σφριγηλών και βασανισμένων από την Ιστορία λαών τους βρίσκεται μέσα σ’ αυτή τη Γεωποιητική των Αντιθέσεων.

Σχετική εικόνα

* Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Βουκουρέστι: Το «Παρίσι των Βαλκανίων» σε αναζήτηση ταυτότητας

Βουκουρέστι

Το «Παρίσι των Βαλκανίων» σε αναζήτηση ταυτότητας

Γράφει ο Γιώργος Σάμκος

Το νέο οικονομικό κέντρο της νοτιοανατολικής Ευρώπης

Το Βουκουρέστι, η πρωτεύουσα της Ρουμανίας των είκοσι εκατομμυρίων κατοίκων, κάποτε θεωρούνταν το «Παρίσι των Βαλκανίων». Την περίοδο του Μεσοπολέμου ακτινοβολούσε αυτάρεσκα σ’ ολόκληρη τη νοτιοανατολική Ευρώπη. Πέρασε όμως μια καταθλιπτική σκοτεινιά κατά την εποχή του Τσαουσέσκου, πενιχρά φωτισμένη και παρακμιακή, θυμίζοντας την ατμόσφαιρα ταινίας του Φριτς Λανγκ. Ωστόσο η πρωτεύουσα της Ρουμανίας, επανέρχεται και πάλι στο προσκήνιο, φοράει τα καλά της, φωταγωγείται, αναπαλαιώνεται, εκσυγχρονίζεται, κτίζονται γυάλινοι ουρανοξύστες και εμπορικά κέντρα, κι ετοιμάζεται να παίξει και πάλι έναν δραστήριο ρόλο στο βαλκανικό και ευρωπαϊκό γίγνεσθαι ως οικονομικό κέντρο της νοτιοανατολικής Ευρώπης.

Με πληθυσμό που ξεπερνά τα δύο εκατομμύρια κατοίκους το Βουκουρέστι αποτελεί μια μυστηριώδη πρόκληση για τους επισκέπτες του. Εκπέμπει μια αλλόκοτη γοητεία –μείγμα μιας πλούσιας και αντιθετικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και μιας δραματικής ιστορικής διαδρομής– και δημιουργεί μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα, που δεν αφήνει κανέναν ασυγκίνητο. Η πρωτεύουσα της Ρουμανίας είναι μια ζωντανή αλλά και «σουρεαλιστική» πόλη, γεμάτη επιβλητικά μνημεία, τεράστιες δημόσιες πλατείες και λεωφόρους που συνθλίβουν με το υπερβολικό τους μέγεθος την ατομικότητα και τον άνθρωπο, υπενθυμίζοντας έτσι την ασημαντότητα του.

Διανύοντας τη σκληρή πραγματικότητα της μετα-κομμουνιστικής εποχής, γνωστή και ως “Μετάβαση”, με τα προβλήματα αλλά και τις ευκαιρίες της, το Βουκουρέστι προσπαθεί να δημιουργήσει μια νέα ταυτότητα και να εξελιχθεί σε οικονομικό κέντρο των Βαλκανίων. Προσπαθεί να ανακαλύψει τον «παλιό καλό του εαυτό», καθώς κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου υπήρξε το ξακουστό «Μικρό Παρίσι» των Βαλκανίων. Μια πόλη με μεγάλη αστική τάξη, που μεταμόρφωνε τις προσόψεις των σπιτιών της –για χάρη της επιδειξιμανίας– σε μικρά «παλάτια»…

Το “φάντασμα” του Τσαουέσκου

Αναμφίβολα το Βουκουρέστι είναι μια βαλκανική μητρόπολη, με πολλές αντιθέσεις, ανατολικές και δυτικές επιρροές, παρακμιακή και σύγχρονη ατμόσφαιρα, Το φάντασμα του Τσαουσέσκου συνεχίζει να στοιχειώνει την πρωτεύουσα της Ρουμανίας μέσα από σύμβολα μιας μνημειακής αρχιτεκτονικής, που εξέφραζαν την επίσημη κομουνιστική ιδεολογία, όπως ο γιγαντιαίος «Οίκος του Λαού», το σημερινό κοινοβούλιο της χώρας.

Το καθεστώς του Τσαουσέσκου υπήρξε ένα από τα σκληρότερα σε όλη την κομμουνιστική Ανατολική Ευρώπη. Ο ρουμανικός λαός υπέφερε πολλά δεινά. H μεγαλομανία του Τσαουσέσκου εκφράστηκε και μέσα από την πρόθεσή του να «Συστηματοποιήσει», δηλαδή να καταστρέψει τα ρουμανικά χωριά, και να συγκεντρώσει τους κατοίκους τους στις πόλεις και ειδικά στο Βουκουρέστι. Για το σκοπό αυτό ισοπέδωσε το κέντρο της ρουμανικής πρωτεύουσας ώστε να κτίσει μια «πόλη του μέλλοντος». Ήθελε να αστικοποιήσει όλο τον πληθυσμό της χώρας για να εξασφαλίσει οριστικά τον έλεγχο. Ο «Οίκος του Λαού» –όνομα που δόθηκε σεμνά για το προεδρικό μέγαρο– θα σκίαζε και διοικούσε την πόλη.

Ο φαραωνικού μεγέθους “Οίκος του Λαού” –ένα από τα μεγαλύτερα κτίρια στον κόσμο με χώρους που έχουν εμβαδόν 330.000 τετραγωνικά μέτρα– αποτέλεσε το αποκορύφωμα της μεγαλομανίας ενός ανθρώπου, που ισοπέδωσε την αρχιτεκτονική κληρονομιά του κέντρου του Βουκουρεστίου, με στόχο να έχει υπό τον έλεγχο του τα πάντα, διότι ήταν ένας μανιακός του ελέγχου, όπως άλλωστε και κάθε δικτάτορας. Τελικά ο ρουμανικός λαός δεν άντεξε άλλο την καταπίεση, ξεσηκώθηκε δυναμικά τον Δεκέμβριο του 1989, έριξε το καθεστώς και εκτέλεσε με συνοπτικές διαδικασίες τον δικτάτορα Νίκολα Τσαουσέσκου και τη σύζυγό του Έλενα…

Η Πιάτσα Ρομάνα του Βουκουρεστίου είναι μια πλατεία που συμπυκνώνει τον «εθνικό μύθο» της καταγωγής του ρουμανικού λαού, που ανήκει ως γνωστόν στην οικογένεια των λατινόφωνων λαών της Ευρώπης. Οι περισσότεροι Ρουμάνοι πιστεύουν πως είναι «κατευθείαν απόγονοι» των αρχαίων Δακών και Γετών, που δέχθηκαν τη λατινική γλώσσα από τους Ρωμαίους στρατιώτες τους οποίους εγκατέστησε εκεί τον 2ο μ.Χ. αιώνα ο Αυτοκράτορας Τραϊανός. Σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς όμως η «Λατινικότητα» των σημερινών Ρουμάνων μοιάζει κάπως με την «Ευρωπαϊκότητα» των Αργεντινών. Όπως και να ΄χει οι «εθνικοί μύθοι» είναι ένα συστατικό στοιχείο των σύγχρονων βαλκανικών εθνών.

Νέος πλούτος και νέα φτώχεια

Παρά την οικονομική ανάπτυξη των δύο τελευταίων δεκαετιών, που επιταχύνθηκε μετά την είσοδο της χώρας στην Ε.Ε. το 2007, αρκετοί κάτοικοι του Βουκουρεστίου βρέθηκαν χωρίς δουλεία ή με μισθούς πείνας, αποκλεισμένοι και δυσαρεστημένοι, συγκροτώντας εκτεταμένους θύλακες φτώχειας. Ο καπιταλισμός μαζί με τις ευκαιρίες έφερε και μεγάλες ανισότητες. Αύξησε τη λαϊκή δυσαρέσκεια η οποία εκτονώνεται με τρόπους δημοκρατικούς, όπως οι μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες πριν από 30 χρόνια, κατά την εποχή του Τσαουσέσκου, ήταν κάτι το αδιανόητο.

Το εμπόριο ανθούσε πάντοτε στο Βουκουρέστι, εκτός από την περίοδο της «κομμουνιστικής παρένθεσης». Σήμερα η λεωφόρος CaleaVictoriei είναι ένας από τους πιο ακριβούς και πολυσύχναστους δρόμους του κέντρου του Βουκουρεστίου, που φιλοξενεί καταστήματα με όλα τα γνωστά Brand Names της αγοράς και με τιμές ενοικίου πολύ υψηλές. Από την άλλη πολλοί κάτοικοι της πόλης αγωνίζονται καθημερινά για την επιβίωση και δεν απολαμβάνουν τους καρπούς του «καπιταλιστικού παραδείσου». Η οικονομική κατάσταση ωστόσο βελτιώνεται χρόνο με το χρόνο και υπάρχει η ελπίδα ότι τα πράγματα ίσως κάποτε να καλυτερεύσουν για όλους, αν και αυτό δε φαίνεται στον ορίζοντα.

Σ’ αυτή τη νέα εποχή για τη Ρουμανία πρωταγωνιστούν τα ιδιωτικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και ειδικά η τηλεόραση, που προωθεί ένα νέο καταναλωτικό τρόπο ζωής. Η παρουσιάστρια του δελτίου ειδήσεων του τηλεοπτικού σταθμού Αντένα 1, Αλεξάντρα Στοϊέσκου, παραδέχεται πως ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα των σημερινών Ρουμάνων είναι να βρουν μια «νέα ταυτότητα».

Σε αναζήτηση ταυτότητας

Το Βουκουρέστι αλλάζει συνεχώς. Είναι μια πόλη σε φάση μεταμόρφωσης. Η ανοικοδόμηση είναι έντονη και πολλά πανύψηλα μοντέρνα κτίρια, που προορίζονται κυρίως για γραφεία επιχειρήσεων, ξεφυτρώνουν εκεί όπου προηγουμένως δεν υπήρχε τίποτε. Τα περισσότερα ανήκουν σε ξένους επενδυτές, που έλκονται από το φθηνό εργατικό δυναμικό και τη γεωγραφική θέση της πόλης.

Ως πρωτεύουσα της μεγαλύτερης βαλκανικής χώρας, με πληθυσμό 20 εκατομμύρια κατοίκους, το Βουκουρέστι προσφέρει μεγάλες ευκαιρίες σε κάθε είδους επιχειρήσεις. Εκτός από την έκρηξη του κατασκευαστικού τομέα η ιδιωτική επιχειρηματικότητα είναι εμφανής σε κάθε μας βήμα, όπως φαίνεται κι από τα μαγαζάκια που ξεφυτρώνουν σε κάθε γωνία. Εδώ ο καθένας ονειρεύεται να γίνει επιχειρηματίας έστω κι αν ξεκινά από ένα μικρό πάγκο.

Η επέλαση του καπιταλισμού έχει μεταμορφώσει και αλλοιώσει το Βουκουρέστι. Πολλά πράγματα τα οποία προηγουμένως θεωρούνταν πολυτέλεια, σήμερα δεν είναι. Οι αλλαγές στο Βουκουρέστι είναι πλέον εμφανείς σε όλους τους τομείς. Ο σύγχρονος καταναλωτικός τρόπος ζωής έχει δώσει την ευκαιρία σε πολλούς να απολαύσουν τα καταναλωτικά αγαθά, αλλά οδήγησε και αρκετούς στο περιθώριο. Αποκτώντας και πάλι έναν ευρωπαϊκό «αέρα», όπως είχε και την περίοδο του Μεσοπολέμου, το Βουκουρέστι αναζητεί με αυτοπεποίθηση αλλά και προβληματισμό τη νέα του ταυτότητα.

* Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός σε βαλκανικά θέματα.


24 Μαρτίου 1999 – 20 χρόνια μετά τους Νατοϊκούς βομβαρδισμούς στη Σερβία: Ένας Θλιβερός Απολογισμός

1999-2019

20 χρόνια μετά τους Νατοϊκούς βομβαρδισμούς στη Σερβία

Απολογισμός μιας μαύρης επετείου

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Στις 24 Μαρτίου του 2019 συμπληρώνονται είκοσι χρόνια από την μαύρη ημέρα της έναρξης των Νατοϊκών βομβαρδισμών κατά της Σερβίας και του Μαυροβουνίου, που σχημάτιζαν τότε τη λεγόμενη “μικρή Γιουγκοσλαβία’ (1992-2006). Ήταν 24 Μαρτίου του 1999, ώρα 19:45, όταν οι πρώτοι πύραυλοι τύπου Κρουζ εκτοξεύτηκαν από πολεμικά σκάφη του ΝΑΤΟ στην Αδριατική πλήττοντας αρχικά τα συστήματα αεράμυνας, στο Κόσοβο, στο Μαυροβούνιο και στη δυτική Σερβία. Η διαταγή για την έναρξη των βομβαρδισμών δόθηκε στον στρατηγό Γουέσλι Κλαρκ, διοικητή των Νατοϊκών δυνάμεων, από τον τότε Γ. Γ. του ΝΑΤΟ, τον Ισπανό Χαβιέ Σολάνα. Η επιχείρηση, με την κωδική ονομασία “Operation Allied Force” και “Operation Noble Anvil” (όπως την αποκαλούσαν οι Αμερικανοί), δηλαδή «ευσπλαχνικός άγγελος», η οποία χαρακτηρίστηκε κατ’ ευφημισμόν από τα Media των ΗΠΑ ως “ανθρωπιστικός πόλεμος”, ξεκίνησε δίχως να υπάρχει έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και παρά τις σοβαρές αντιρρήσεις της Ρωσίας και της Κίνας. Στις επιχειρήσεις, που διήρκεσαν 78 ημέρες, με αλλεπάλληλους βομβαρδισμούς στρατιωτικών και πολιτικών στόχων -με τις αναπόφευκτες “παράπλευρες απώλειες”– σε Σερβία, Μαυροβούνιο και Κόσοβο, συμμετείχαν στρατιωτικά 12 χώρες του ΝΑΤΟ, ενώ η Ελλάδα, λόγω της φιλοσερβικής πολιτικής της, κράτησε ουδέτερη στάση.

Η επίθεση κατά της Σερβίας από το ΝΑΤΟ, από την πιο ισχυρή στρατιωτική δύναμη στον κόσμο, συνέπεσε με τον εορτασμό της επετείου των 50 χρόνων από την ίδρυση της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, ως “δώρο” και “επίδειξη δύναμης” ταυτόχρονα σε βάρος μιας μικρής βαλκανικής χώρας κι ενός λαού, που είχε δαιμονοποιηθεί κατά τη δεκαετία του 1990 από τα Media της Δύσης. Ο τυπικός στόχος που ήταν η ανατροπή του καθεστώτος Μιλόσεβιτς και η προστασία των Αλβανοκοσοβάρων από το ενδεχόμενο εθνοκάθαρσης δεν έπεισε πολλούς, καθώς οι “παράπλευρες απώλειας” ανάμεσα σε αμάχους πολίτες ήταν περισσότεροι από ότι ανάμεσα στους στρατιωτικούς.

Ένας τραγικός απολογισμός

Κατά τη διάρκεια των 78 ημερών (24.3.1999 – 9.6.1999) των Νατοϊκών βομβαρδισμών κατά της Γιουγκοσλαβίας (Σερβία & Μαυροβούνιο) ο θλιβερός απολογισμός σε ανθρώπινες απώλειες και υλικές ζημιές ήταν περίπου ο εξής:

  • 1.150 μαχητικά αεροπλάνα του ΝΑΤΟ συμμετείχαν στις επιθέσεις.
  • Εκτοξεύτηκαν 420.600 πύραυλοι.
  • Η συνολική μάζα των πυραύλων που έπεσαν ήταν περίπου 22.000 τόνοι.
  • 59 βάσεις του ΝΑΤΟ στο έδαφος 12 χωρών-μελών του ήταν στη διάθεση για να βοηθήσουν Νατοϊκές επιθέσεις κατά της Σερβίας και Μαυροβουνίου.
  • Εκτοξεύτηκαν περίπου 20.000 μεγάλοι πύραυλοι αέρος-εδάφους.
  • Από τα Νατοϊκά πλοία στην Αδριατική 1300 πύραυλοι τύπου Κρούζ (Cruise).
  • Σε 100 δισεκατομμύρια δολάρια εκτιμήθηκεπερίπου το κόστος της υλικής ζημιάς που προκλήθηκε με τους βομβαρδισμούς, σε Σερβία, Μαυροβούνιο και Κόσοβο.
  • 1.002 μέλη του Γιουγκοσλαβικού Στρατού σκοτώθηκαν και περίπου 2.000 πολίτες σε Σερβία και Μαυροβούνιο. Τα δε θύματα των βομβαρδισμών στο Κόσοβο, όπου η σερβική κυβέρνηση δεν έχει πρόσβαση, ήταν περίπου 4.000.
  • Τραυματίστηκαν 12.500 άνθρωποι, μεταξύ των οποίων 2.700 παιδιά.
  • 54 μέσα μαζικής μεταφοράς καταστράφηκαν, 305 σχολές, νοσοκομεία και άλλα δημόσια κτίρια.
  • Καταστράφηκαν 176 μνημεία πολιτισμού κι ανάμεσά τους και 23 μεσαιωνικά μοναστήρια.
  • 45 γέφυρες και 28 σιδηροδρομικές γέφυρες. 148 σπίτια πολιτών. 561 κατασκευές του Γιουγκοσλαβικού Στρατού καταστράφηκαν ολοσχερώς και 686 έπαθαν σοβαρές ζημίες.
  • Καταστράφηκαν συνολικά 25.000 κτίρια, όλες οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις, 14 αεροδρόμια, δύο διυλιστήρια, το 1/3 των εργοστασίων ηλεκτροπαραγωγής, σχεδόν όλα τα εργοστάσια της χώρας, αχρηστεύτηκαν 595 χιλιόμετρα σιδηρογραμμών, 470 χιλιόμετρα ασφαλτοστρωμένων οδικών αρτηριών.
  • Συνολικά πραγματοποιήθηκαν 2.300 επιθέσεις μαχητικών του ΝΑΤΟ.
  • Μόνο στη Σερβία -εκτός του Κοσόβου- έχουν εντοπιστεί 14 σημεία που επλήγησαν με βλήματα απεμπλουτισμένου ουρανίου (Depleted Uranium). Στό Κόσοβο είναι πολύ περισσότερα.
  • Το ΝΑΤΟ ποτέ δεν ανακοίνωσε τις απώλειες που είχε. Στο μουσείο αεροπορίας του Βελιγραδίου, ωστόσο, ακόμη και σήμερα εκτίθενται τα συντρίμμια του αποκαλούμενου «αόρατου» αεροσκάφους F-117, ενός F-16 και κάποιων μη επανδρωμένων αεροσκαφών, που κατέρριψε η γιουγκοσλαβική αεράμυνα.
  • Το οικονομικό κόστος της εμπλοκής του ΝΑΤΟ υπολογίστηκε σε 13 δισεκατομμύρια δολάρια.
  • Το οικονομικό κόστος από την καταστροφή των υποδομών σε Σερβία και Μαυροβούνιο εκτιμήθηκε σε 100 δισεκατομμύρια δολάρια.
  • Το περιβαλλοντικό κόστος και το κόστος στην ανθρώπινη υγεία των πολιτών σε Σερβία, Μαυροβούνιο και Κόσοβο από την ρύπανση του περιβάλλοντος και τη χρήση βομβών απεμπλουτισμένου ουρανίου (Depleted Uranium) θεωρείται τεράστιο και θα έχει επιπτώσεις και στις μελλοντικές γενιές.

Τελικά οι Νατοϊκοί βομβαρδισμοί τερματίστηκαν με την υπογραφή, στις 9 Ιουνίου 1999, της λεγόμενης “Συμφωνίας του Κουμάνοβο” (στη Βόρεια Μακεδονία), η οποία και προέβλεπε την ανάπτυξη ειρηνευτικών δυνάμεων (KFOR) στο Κόσοβο υπό τη διοίκηση του ΟΗΕ, αποτελούμενες από 37.200 στρατιώτες από 36 χώρες, ανάμεσά τους και μια ισχυρή ελληνική στρατιωτική δύναμη με έδρα το Ουρόσεβατς, ώσπου να διευθετηθεί το καθεστώς αυτονομίας του Κοσόβου. Το Κόσοβο έγινε τελικά ανεξάρτητο το 2008 και αναγνωρίστηκε ήδη από 108 χώρες, όχι όμως από άλλες 100 χώρες (ανάμεσα τους και η Ελλάδα) και φυσικά από τη Σερβία, η οποία αρνείται ακόμη να αποδεχθεί και να αναγνωρίσει επίσημα τη βίαιη απόσπαση του 15% των εδαφών της, που κατοικούνται από σερβική μειονότητα και όπου φιλοξενείται πλήθος μεσαιωνικών Σερβοορθόδοξων μοναστηριών.

Στις 24 Μαρτίου 2019, εκτός από 20 χρόνια από τη μαύρη επέτειο από την έναρξη των βομβαρδισμών του ΝΑΤΟ κατά της Σερβίας, συμπληρώνεται και η 16η βδομάδα κατά την οποία οι πολίτες της χώρας διαδηλώνουν στους δρόμους του Βελιγραδίου και άλλων σερβικών πόλεων, ζητώντας την παραίτηση της κυβέρνησης του Αλεξάνταρ Βούτσιτς και τη διενέργεια δημοκρατικών εκλογών. “Λεπτομέρεια”: ο σημερινός πρόεδρος της Σερβίας Α. Βούτσιτς ήταν υπουργός πληροφοριών (και προπαγάνδας) του καθεστώτος Μιλόσεβιτς…

* Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 24 Μαρτίου 2019.

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ 

Εξερευνώντας τα Μυστικά της Σερβίας 

Γιώργος Στάμκος, Μίλιτσα Κοσάνοβιτς

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ Εξώφυλλο βιβλίου

«Οι γέφυρές μας έχουν ψυχή. Εσείς δεν έχετε»

Σύνθημα γραμμένο σε γέφυρα του Βελιγραδίου κατά τη διάρκεια των Νατοϊκών βομβαρδισμών την άνοιξη του 1999

Βαθιά μέσα στη βαλκανική ενδοχώρα, μακριά από τους καταπραϋντικούς ανέμους του Αιγαίου, υπάρχει μια χώρα που λέγεται Σερβία και είναι ίσως η πιο παράξενη και η πιο ενδιαφέρουσα για τους Έλληνες. Δεν είναι μόνον το γεγονός ότι υπάρχουν ισχυροί ιστορικοί, γεωπολιτικοί, θρησκευτικοί, πολιτιστικοί και συναισθηματικοί δεσμοί, ανάμεσα στους Έλληνες και στους Σέρβους, ομόδοξους και παραδοσιακά συμμάχους. Το σημαντικότερο είναι ότι αυτές οι δυο βαλκανικές χώρες είναι εκ φύσεως τόσο διαφορετικές, που γι’ αυτό το λόγο έλκονται ακαταμάχητα! Η Σερβία είναι ηπειρωτική χώρα, ενώ η Ελλάδα μεσογειακή, με διαφορετικές κλιματολογικές συνθήκες. Η Ελλάδα είναι φιλοδυτική χώρα, στραμμένη προς τις Βρυξέλλες και την Ουάσιγκτον, ενώ η Σερβία φιλορωσική, κοιτώντας μονίμως προς τη Μόσχα. Οι Σέρβοι παραδοσιακά είναι κυρίως αγρότες, κτηνοτρόφοι, βιομηχανικοί εργάτες και πολεμιστές, ενώ οι Έλληνες ναυτικοί, έμποροι, επιχειρηματίες και λόγιοι. Οι Σέρβοι διαπρέπουν συνήθως στα σπορ και στις τέχνες, ενώ οι Έλληνες στην επιχειρηματικότητα και στις επιστήμες. Οι Σέρβοι είναι σχετικά νέος λαός στα Βαλκάνια, ενώ οι Έλληνες είναι κληρονόμοι ενός πανάρχαιου πολιτισμού. Οι Σέρβοι ανήκουν στη σλαβική οικογένεια κι έχουν τουλάχιστον δέκα συγγενικά έθνη, ενώ οι Έλληνες είναι “έθνος ανάδελφον”. Οι Σέρβοι δεν έχουν μεγάλη εμπειρία δημοκρατίας και επί μισό αιώνα ζούσαν υπό το καθεστώς ενός “αιρετικού” κομμουνισμού, ενώ οι Έλληνες γέννησαν τη Δημοκρατία και από την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους ο ελληνικός λαός έδωσε πολλούς αγώνες για να υπερασπιστεί τις δημοκρατικές του αξίες.

Η Σερβία αποτελεί, λοιπόν, το βαλκανικό αντίστροφο της Ελλάδας και αυτός είναι ένας ακόμη λόγος, που πολλαπλασιάζει την περιέργεια μας γι’ αυτήν. Επιπλέον, αυτή η βαλκανική χώρα είχε γίνει κατά τη δεκαετία του 1990 η “αγαπημένη” των δελτίων ειδήσεων, εξαιτίας των πολέμων στην πρώην Γιουγκοσλαβία, όταν οι Σέρβοι δαιμονοποιήθηκαν από τα Δυτικά μέσα μαζικής επικοινωνίας ως οι “Κακοί” της ιστορίας. Αντίστοιχα μετά το 2010 και την Κρίση του ελληνικού χρέους η Ελλάδα ήταν αυτή που έγινε η “αγαπημένη” των παγκόσμιων δελτίων ειδήσεων, απειλούμενη συνεχώς από χρεοκοπία και Grexit, ενώ ο ελληνικός λαός δυσφημίστηκε ως “τεμπέλης”, ανοργάνωτος και ανεπίδεκτος μαθήσεως. Οι συγκρίσεις της πρόσφατης ιστορίας των δύο χωρών και των λαών τους είναι χρήσιμες από κάθε άποψη για να καταλάβει κανείς το πως τα παγκόσμια κέντρα εξουσίας αντιμετωπίζουν δύο βαλκανικούς λαούς, δηλαδή ως εξιλαστήρια θύματα και πειραματόζωα. Βέβαια η Ελλάδα δεν βομβαρδίστηκε, όπως η Σερβία, αλλά υπέστη μια τέτοιας κλίμακας οικονομική καταστροφή, λόγω της εφαρμογής αδιέξοδων προγραμμάτων υπερλιτότητας, που συνήθως είναι αποτέλεσμα πολεμικών συγκρούσεων.

H ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ είναι ένα ιδιαίτερο βιβλίο που φιλοδοξεί να συμβάλει μ’ έναν δικό του, μοναδικό κι “αιρετικό” τρόπο, στην ελληνική Βαλκανολογία και Σερβολογία. Αποτελεί έναν ιδιάζοντα “διανοητικό χάρτη”, κατασκευασμένο από δύο Βαλκάνιους συγγραφείς με διαφορετική εθνική καταγωγή αλλά και κοσμοθέαση, που ταξιδεύει τον αναγνώστη, ορθολογικά και μεταφυσικά, στο πολυσύνθετο σύμπαν της Σερβίας. Εκφράζει την “αρσενική” και τη “θηλυκή” όψη των Βαλκανίων. Δεν αντιλαμβάνεται τη Σερβία ασπρόμαυρα και αποσπασματικά, αλλά πολύχρωμα και συνθετικά. Στις σελίδες του παρελαύνουν θέματα άγνωστης ιστορίας, ανθρωπογεωγραφίας, επιστήμης, ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, λαογραφίας, μεταφυσικής, παραδοξολογίας, θρύλοι και παραδόσεις της Σερβίας. Ιστορίες για βρυκόλακες και θαύματα, μυστήρια και παράξενες παραδόσεις, μαζί με Ιερή Γεωγραφία, τόπους δύναμης και αστικούς θρύλους (Urban Legends). Η ιστορία και η γεωπολιτική μαζί με τη μεταφυσική και την παραδοξολογία. Το ορθολογικό μαζί με το φαντασιακό. Κοντολογίς είναι ένας εξερευνητικός έντυπος οδηγός για την πραγματική και την ονειρική Σερβία. Αποτελεί απόσταγμα πολύχρονης μελέτης και βιωμάτων των δύο συγγραφέων του πάνω στα βαλκανικά, γιουγκοσλαβικά και σερβικά ζητήματα. Οι συγγραφείς του δεν ταξίδεψαν μονάχα βιβλιογραφικά, μέσα από τις έρευνες και τις σκέψεις άλλων συγγραφέων. Δεν κατέφυγαν στην “ξενοδοχειακή δημοσιογραφία”, αλλά ταξίδεψαν πάρα πολλά χρόνια και συνεχώς στο χώρο αλλά και στο εσωτερικό σύμπαν της Σερβίας. Διέσχισαν μεγάλα τμήματα της χώρας και βίωσαν τις εμπειρίες, τις αγωνίες αλλά και τα όνειρα των κατοίκων της. Έζησαν στις πόλεις και στα χωριά της Σερβίας. Ειδικά στη σέρβικη ύπαιθρο, που είναι ένα αληθινό “Ποίημα Ανάμεσα στις Δαμασκηνιές”.

UnknownSERVIA egnarts

ΙΕΡΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΔΟΥΝΑΒΗ # ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΤΗΣ ΒΟΣΝΙΑΣ # ΥΠΟΓΕΙΟ ΒΕΛΙΓΡΑΔΙ # Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥLEPENSKI VIR # ΦΕΣΤΙΒΑΛ GUCA # ТО ПАРАΞΕΝΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥ ΚΟΥΣΤΟΥΡΙΤΣΑ # ΚΡΑΪΠΟΥΤΑΣΙ # Η ΚΡΥΦΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΚΑΡΑΖΙΤΣ # ΝΙΚΟΛΑ ΤΕΣΛΑ # ΜΙΛΕΒΑ ΜΑΡΙΤΣ-ΑΪΝΣΤΑΪΝ # ΜΙΛΟΥΤΙΝ ΜΙΛΑΝΚΟΒΙΤΣ # ΑΡΤΑΝ (RTANJ)ΤΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΒΟΥΝΟ # LIBERLAND: ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟ ΝΗΣΙ-ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΟ ΔΟΥΝΑΒΗ# ΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΤΩΝ ΚΡΕΜΝΑ # ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ # ΤΟ ΣΕΡΒΙΚΟ “ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ” # ΚΑΤΑΡΑΜΕΝΟ ΚΟΣΟΒΟ # ΕΠΟΥΡΑΝΙΑ ΣΕΡΒΙΑ (ΝEBESKA SRBIJA) # ΒΑΜΠΙΡ, ΒΟΥΚΟΝΤΛΑΚ ΚΑΙ ΔΑΙΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΜΟΡΑ # ΣΛΑΒΙΚΟΣ ΠΑΓΑΝΙΣΜΟΣ # ΒΕΝΤΕΤΕΣ ΣΤΟ ΑΝΥΠΟΤΑΚΤΟ ΜΑΥΡΟΒΟΥΝΙΟ ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΒΟΪΝΟΝΤΙΝΑ # ΝΟΒΙ ΣΑΝΤ: Η ΣΕΡΒΙΚΗ “ΑΘΗΝΑ” # ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΒΟΪΒΟΝΤΙΝΑ # Ο “ΠΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΚΡΑΝΙΩΝ” ΣΤΗ ΝΙΣ # ΣΟΥΜΑΝΤΙΑ: Η “ΤΟΣΚΑΝΗ” ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ # ΤΟ ΜΑΥΣΩΛΕΙΟ ΤΩΝ ΚΑΡΑΤΖΟΡΤΖΕΒΙΤΣ # ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΝΟΤΙΑΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΣΛΙΒΟΒΙΤΣΑ ΚΑΙ ΣΑΪΚΑΤΣΑ # ΚΡΑΓΚΟΥΓΙΕΒΑΤΣ: ΤΟ “ΜΑΝΤΣΕΣΤΕΡ” ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΣΕΡΒΙΚΗ ΣΥΝΩΜΟΣΙΟΛΟΓΙΑ # ΣΕΡΒΙΚΗ ΝΕΚΡΟΦΙΛΙΑ # ΒΑΜΠΙΡ-ΜΙΛΟΣΕΒΙΤΣ # ΒΛΑΧΙΚΗ ΜΑΓΕΙΑ # ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΒΟΤΑΝΑ # ΙΑΜΑΤΙΚΑ ΛΟΥΤΡΑ # ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ # Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ “ΣΕΡΒΟΣ ΝΤΑΛΙ” # ΙΒΟ ΑΝΤΡΙΤΣ ΚΑΙ ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΟΥ ΔΡΙΝΟΥ # ΒΟΓΟΜΙΛΙΚΕΣ ΝΕΚΡΟΠΟΛΕΙΣ # ΠΑΡΑΞΕΝΟΙ ΣΕΡΒΟΙ # YUGONOSTALGIA # ΣΤΟΙΧΕΙΩΜΕΝΗ ΣΕΡΒΙΑ

Εξερευνήστε τα μυστικά της Άγνωστης Σερβίας

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ Εξώφυλλο βιβλίου

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΩ AMEΣΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ»;

Το βιβλίο (320 σελίδες και δεκάδες φωτογραφίες)κοστίζει 25 ευρώ, και σας κάνουμε ΔΩΡΟ τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω  ΕΛΤΑ,

για να σας έρθει Άμεσα στο σπίτι σας !

Τηλεφωνείστε ΤΩΡΑ στο

2392.110215

ή στο 6945522050

ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS) με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Άγνωστη Σερβία”.
Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

 ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΜΟΛΔΑΒΙΑ: Χαμένη στη μετάβαση

Η άγνωστη Μολδαβία

Χαμένη στη μετάβαση

Μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας…

Ποια είναι η πιο φτωχή χώρα της Ευρώπης;

Moldova

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Είναι η λιγότερο γνωστή και μία ελάχιστα επισκέψιμη χώρα της Ευρώπης. Βρίσκεται μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας στην ανατολική Ευρώπη, όχι πολύ μακριά από τη Μαύρη Θάλασσα και τα Βαλκάνια. Είναι επίσης και η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης, με το ετήσιο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της να μη ξεπερνά τα 3.000 Ευρώ. Κάποτε η Δημοκρατία της Μολδαβίας ήταν μία από από τις 15 σοβιετικές δημοκρατίες, η οποία παρήγαγε κυρίως κρασιά, φρούτα και λαχανικά, αλλά για περίπου 300 εκατομμύρια πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης. Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991 και ο πόλεμος που ακολούθησε το 1992, εξ αιτίας της απόσχισης της ρωσόφωνης ανατολικής επαρχίας της Τρανσίστριας (Transistria) ή Υπερδνειστερίας, οδήγησε τη Μολδαβία σε μια πρωτοφανή, για τα παγκόσμια δεδομένα, οικονομική κατάρρευση και σε μαζική μετανάστευση του πληθυσμού της. Τη δεκαετία του 1990 κυριαρχούσε ο υπερπληθωρισμός, ενώ οι τιμές των αγαθών και της ενέργειας ανέβηκαν ξαφνικά κατά 300%. Ο πληθυσμός είχε εξαθλιωθεί μαζικά και η μετανάστευση, μαζί με την εγκληματικότητα και τη διαφθορά κάθε είδους είχαν ανέβει σε στρατοσφαιρικά επίπεδα.

Από το το 1991 μέχρι το 1999 η Μολδαβία έχασε περίπου τα 2/3 του ΑΕΠ της. Μετά το 2001 όμως άρχισε να αναπτύσσεται με ρυθμούς άνω του 5% ετησίως, αλλά η ζημιά είχε γίνει. Λόγω της οικονομικής κατάρρευσης, της κοινωνικής αποσάθρωσης, της εξαθλίωσης και του πολέμου στην Τρανσίστρια, ο πληθυσμός της Μολδαβίας μειώθηκε από 4,3 εκατομμύρια κατοίκους το 1991 σε 3,5 εκατομμύρια το 2018. Από αυτούς, τα 3 εκατομμύρια κατοικούν στη Μολδαβία, και το μισό εκατομμύριο στην αποσχισθείσα επαρχία της Τρανσίστριας, η οποία έχει κηρύξει de facto την ανεξαρτησία της το 1990, αν και δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί επίσημα από καμία χώρα, ούτε καν από την προστάτιδά της Ρωσίας.

Moldova. Physical features map. Includes locator.

Μεταξύ Ευρώπης και Ρωσίας

Με έκταση 33.846 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή μικρότερη από αυτή της ελληνικής Μακεδονίας και πληθυσμό μόλις 3,5 εκατομμύρια κατοίκους (μαζί με την Τρανσίστρια) η ρουμανόφωνη Μολδαβία έχει μεγάλη στρατηγική σημασία για τη Ρωσία, καθώς συνορεύει δυτικά με τη Ρουμανία (μέλος της Ε.Ε.) και ανατολικά με την Ουκρανία, με την οποία η Μόσχα βρίσκεται πλέον σε σύγκρουση. Παρά την de facto απόσχιση της φιλορωσικής Υπερδνειστερίας ή Τρανσίστρια (Transistria), με έκταση 3.600 τ.χλμ. και πληθυσμό μόλις μισό εκατομμύριο, η Μολδαβία είχε από το 2000 μέχρι το 2008 μια κομμουνιστική κυβέρνηση φιλική προς τη Μόσχα, αλλά κατόπιν η νέα φιλοδυτική κυβέρνηση της χώρας ακολούθησε μια φιλοευρωπαϊκή τροχιά προετοιμάζοντας την υπογραφή της Συμφωνίας Σύνδεσης και Σταθεροποίησης με την Ευρωπαϊκή Ένωση, κάτι που δυσαρέστησε εντόνως τη Μόσχα.

Η Ρωσία αντέδρασε καθιστώντας δύσκολη την εξαγωγή των φημισμένων μολδαβικών κρασιών στην τεράστια ρωσική αγορά κι αυξάνοντας την τιμή του φυσικού αερίου, υπενθυμίζοντας τι ρισκάρει να χάσει η Μολδαβία. Είναι αξιοσημείωτο πως η πλειοψηφία των Μολδαβών πολιτών δεν επιθυμεί για την ώρα την ένταξη στην Ε.Ε. αλλά αντίθετα την ένταξη στην Ευρασιατική Τελωνειακή Ένωση, την οποία δημιούργησε η Ρωσία με την Λευκορωσία και το Καζακστάν και στην οποία εντάχθηκαν η Αρμενία και το Κιργιζιστάν. Έπειτα από τις δραματικές εξελίξεις στην Ουκρανία το 2014, με την απόσχιση της Κριμαίας και των δύο ανατολικών ρωσόφωνων επαρχιών της, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι πιέζουν την κυβέρνηση της Μολδαβίας να υπογράψει γρήγορα τη Συμφωνία ώστε να προσδεθεί στο άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Dniester River, Moldova.

Υπερδνειστερία και Γκαγκαουζία

Ωστόσο η Μόσχα έχει άλλα σχέδια και φαίνεται πως σχεδιάζει να αποσταθεροποιήσει τη Μολδαβία ως αντιπερισπασμό για να τραβήξει την προσοχή μακριά από την Ουκρανία. Για το σκοπό αυτό δε θα χρησιμοποιήσει μόνον την ήδη αποσχισθείσα Υπερδνειστερία, που ενδεχομένως να προβεί σε δημοψήφισμα ζητώντας την ένωσή της με τη Ρωσική Ομοσπονδία, αλλά και τις αποσχιστικές τάσεις μιας ιδιαίτερης εθνικής μειονότητας, που ζει με σχετική αυτονομία στα νότια της Μολδαβίας: τους τουρκόφωνους αλλά ορθόδοξους Γκαγκαούζους. Τους τουρκόφωνους Γκαγκαούζους, που ζουν σε μια αυτόνομη περιοχή στο νότο της χώρας, είχε στο νου του και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν όταν επισκέφθηκε πρόσφατα τη χώρα, όταν έκανε μια δωρεά 10 εκατομμυρίων Ευρώ για την αποκατάσταση του προεδρικού μεγάρου της Μολδαβίας -αν και ορισμένοι υποστηρίζουν πως τα μισά τουλάχιστον χρήματα πήγαν στις τσέπες διεφθαρμένων Μολδαβών πολιτικών.

Γεωπολιτικά η Μολδαβία, αν και βρίσκεται μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας, στην ουσία βρίσκεται εκεί όπου διασταυρώνεται η σφαίρα επιρροής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ρωσίας και η ίδια μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στις δύο. Οι περισσότεροι Μολδαβοί φαίνεται να νοσταλγούν την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης, μιλούν ρωσικά ως πρώτη γλώσσα (μαζί με τα Μολδαβικά/Ρουμανικά βεβαίως), αλλά όλο και περισσότερο θέλουν να δουν τη χώρα τους μέλος της Ε. Ε., αλλά να μην ενωθούν όμως με τη “μητέρα Ρουμανία”. Μια κατάσταση, που μοιάζει εκ πρώτης όψεως “σχιζοφρενική”, αλλά ωστόσο εξηγείται αν γνωρίζει κανείς την ιστορία και την πραγματικότητα της Μολδαβίας.

Το μολδαβικό παράδοξο

Η Δημοκρατίας της Μολδαβίας, που μέχρι το 1991 αποτελούσε μία από δεκαπέντε σοσιαλιστικές δημοκρατίες της ΕΣΣΔ και σήμερα είναι η φτωχότερη (ακόμη κι από την Αλβανία) χώρα της ανατολικής Ευρώπης με κατά κεφαλήν ΑΕΠ μόλις 3.000 ευρώ, είναι μια λατινόφωνη αλλά και ρωσόφωνη χώρα. Μέχρι το 1992 το επίσημο αλφάβητο αυτής της κατά πλειοψηφία λατινόφωνης χώρας ήταν το Κυριλλικό, αλλά αντικαταστάθηκε στη συνέχεια από το Λατινικό, έτσι ώστε να επαναπροσεγγίσει προς τη “Μητέρα Ρουμανία”. Οι Μολδαβοί, που αποτελούν περίπου το 75% του πληθυσμού αυτής της χώρας των 3,5 εκ. Κατοίκων (υπάρχουν επίσης πολλοί Ουκρανοί, Ρώσοι, Γκαγκαούζοι και Βούλγαροι), είναι περήφανοι για τη λατινοφωνία τους και τη Δακο-θρακική καταγωγή τους, αν και συνηθίζουν να γράφουν και στα Κυριλλικά, να μιλούν και ρωσικά, ενώ είναι φανερές πάνω τους οι σλαβικές επιρροές και οι Ουραλοαλταϊκές “επισκέψεις”, καθώς η μικρή τους χώρα είναι το τέλος του μεγάλου “Διαδρόμου Στέπας”, που ξεκινούσε από το βόρειο Καζακστάν και έφτανε μέχρι τις εκβολές του Δούναβη.

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova steppes

Μέσα απ’ αυτόν τον “διάδρομο” έχουν περάσει ανά τους αιώνες πλήθος βαρβαρικών νομαδικών φυλών, που αιματοκύλισαν την Ευρώπη και τα Βαλκάνια. Ούννοι, Βούλγαροι, Μαγυάροι, Ουγούζοι, Πετσενέγκοι, Κουμάνοι και Τάταροι είναι κάποιοι από αυτούς τους νομαδικούς λαούς της κεντρικής Ασίας που πέρασαν κι εγκαταστάθηκαν, είτε για λίγο είτε μόνιμα στα εδάφη της σημερινής Μολδαβίας. Όλοι τους διέσχιζαν με τα γοργά τους άλογα τη στέπα της νότιας Ρωσίας και της Ουκρανίας σηκώνοντας σύννεφα σκόνης και σκορπίζοντας το θάνατο και τον όλεθρο στο διάβα τους. Η Μολδαβία ήταν η τελευταία τους στάση, προτού επιχειρήσουν το ριψοκίνδυνο πέρασμα του Δούναβη στο νότο ή να προσκρούσουν στο αδιαπέραστο και αδάμαστο φράγμα των άγριων Καρπαθίων στα δυτικά τους.

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova

Η αγροτική Μολδαβία και η πρωτεύουσα Κισνάου

Η αγροτική Μολδαβία, με εξαίρεση τις περιοχές που καλλιεργούνται οι αμπελώνες, έχει τα ανάμεικτα χαρακτηριστικά μιας πεδιάδας και μιας στέπας. Το καλοκαίρι μάλιστα, όταν το παχύ χορτάρι και τα λιβάδια ξεραίνονται, θυμίζει περισσότερο στέπα. Όσοι έχουν δημιουργική φαντασία βλέπουν αυτή τη στέπα σα μια ανεξερεύνητη “θάλασσα”, εντυπωσιασμένοι από τον απέραντο ορίζοντα, την έκταση του ουρανού κι από την ατελείωτη θέα των θάμνων και των χόρτων που λικνίζονται σαν κύματα από τον αέρα. Φαντάζει όντως σαν μια θάλασσα που όμως μπορεί να “πνίξει” τον εισβολέα της, ειδικά στη διάρκεια του παγωμένου χειμώνα όταν η θερμοκρασία πέφτει στους -30 βαθμούς Κελσίου. Εδώ τα χωριά μοιάζουν σα νησιά, τα κάρα των αλόγων σαν αργόσυρτες βάρκες και τα παλιά, σοβιετικού τύπου, αυτοκίνητα σαν ταχύπλοα σκάφη. Τα πάντα άλλωστε είναι θέμα φαντασίας…

Στην πρωτεύουσα της Μολδαβίας, το Κισνάου στα Ρουμανικά ή Κισίνεφ στα Ρωσικά, μια πόλη επτακοσίων χιλιάδων κατοίκων γεμάτη με σοβιετικού τύπου μνημεία και ανάλογα κτιριακά συγκροτήματα, που επιχειρεί τα τελευταία χρόνια να κάνει ένα ευρωπαϊκού τύπου λίφτινγκ, συνοψίζονται όλες σχεδόν οι αντιθέσεις της ανατολικής Ευρώπης. Η εξαθλίωση του μεγαλύτερου τμήματος του πληθυσμού κατά την περίοδο της 20ετούς Μετάβασης, οδήγησε και σε νοσηρά φαινόμενα, με χαρακτηριστικότερο εκείνο του“σεξοτουρισμού” στον οποίο επιδίδονταν Ευρωπαίοι και Έλληνες, με γνωστότερη εκείνη την περίπτωση πρώην βουλευτή του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, όσο υπηρετούσε ως αξιωματούχος του ΟΗΕ στη Μολδαβία.

Σχετική εικόνα

Το Κισνάου, που ξεκίνησε την ιστορική του διαδρομή το 1436 ως μοναστηριακό χωριό, κατοικούνταν στις αρχές του 20ου αιώνα κατά 43% από Εβραίους που κατόπιν έπεσαν θύματα πογκρόμ τόσο των Ρώσων, όσο και των Ρουμάνων και τελικά των Ναζί, με αποτέλεσμα να απομείνουν σήμερα μόλις 2.000, θυμίζοντας τη μοίρα που επιφύλαξε η ιστορία του περασμένου αιώνα σ’ αυτό τον τραγικό λαό, που μαζί με τους Αρμένιους και τους Έλληνες υπήρξαν μαζικά θύματα των εθνικιστικών εκκαθαρίσεων και της γενοκτονίας.

Η μικρή “Κίνα της Ευρώπης” με τα απέραντα κελάρια κρασιών

Από οικονομικής άποψης η σημερινή Μολδαβία, έχοντας εφαρμόσει επί δύο δεκαετίες ακραίες νεοφιλελεύθερες πολιτικές και ιδιωτικοποιώντας τουλάχιστον το 80% της οικονομίας της, έχοντας εργαζόμενους με 100 Ευρώ το μήνα βασικό μισθό -δηλαδή 100% πάνω από το 0!- και 300 Ευρώ μέσο μηνιαίο μισθό, αποτελεί την “Κίνα της Ευρώπης”. Μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανίες ρούχων, όπως η Versage, D. Gabana και Armani, έχουν τα εργοστάσια τους εκεί, εκμεταλλευόμενες τα φτηνά εργατικά χέρια, το ειδικευμένο προσωπικό, αλλά και την ευκολία πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά. Κι ενώ η πλειοψηφία του πληθυσμού της έχει ένα κατά κεφαλήν ΑΕΠ το οποίο αγγίζει μόλις το 20% του μέσου ευρωπαϊκού, και το 1/3 των νέων είναι μετανάστες σε Ευρώπη και Ρωσία, η χώρα διαθέτει μια ελίτ ζάπλουτων, που ευημερούν μέσα στη γενική φτώχεια. Κυριότερος εκπρόσωπος τους είναι ο Anatal Stati, με περιουσία που φτάνει τα 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ! Ένας δισεκατομμυριούχος σε μια χώρα φτωχών.

Σχετική εικόνα

Τέλος, πρέπει να σημειωθεί, πως η μικρή και άγνωστη Μολδαβία είναι μια χώρα που παράγει εξαιρετικής ποιότητας κρασιά και διαθέτει τα μεγαλύτερα φυσικά, υπόγεια κελάρια στον κόσμο. Ένα, μάλιστα, έχει μήκος αρκετών χιλιομέτρων και φιλοξενεί 2 εκατομμύρια μπουκάλια κρασί. Μάλιστα, αρκετοί διάσημοι, πλούσιοι, αλλά και ηγέτες, όπως ο Πούτιν και η Μέρκελ, αποθηκεύουν τις προσωπικές συλλογές τους από σπάνια και ακριβά κρασιά, στα απέραντα μολδαβικά κελάρια. Τα κελάρια αυτά αποτελούν πλέον τμήμα της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Unesco. Όσο για τους ίδιους τους Μολδαβούς, που είναι φτωχοί στην πλειονότητά τους, λατρεύουν το κρασί και εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι η χώρα τους παράγει φθηνό αλλά εξαιρετικής ποιότητας αλκοόλ. Γι’ αυτό και οι Μολδαβοί είναι ο δεύτερος πιο “μεθυσμένος λαός” στον κόσμο, μετά τους Λευκορώσους, που έχουν τα πρωτεία, καταναλώνοντας ο καθένας τους κατά μέσο όρο 16,8 λίτρα αλκοόλ το χρόνο…

Αποτέλεσμα εικόνας για moldova

* Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά ζητήματα.

Σημείωση: πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 12/3/2019.

Η πολυεθνική Βόρεια Μακεδονία: Εθνικές μειονότητες, γλωσσικές ομάδες και θρησκευτικές κοινότητες

Η πολυεθνική Βόρεια Μακεδονία

Εθνικές μειονότητες, γλωσσικές ομάδες και θρησκευτικές κοινότητες

σε ένα βαλκανικό “πείραμα συμβίωσης”

Gorani (Slavic Muslim) wedding in Kosovo

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Travel Skopje, Macedonia More

Μια “μίνι-Γιουγκοσλαβία”

Μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, που ήταν και η πολυεθνικότερη χώρα όχι μόνον των Βαλκανίων αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης, ο μικρός βόρειος γείτονάς μας, ο οποίος άλλαξε επίσημα το όνομά του σε Βόρεια Μακεδονία, είναι πλέον η πολυεθνικότερη χώρα των Βαλκανίων, ίσως και της Ευρώπης (με εξαίρεση τη Ρωσική Ομοσπονδία). Αποτελεί στην ουσία μια “μίνι Γιουγκοσλαβία” από εθνικό-θρησκευτική άποψη, η οποία καλείται να αντεπεξέλθει σε εύθραυστες ισορροπίες και να οικοδομήσει ένα σύγχρονο μοντέλο ειρηνικής συμβίωσης μεταξύ διαφορετικών εθνοτικών και θρησκευτικών ομάδων -κάτι το εξαιρετικά δύσκολο στα Βαλκάνια, όχι όμως και ακατόρθωτο, όπως δείχνει και το παράδειγμα της Βοϊβοντίνα, της βόρειας σερβικής επαρχίας όπου συμβιώνουν αρμονικά δεκάδες εθνότητες της κεντρικής Ευρώπης και των Βαλκανίων.

Και τα αλβανικά επίσημη γλώσσα

Στις 31 Ιανουαρίου 2019 στο κοινοβούλιο της γειτονικής μας χώρας, η οποία ονομάστηκε κι επίσημα Βόρεια Μακεδονία, ο πρόεδρος της Βουλής, ο αλβανικής καταγωγής Ταλάτ Τζαφέρι, προήδρευσε για πρώτη φορά στην ιστορία της χώρας σε συνεδρίαση της ολομέλειας μιλώντας στην αλβανική γλώσσα. Με βάση τις αλλαγές του συντάγματος, που επέβαλε η εφαρμογή της Συμφωνίας των Πρεσπών, πέρασε κι ένας νέος νόμος για τη χρήση των γλωσσών, ο οποίος, μεταξύ άλλων, παραχωρεί στον πρόεδρο της Βουλής της χώρας το δικαίωμα να προεδρεύει των συνεδριάσεων στην μητρική του γλώσσα, την αλβανική, εφόσον αυτή ομιλείται από τουλάχιστον 20% του πληθυσμού της χώρας (το αλβανικό στοιχείο ανέρχεται στο 27% του συνολικού πληθυσμού της γειτονικής χώρας). Σύμφωνα με αυτόν τον νόμο, ο οποίος έρχεται ως συνέχεια των σχετικών νόμων που ψηφίστηκαν μετά τη Συμφωνία της Αχρίδας το 2001, σε όσους δήμους της Βόρειας Μακεδονίας κατοικούν και μειονότητες, που αποτελούν τουλάχιστον το 20% των κατοίκων του κάθε δήμου, τότε θα πρέπει όλες οι επιγραφές, τα δημόσια έγγραφα κλπ. να αναγράφονται, εκτός από τα Σλαβομακεδονικά, που είναι η επίσημη γλώσσα, και στις μειονοτικές γλώσσες του κάθε δήμου.

Έτσι, στους αλβανόφωνους δήμους στο Τέτοβο, στο Γκόστιβαρ, στα βορειοδυτικά της χώρας, αλλά και σε μικρότερους δήμους στην πρωτεύουσα Σκόπια, τα Αλβανικά είναι επίσημη γλώσσα. Υπάρχουν άλλοι δήμοι, διάσπαρτοι στη χώρα, όπου τα Τουρκικά είναι επίσημη γλώσσα, κι επίσης σε δήμους στα βορειοανατολικά, όπου διαβιεί η σερβική μειονότητα, είναι αντίστοιχα τα Σερβικά. Στη Βόρεια Μακεδονία υπάρχουν δήμοι, όπου η επίσημη γλώσσα είναι τα Βοσνιακά (στην ουσία Σερβο-Κροάτικα), τα Βλάχικα ή Αρωμούνικα και η γλώσσα των Ρομ (Τσιγγάνων). Όλες αυτές οι εθνοτικές ομάδες δεν έχουν μόνον τα επίσημα δημοτικά έγγραφα (και τις πινακίδες) μεταφρασμένα στη γλώσσα τους, αλλά κι επίσης τα δικά τους σχολεία, όπου διδάσκονται τη μητρική τους γλώσσα, τους δικούς τους ραδιοσταθμούς και τις πολιτιστικές εκδηλώσεις τους, που υποστηρίζονται και χρηματοδοτούνται σε σημαντικό βαθμό από τον κρατικό προϋπολογισμό.

Ένα πολυεθνικό κράτος στα Βαλκάνια

Αυτό το μοντέλο του πολυεθνικού κράτους -κατάλοιπο αναμφίβολα από την πολιτική κληρονομία της πολυεθνικής ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας- υιοθετήθηκε αναγκαστικά από τα Σκόπια, ήδη από το 1991, προκειμένου να αποφευχθεί η διάλυση αυτής της μικρής πολυεθνικής χώρας, στην οποία πλειοψηφούν μεν οι Σλαβομακεδόνες (64% περίπου), αλλά όμως στο έδαφός της διαβιούν πολλές και ευάριθμες μειονότητες των Βαλκανίων. Σε αντίθεση με τις φιλοδοξίες των Σλαβομακεδόνων εθνικιστών, οι οποίοι επιθυμούσαν διακαώς η λεγόμενη “Δημοκρατία της Μακεδονίας” να αποτελέσει ένα εθνικό κράτος αποκλειστικά των εθνικά “Μακεδόνων”, η εθνολογική και δημογραφική πραγματικότητα, σε συνδυασμό με τις γεωπολιτικές ισορροπίες, οδήγησαν ώστε η γειτονική μας χώρας να αποκτήσει σταδιακά δομή πολυεθνικής χώρας. Τόσο η Συμφωνία της Αχρίδας (2001), όσο και οι συνταγματικές αλλαγές του Ιανουαρίου 2019, που ήταν απόρροια της Συμφωνίας των Πρεσπών (12.6.2018), αποτέλεσαν καθοριστικά βήματα μετατροπής της Βόρειας Μακεδονίας κι επίσημα σε πολυεθνικό κράτος και όχι σε εθνικό κράτος αποκλειστικά των Σλαβομακεδόνων. Μαζί με τη Βοσνία & Ερζεγοβίνη, η οποία αποτελεί επίσημα, μετά τη Συμφωνία του Ντέιτον (1995), το κοινό κράτος Σέρβων, Μποσνιάκων (Σλάβοι Μουσουλμάνοι) και Κροατών, η Βόρεια Μακεδονία, αποτελεί πλέον κι επίσημα το κοινό κράτος των Σλαβομακεδόνων και των Αλβανών, μαζί με άλλες πέντε ευάριθμες μειονότητες, που απολαμβάνουν όλες τους τα εθνικά, θρησκευτικά, γλωσσικά και πολιτιστικά τους δικαιώματα, σε μια χώρα που μπορεί κι επίσημα να χαρακτηριστεί πολυεθνική.

Το εθνολογικό μωσαϊκό της Βόρειας Μακεδονίας

Με έκταση 25.333 τ.χλμ. και στριμωγμένη στα νοτιοκεντρικά Βαλκάνια, η Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας είχε το 2017 έναν πληθυσμό 2.084.367 κατοίκων (αυξημένο κατά 9.500 σε σχέση με το 2016). Με βάση την επίσημη στατιστική του 2002. σχετικά με την εθνικότητα, το 64,2% των κατοίκων της χώρας ήταν Σλαβομακεδόνες, το 25,2% Αλβανοί, το 3,86% Τούρκοι, το 2,66% Ρομά (Τσιγγάνοι), το 1,78% Σέρβοι, το 0,84% Μποσνιάκοι (Σλάβοι Μουσουλμάνοι), το 0,48% Αρωμούνοι (Βλάχοι) και το 1% διάφοροι (εκ των οποίων και 422 Έλληνες). Σχετικά με τη θρησκεία, το 61,6% των κατοίκων ήταν Ορθόδοξοι Χριστιανοί και το 36,6% ήταν Μουσουλμάνοι. Σχετικά με τη γλώσσα, τέλος, το 66,42% είχε ως μητρική του γλώσσα τη λεγόμενη Μακεδονική, που ανήκει στην οικογένεια των νοτιοσλαβικών γλωσσών, το 25,12 % την Αλβανική, το 3,55% την Τουρκική, το 1,9% τη γλώσσα των Ρομά, το 1,22 τη Σερβική, το 0,42% τη Μποσνιακή, το 0,35% τη Βλαχική, και το 1% διάφορες.

Αν και δεν έχει γίνει από τότε (2002) κάποια άλλη επίσημη στατιστική για να καταγράψει αναλυτικά την εθνολογική σύνθεση της χώρας, εντούτοις, με βάσεις τις καταγεγραμμένες δημογραφικές τάσεις, εκτιμάται πως το ποσοστό των Αλβανών πρέπει να έχει ανέλθει στο 27% (ή 570.000), ενώ των Σλαβομακεδόνων να έχει υποχωρήσει στο 62% (ή 1.300.000). Αντίστοιχα, ελαφρώς αυξημένο, είναι το ποσοστό των Ρομά, των Μποσνιάκων και των Βλάχων, ενώ μειωμένο εμφανίζεται το ποσοστό των Τούρκων και των Σέρβων κατοίκων της χώρας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Slavic Macedonians
Σλαβομακεδόνισες της Βόρειας Μακεδονίας (Severna Macedonia) με τις παραδοσιακές της φορεσιές.

Σλαβομακεδόνες και Αλβανοί

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δημογραφικές τάσεις, οι οποίες διαμορφώνουν μακροπρόθεσμα την εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού της Βόρειας Μακεδονίας. Οι Σλαβομακεδόνες, ενώ το 1948 αποτελούσαν το 68,5% του πληθυσμού της χώρας, σήμερα το ποσοστό τους ανέρχεται περί το 62% (μείωση 6,5 ποσοστιαίων μονάδων). Αντίστοιχα το ποσοστό των Αλβανών, ενώ το 1953 ήταν 12,5%, σήμερα ανέρχεται σε 27% (αύξηση 14,5 ποσοστιαίων μονάδων). Το εντυπωσιακό είναι πως οι Τούρκοι της χώρας, ενώ το 1953 αποτελούσαν το 15,6%, και ήταν η αριθμητικά δεύτερη εθνική ομάδα, σήμερα αποτελούν μόλις το 3,5%.

Έτσι οι Αλβανοί από 165.000 περίπου το 1953 έφτασαν σήμερα στις 570.000 (ανεπίσημες εκτιμήσεις κάνουν λόγο ακόμη και για 700.000), ενώ οι Τούρκοι από 205.000 το 1953 έχουν περιοριστεί σήμερα στις 75.000 περίπου. Για τη συρρίκνωση του τουρκικού στοιχείου ευθύνεται η αθρόα μετανάστευση προς την Τουρκία, ενώ η εντυπωσιακή δημογραφική αύξηση του αλβανικού στοιχεία βασίζεται κυρίως στην αυξημένη γεννητικότητά του, σε σύγκριση με τους Σλαβομακεδόνες, αν και οι σχετικοί δείκτες συγκλίνουν τα τελευταία χρόνια.

Αποτέλεσμα εικόνας για Skopje

Σκόπια: η πολυεθνικότερη πρωτεύουσα στα Βαλκάνια

Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί ο “εποικισμός’ κατά τις τελευταίες δεκαετίες της πρωτεύουσας της χώρας από τους Αλβανούς της χώρας. Το 1953 κατοικούσαν στα Σκόπια μόλις 2.973 Αλβανοί, αριθμός που εκτοξεύθηκε στις 55.000 το 1994, μια αύξηση 1.710%! Βέβαια, αυτός ο επίσημος αριθμός δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, εφόσον υπάρχουν σημερινές εκτιμήσεις που ανεβάζουν τον αριθμό των Αλβανών στα Σκόπια στις 120.000, έναντι 350.000 Σλαβομακεδόνων και 80.000 άλλων (Σέρβοι, Τούρκοι, Ρομά, Βλάχοι, Μποσνιακοί, Βούλγαροι, Έλληνες κ.ά ). Κοντολογίς το 1/3 των κατοίκων των Σκοπίων δεν είναι Σλαβομακεδόνες, γεγονός που αρκεί για να χαρακτηριστεί ως η πολυεθνικότερη πρωτεύουσα των Βαλκανίων.

Old Bazaar Skopje, Macedonia
To παζάρι (Τσάρσια) στην παλιά πόλη των Σκοπίων, σε συνοικίες όπου πλειοψηφεί το αλβανικό στοιχείο.

Ο ρόλος του αλβανικού στοιχείου στη Συμφωνία των Πρεσπών

Οι διαφορετικές δημογραφικές τάσεις των εθνοτικών ομάδων της Βόρειας Μακεδονίας και ειδικά οι αυξητικές τάσεις του αλβανικού στοιχείου σε σύγκριση με το σλαβομακεδονικό, που εμφανίζει τάσεις μείωσης, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην επίτευξη του συμβιβασμού της Συμφωνίας των Πρεσπών. Ως γνωστόν η πλειοψηφία των Αλβανών της χώρας, τόσο οι κάτοικοι όσο και τα πολιτικά τους κόμματα και οι ηγέτες τους, τάχθηκαν αναφανδόν υπέρ της Συμφωνίας των Πρεσπών, η οποία θα ανοίξει και τις Ευρω-ατλαντικές προοπτικές της Βόρειας Μακεδονίας.

Χωρίς την ένθερμη υποστήριξη του αλβανικού στοιχείου και των κομμάτων τους, που συμμετέχουν στην κυβέρνηση μαζί με το Σοσιαλδημοκρατικό κόμμα, είναι αμφίβολο αν ο μετριοπαθής πρωθυπουργός Ζόραν Ζάεφ, έχοντας απέναντί του μια σκληρή εθνικιστική αντιπολίτευση υπό το VMRO-DPMNE, θα κατάφερνε να ξεπεράσει τις πιέσεις και τα εμπόδια και να ολοκληρώσει όλα τα βήματα για τις συνταγματικές αλλαγές και την κύρωση της Συμφωνίας των Πρεσπών. То γεγονός αυτό ήταν σε γνώση της Αθήνας, που φρόντιζε να έχει πάντα διαύλους ανοικτούς με τα αλβανικά κόμματα της χώρας, η συμβολή των οποίων αποδείχθηκε καθοριστική για το πέρας της Συμφωνίας.

Αποτέλεσμα εικόνας για Macedonians
Σλαβομακεδόνισσες με παραδοσιακές φορεσιές.

Το “υπαρξιακό άγχος” των Σλαβομακεδόνων

Αποτελεί κοινό μυστικό πως το “υπαρξιακό άγχος” των Σλαβομακεδόνων είναι μήπως οι ρυθμοί γεννητικότητας του αλβανικού στοιχείου τους υποσκελίσουν δημογραφικά και τους καταστήσουν απλώς μια κοινότητα ανάμεσα στις άλλες και όχι την κυρίαρχη εθνότητα της χώρας, όπως είναι ως σήμερα. Είναι γεγονός πως το αλβανικό στοιχείο αυξάνεται ταχύτερα, αλλά όχι πλέον ξέφρενα, όπως γινόταν μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Ενδεικτικά το 1994 το 49,88% των νέων γεννήσεων στη χώρα ήταν από Σλαβομακεδόνες, ενώ το 35,86% ήταν από Αλβανούς, που αποτελούσαν τότε το 22,5% των κατοίκων. Το 2017 τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 51,76% για τους Σλαβομακεδόνες και 34% για τους Αλβανούς. Παρατηρείται δηλαδή μια ελαφριά ενίσχυση της γεννητικότητας του Σλαβομακεδονικού στοιχείου και μια σημαντική μείωση των γεννήσεων του αλβανικού στοιχείου. Σε απόλυτους αριθμούς, ενώ το 1994 γεννιόντουσαν 12.000 Αλβανόπουλα ετησίως, ο αριθμός αυτός έπεσε το 2017 στα 7.400, δηλαδή μια μείωση 4.600 ετησίως.

Αποτέλεσμα εικόνας για macedonian albanians

Στη δε α’ τάξη του δημοτικού σχολείου το 32% των μαθητών είναι Αλβανοί, το 56% Σλαβομακεδόνες και το 12% των μαθητών ανήκει στις υπόλοιπες μειονότητες. Οι δημογραφικοί δείκτες πάντως δείχνουν πως η γεννητικότητα του αλβανικού στοιχείου συγκλίνει από το το 1990 και μετά με εκείνη του σλαβομακεδονικού, ενώ η μετανάστευση προς το εξωτερικού μαστίζει εξίσου και τις δύο κοινότητες. Αυτό σημαίνει πως οι φόβοι ότι “οι Αλβανοί θα γίνουν η πλειοψηφία στη Μακεδονία”, που διακήρυττε ο Νίκολα Γκρουέφσκι και οι εθνικιστές του VMRO ξεσηκώνοντας υπαρξιακούς φόβους της σλαβομακεδονικής πλειονότητας, αποδεικνύονται στην πράξη ανεδαφικοί. Η αύξηση του αλβανικού στοιχείου βαίνει διαρκώς μειούμενη και είναι ζήτημα αν κάποια στιγμή, κατά τις επόμενες δύο δεκαετίες, οι Αλβανοί της Βόρειας Μακεδονίας φτάσουν το 30-32% του πληθυσμού της χώρας (από 27% σήμερα), πριν αρχίσουν να μειώνονται στα μέσα του 21ου αιώνα.


¨Ενα παιδί στα Σκόπια (Uskub) στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν αποτελούσε ακόμη τμήμα της Οθωμανικης Αυτοκρατορίας.

Τόρμπεσι και Γκόρανι: οι παράξενοι Σλάβοι Μουσουλμάνοι της Βόρειας Μακεδονίας

collage-jpg654633
Οι Τόρμπεσι/Torbesi είναι μουσουλμάνοι Σλαβομακεδόνες, που κατάγονται από Μεσαιωνικούς Παυλικιανούς και ορθόδοξους Σλαβομακεδίονες, που προσηλυτίστηκαν στο Ισλάμ. Μιλούν μια Σλαβομακεδονική διάλεκτο και στη Βόρεια Μακεδονία ζουν περίπου 40.000, ενώ σε όλα τα Βαλκάνια περί τις 100.000.

Τέλος, ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί και η ύπαρξη ορισμένων παράξενων και σπάνιων μειονοτήτων της Βόρειας Μακεδονίας, όπως είναι οι Τόρμπεσι και οι Γκόρανι, που εμπλουτίζουν ακόμη περισσότερο το εθνολογικό μωσαϊκό της.

Οι Τόρμπεσι/Torbesi (40.000 περίπου), το όνομα των οποίων σημαίνει “αυτοί που κουβαλούν σακίδιο” (Φουνδαϊτες), χαρακτηρίζονται και ως μουσουλμάνοι Σλαβομακεδόνες (αρκετοί μάλιστα είναι Μπεκτασί και όχι Σουνίτες), και κατάγονται από Ορθόδοξους Σλαβομακεδόνες αλλά και από αιρετικούς Παυλικιανούς, ακαθόριστης καταγωγής, των Βαλκανίων, οι οποίοι προσχώρησαν στο Ισλάμ κατά τους αιώνες της οθωμανικής κατάκτησης και συνεχίζουν ν μιλούν Σλαβομακεδονικά. Ειναι φημισμένοι ζωγράφοι, εικονογράφοι, τεχνίτες ξυλογλυπτικής και μωσαϊκών.

Οι Gorani/Γκόρανι ή Γκόραντσι της Βοόρειας Μακεδονίας με τις παραδοσιακές φορεσιές και τα έθιμα τους. Είανι Σλάβοι Μουσουλμάνοι, απόγονοι πιθανότατα Βογομίλων από την ορεινή Θράκη, που μετανάστευσαν στις σημερινές περιοχές όπυο κατοικούν. Σε όλα τα Βαλκάνια υπάρχουν μόνον 60.000 Γκόρανι.

Οι δε Γκόρανι/Gorani ή Γκόραντσι, που αριθμούν περί τις 10.000 και ζουν στα βορειοδυτικά της χώρας, στα σύνορα με την περιοχή Γκόρα του Κοσόβου και την Αλβανία, κατάγονται από ορεσίβιους Σλάβους, πιθανότατα βογομιλικής ή πομακικής καταγωγής, που μετανάστευσαν εδώ από την περιοχή της Ροδόπης και εξαναγκάστηκαν να προσηλυτιστούν στο Ισλάμ μόλις τον 18ο αιώνα, μετά τις τουρκικές σφαγές και διώξεις των χριστιανών του Κοσόβου τη δεκαετία του 1770. To όνομα τους προέρχεται από τη σλαβική λέξη Γκόρα (Gora), που σημαίνει «βουνό», επομένως Γκόρανι σημαίνει «ορεισίβιοι». Η δε γλώσσα τους δεν είναι Σλαβομακεδονική, αλλά ανήκει στην Τορλακική, νότια διάλεκτο της Σερβικής γλώσσας. Οι Γκόρανι, που είναι φημισμένοι ζαχαροπλάστες σε όλα τα Βαλκάνια, από τη Θεσσαλονίκη (βλέπε ζαχαροπλαστείο “Χατζής”) μέχρι τη Λιουμπλιάνα, ως πρώην Ορθόδοξοι Χριστιανοί έχουν διατηρήσει πλήθος χριστιανικών στοιχείων και πεποιθήσεων, γιορτάζοντας τον Άγιο Γεώργιο (Τζούρτζεβνταν ή Εντερλέζι, 6 Μαίου), καθώς και τη “Σλάβα” (οικογενειακή ονομαστική εορτή), που είναι χριστιανικό έθιμο ευρύτατα δεδομένο στους Σέρβους.

Οι δύο αυτές, τόσο ιδιαίτερες εθνο-θρησκευτικο-γλωσσικές ομάδες της Βόρειας Μακεδονίας, έχουν προσελκύσει το ενδιαφέρον αρκετών εθνολόγων και ανθρωπολόγων, καθώς αποτελούν άλλη μια ζωντανή απόδειξη ότι τα Βαλκάνια υπήρξαν ανά τις χιλιετίες μια γέφυρα και ταυτόχρονα ένα χωνευτήρι και μια περιοχή συμβίωσης και αλληλεπίδρασης διαφορετικών πολιτισμών και δημιουργικής σύνθεσης μεταξύ τους.

*Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά ζητήματα.

Σημείωση: Πρωτοδημοσιεύτηκε στο www.tvxs.gr στις 18.2.2019.

ΘΕΛΕΤΕ ΝΑ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΕΤΕ ΤΑ ΑΓΝΩΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ;

Κάντε το πρώτο βήμα διαβάζοντας τα παρακάτω μοναδικά βιβλία για τα Βαλκάνια Που δεν Ξέρετε

Αποκλειστική Διάθεση – Περιορισμένα Αντίτυπα

Για παραγγελίες επικοινωνήστε Tώρα στο 2392110215 ή στο 6945522050 (μπορείτε να στείλετε και SMS) και στο e-mail: stamkos@post.com

Μαγική Τρανσυλβανία

ΤΡΑΝΣΥΛΒΑΝΙΑ

Μαγικές εικόνες της Τρανσυλβανίας από ψηλά

4seasons Transylvania

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com)

Ταξιδεύουμε στην παράξενη και μυστηριακή Τρανσυλβανία της σημερινής Ρουμανίας. Εκεί όπου τα αδάμαστα Καρπάθια συναντούν τις δασωμένες Τρανσυλβανικές Άλπεις.

Βρισκόμαστε στην Τρανσυλβανία, που ονομάζεται στα Ρουμανικά «Αρντεάλ», δηλαδή «γη πέρα απ’ το δάσος». Η Τρανσυλβανία είναι μια κατάφυτη περιοχή, κατοικημένη από ένα μωσαϊκό παράξενων λαών. Είναι γεμάτη μεσαιωνικές πόλεις και κάστρα, χωριά ξεχασμένα από το χρόνο, ομιχλώδεις κοιλάδες, βουνά, δυσοίωνα δάση και βουερά ποτάμια.

Τα δάση της Τρανσυλβανίας και τα γειτονικά αδάμαστα Καρπάθια είναι ίσως ο τελευταίος μεγάλος αγριότοπος της Ευρώπης. Δεν φιλοξενούν μόνον λύκους κι αρκούδες άλλα, σύμφωνα με τη λαϊκή φαντασία, σ’ αυτόν τον τόπο συνεχίζουν να ζουν τέρατα και λυκάνθρωποι, βαμπίρ (Pricolici στα Ρουμάνικα) και δαίμονες.

Αποτέλεσμα εικόνας για transylvania

Η πολυπολιτισμική Τρανσυλβανία, όπου ζουν Ρουμάνοι, Ούγγροι, Σέκλερς, Σάξονες, Ρουθήνοι και Τσιγγάνοι, είναι γεμάτη στοιχειωμένες μεσαιωνικές πόλεις αλλά και γραφικά χωριά. Η Τρανσυλβανία είναι στην ουσία μια φτωχή και αγροτική περιοχή της Ρουμανίας, όπου οι αγρότες συνεχίζουν να κερδίζουν τη ζωή τους παλεύοντας με τα χέρια τους, με την υπομονή και το μόχθο τους…

Εδώ οι άνθρωποι ακολουθούν τους ράθυμους ρυθμούς περασμένων εποχών, ζώντας με όσα τους προσφέρει απλόχερα το… «σούπερ μάρκετ» της γης και της Φύσης! Λένε πως η εγκαρτέρηση και η υπομονή είναι το κλισέ της ψυχής της ρουμάνικής αγροτιάς. Υποφέροντας με στωικότητα την «αρχοντιά της φτώχειας» τους, οι Ρουμάνοι αγρότες έχουν μάθει να στηρίζονται αποκλειστικά στις δυνάμεις τους. Η σκληρή αγροτική ζωή είναι στοιχειωμένη από θρύλους και προκαταλήψεις, φαντάσματα νεκρών και σκοτεινές ιστορίες. Οι Ρουμάνοι αγρότες είναι θεματοφύλακες πανάρχαιων παραδόσεων, μέσα στις οποίες ανιχνεύονται δοξασίες με έντονα παγανιστικές καταβολές από την εποχή ακόμη των αρχαίων Δακών και Θρακών.

Αποτέλεσμα εικόνας για transylvania

Δεν είναι ωστόσο η γόνιμη γη και οι καρποί της η μοναδική πηγή πλούτου για τους κατοίκους της Τρανσυλβανίας. Όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια ο τουρισμός αποτελεί μια ανερχόμενη πηγή εσόδων. Η πανέμορφη και σχεδόν ανέγγιχτη φύση, οι μεσαιωνικές πόλεις, τα γραφικά χωριουδάκια, τα καταπράσινα βουνά, τα ιαματικά λουτρά και τα χιονοδρομικά κέντρα, έλκουν όλο και πιο πολλούς Ευρωπαίους τουρίστες.

Η Ρουμανία και ειδικά η Τρανσυλβανία ανέρχεται πλέον δυναμικά στον παγκόσμιο τουριστικό χάρτη. Κι ένας απ’ τους λόγους είναι και το ότι φιλοξενεί τον «πύργο του Δράκουλα», το πιο φωτογραφημένο σημείο της Ρουμανίας, που αποτελεί πλέον σήμα-κατατεθέν της τουριστικής της βιομηχανίας και πόλο έλξης για χιλιάδες τουρίστες κάθε χρόνο.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…

Ταξιδευτές στα Βαλκάνια

Ταξιδευτές στα Βαλκάνια

Σε μια από τις κορυφές της οροσειράς του Αίμου ή Στάρα Πλάνινα (Μπάλκαν), σε υψόμετρο 1.500 μέτρων, στην κεντρική Βουλγαρία, όπου βρίσκεται το σοσιαλρεαλιστικού τύπου φαραωνικοό μνημείο της Μπούζλουτζα, κτισμένο τη δεκαετία του 1970, αλλά εγκατελλειμένο σήμερα στους παγωμένους ανέμους του βορρά.

“Ένα φάντασμα στοιχειώνει τον Δυτικό Πολιτισμό.

Το Φάντασμα των Βαλκανίων”.

Maria Todorova, Imagining the Balkans

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Εδώ και τρεις δεκαετίες ταξιδεύουμε στα Βαλκάνια. Εξερευνούμε την άγνωστη μέχρι πριν από λίγα χρόνια ενδοχώρα μας. Διαβαίνουμε σύνορα, που μέχρι χθες ήταν ερμητικά κλειστά. Κτίζουμε γέφυρες πολιτισμού και φιλίας, ανάμεσα σε γειτονικούς λαούς, που επί μισό αιώνα επικοινωνούσαν ελάχιστα μεταξύ τους. Γνωρίζουμε διαφορετικούς ανθρώπους και κουλτούρες, που ωστόσο έχουν πολλά κοινά στοιχεία τα οποία μας συνδέουν. Ακούμε γνώριμες λέξεις, μουσικές και ήχους. Γευόμαστε οικεία φαγητά και οσφριζόμαστε μυρωδιές που θυμόμαστε από την παιδική μας ηλικία. Ακούμε παράξενες ιστορίες και θρύλους για βρυκόλακες, δαίμονες και νεράιδες, κατάρες και στοιχειώματα. Καταρρίπτουμε στερεότυπα δεκαετιών κι ανοίγουμε νέους διαύλους επικοινωνίας και αλληλοκατανόησης μεταξύ ανθρώπων και λαών. Σχεδιάζουμε περίτεχνους διανοητικούς χάρτες σε βιβλία, περιοδικά και ντοκιμαντέρ, για όσους από εσάς, τους συνταξιδιώτες μας, θέλετε να μας ακολουθήσετε.

Συνεχίζουμε την περιπλάνηση μας στα Βαλκάνια, και ειδικά στο χώρο της πρώην Γιουγκοσλαβίας και της Σερβίας, ως ρομαντικοί περιηγητές άλλων εποχών. Διασχίζουμε με τραίνο, με λεωφορείο και με το αυτοκίνητο μας άγνωστους δρόμους, άγρια αλλά οικεία τοπία. Συναντούμε διαφορετικούς αλλά απροσδιόριστα γνώριμους ανθρώπους. Καταγράφουμε τις εμπειρίες μας σε υψηλής τεχνολογίας συσκευές και φωτογραφικές μηχανές, αλλά και σε φτηνά μπανάλ σημειωματάρια ή απλώς μέσα στις σκέψεις μας. Προσπαθούμε να αφουγκραστούμε τους ψιθύρους μιας άγνωστης ενδοχώρας. Θέλουμε να μοιραστούμε τις εμπειρίες και τις εντυπώσεις μας μ’ εσάς, και να γίνουμε όλοι μαζί μια μεγάλη παρέα συνταξιδιωτών που θα εξερευνούμε μαζί την Terra Incognita των Βαλκανίων.

Το πέτρινο καλοπελεκημένο οθωμανικό γεφύρι, με τις εννέα καμάρες, του ποταμού Δρίνα, στο Βίσεγκραντ της ανατολικής Βοσνίας. Πηγή έμπνευσης για το ομότιτλο βιβλίο (Το Γεφύρι του Δρίνου) του Γιουγκοσλάβου λογοτέχνη Ίβο Άντριτς, χάρη στο οποίο κέρδισε και το Νόμπελ λογοτεχνίας.

Τα Βαλκάνια είναι η άγνωστη ενδοχώρα μας. Τα ομιχλώδη τοπία τους καλύπτονται από πέπλα περίτεχνων μυστηρίων και κρύβουν πολλά μυστικά, που μένει να αποκαλυφθούν. Στα ταξίδια μας προσπαθούμε πάντα να ξεκλειδώσουμε πολλά μυστικά των Βαλκανίων, να μυηθούμε στη μαγεία τους και να κάνουμε την ενδοχώρα μας έναν τόπο οικείο στους αναγνώστες μας. Έναν τόπο που θα ήθελαν και οι ίδιοι να εξερευνήσουν.

Τα Βαλκάνια είναι μια τεράστια γεωγραφική και πολιτιστική γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Οι γέφυρες και τα σταυροδρόμια θεωρούνται στους μύθους των βαλκανικών λαών στοιχειωμένα και επικίνδυνα μέρη. Στοιχειωμένα από δύστροπους θεούς και δαίμονες, που ζητούν με το παραμικρό θυσίες από τους ανθρώπους. Είναι μεγάλη τέχνη να μπορείς να ζεις σε μια περιοχή-γέφυρα, όπως είναι η βαλκανική χερσόνησος. Και αυτό είναι που κάνει τους βαλκανικούς λαούς, τόσο δυναμικούς, ανθεκτικούς και ευέλικτους συνάμα. Το αρχέτυπο της γέφυρας στοιχειώνει τα Βαλκάνια από την αυγή της Ιστορίας…

Ξεκινήσαμε το εξερευνητικό μας ταξίδι στην Terra Incognita των Βαλκανίων από την άγνωστη Σερβία και συνεχίζουμε. Άλλωστε είμαστε βέβαιοι πως μας περιμένουν πολλές ακόμη εκπλήξεις Εκεί Έξω, πάνω από τα βόρεια σύνορα μας…

Το μαγικό χωρίο Κρέμνα στα όρη Τάρα της δυτικής Σερβίας.

Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά θέματα. Ταξιδεύει στην άγνωστη βαλκανική μας ενδοχώρα, εδώ και τρεις δεκαετίες, μελετά, ερευνά κι έχει γράψει για τα Βαλκάνια μια σειρά ειδικά βιβλία, όπως το ΣΤΟΙΧΕΙΩΜΕΝΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ, ΆΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ, που έχουν αποκτήσει πολλούς μυημένους αναγνώστες ως τώρα. Το τελευταίο του βιβλίο, που πρόκειται να εκδοθεί σύντομα, έχει τίτλο «ΒΑΛΚΑΝΙΑ TERRA INCOGNITA» και είναι ένας πολυεπίπεδος οδήγός στα άγνωστα Βαλκάνια. 

Εξαντλήθηκε κι Επανακυκλοφορεί

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ 

Εξερευνώντας τα Μυστικά της Σερβίας 

Γιώργος Στάμκος, Μίλιτσα Κοσάνοβιτς

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ Εξώφυλλο βιβλίου

H ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ είναι ένα ιδιαίτερο βιβλίο που φιλοδοξεί να συμβάλει μ’ έναν δικό του, μοναδικό κι “αιρετικό” τρόπο, στην ελληνική Βαλκανολογία και Σερβολογία. Αποτελεί έναν ιδιάζοντα “διανοητικό χάρτη”, κατασκευασμένο από δύο Βαλκάνιους συγγραφείς με διαφορετική εθνική καταγωγή αλλά και κοσμοθέαση, που ταξιδεύει τον αναγνώστη, ορθολογικά και μεταφυσικά, στο πολυσύνθετο σύμπαν της Σερβίας. Εκφράζει την “αρσενική” και τη “θηλυκή” όψη των Βαλκανίων. Δεν αντιλαμβάνεται τη Σερβία ασπρόμαυρα και αποσπασματικά, αλλά πολύχρωμα και συνθετικά. Στις σελίδες του παρελαύνουν θέματα άγνωστης ιστορίας, ανθρωπογεωγραφίας, επιστήμης, ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, λαογραφίας, μεταφυσικής, παραδοξολογίας, θρύλοι και παραδόσεις της Σερβίας. Ιστορίες για βρυκόλακες και θαύματα, μυστήρια και παράξενες παραδόσεις, μαζί με Ιερή Γεωγραφία, τόπους δύναμης και αστικούς θρύλους (Urban Legends). Η ιστορία και η γεωπολιτική μαζί με τη μεταφυσική και την παραδοξολογία. Το ορθολογικό μαζί με το φαντασιακό. Κοντολογίς είναι ένας εξερευνητικός έντυπος οδηγός για την πραγματική και την ονειρική Σερβία. Αποτελεί απόσταγμα πολύχρονης μελέτης και βιωμάτων των δύο συγγραφέων του πάνω στα βαλκανικά, γιουγκοσλαβικά και σερβικά ζητήματα. Οι συγγραφείς του δεν ταξίδεψαν μονάχα βιβλιογραφικά, μέσα από τις έρευνες και τις σκέψεις άλλων συγγραφέων. Δεν κατέφυγαν στην “ξενοδοχειακή δημοσιογραφία”, αλλά ταξίδεψαν πάρα πολλά χρόνια και συνεχώς στο χώρο αλλά και στο εσωτερικό σύμπαν της Σερβίας. Διέσχισαν μεγάλα τμήματα της χώρας και βίωσαν τις εμπειρίες, τις αγωνίες αλλά και τα όνειρα των κατοίκων της. Έζησαν στις πόλεις και στα χωριά της Σερβίας. Ειδικά στη σέρβικη ύπαιθρο, που είναι ένα αληθινό “Ποίημα Ανάμεσα στις Δαμασκηνιές”.

Βελιγράδι, φρούριο Καλεμέγκταν. Το «Μνημείο του Νικητή», πάνω από από τη συμβολή του ποταμού Σάβα στον μεγαλοπρεπή Δούναβη.

ΙΕΡΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΔΟΥΝΑΒΗ # ΟΙ ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΤΗΣ ΒΟΣΝΙΑΣ # ΥΠΟΓΕΙΟ ΒΕΛΙΓΡΑΔΙ # Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥLEPENSKI VIR # ΦΕΣΤΙΒΑΛ GUCA # ТО ПАРАΞΕΝΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥ ΚΟΥΣΤΟΥΡΙΤΣΑ # ΚΡΑΪΠΟΥΤΑΣΙ # Η ΚΡΥΦΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΚΑΡΑΖΙΤΣ # ΝΙΚΟΛΑ ΤΕΣΛΑ # ΜΙΛΕΒΑ ΜΑΡΙΤΣ-ΑΪΝΣΤΑΪΝ # ΜΙΛΟΥΤΙΝ ΜΙΛΑΝΚΟΒΙΤΣ # ΑΡΤΑΝ (RTANJ)ΤΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΒΟΥΝΟ # LIBERLAND: ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟ ΝΗΣΙ-ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΟ ΔΟΥΝΑΒΗ# ΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΤΩΝ ΚΡΕΜΝΑ # ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΤΟΥ ΔΙΑΒΟΛΟΥ # ΤΟ ΣΕΡΒΙΚΟ “ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ” # ΚΑΤΑΡΑΜΕΝΟ ΚΟΣΟΒΟ # ΕΠΟΥΡΑΝΙΑ ΣΕΡΒΙΑ (ΝEBESKA SRBIJA) # ΒΑΜΠΙΡ, ΒΟΥΚΟΝΤΛΑΚ ΚΑΙ ΔΑΙΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΜΟΡΑ # ΣΛΑΒΙΚΟΣ ΠΑΓΑΝΙΣΜΟΣ # ΒΕΝΤΕΤΕΣ ΣΤΟ ΑΝΥΠΟΤΑΚΤΟ ΜΑΥΡΟΒΟΥΝΙΟ ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΒΟΪΝΟΝΤΙΝΑ # ΝΟΒΙ ΣΑΝΤ: Η ΣΕΡΒΙΚΗ “ΑΘΗΝΑ” # ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΒΟΪΒΟΝΤΙΝΑ # Ο “ΠΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΚΡΑΝΙΩΝ” ΣΤΗ ΝΙΣ # ΣΟΥΜΑΝΤΙΑ: Η “ΤΟΣΚΑΝΗ” ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ # ΤΟ ΜΑΥΣΩΛΕΙΟ ΤΩΝ ΚΑΡΑΤΖΟΡΤΖΕΒΙΤΣ # ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΝΟΤΙΑΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΣΛΙΒΟΒΙΤΣΑ ΚΑΙ ΣΑΪΚΑΤΣΑ # ΚΡΑΓΚΟΥΓΙΕΒΑΤΣ: ΤΟ “ΜΑΝΤΣΕΣΤΕΡ” ΤΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ # ΣΕΡΒΙΚΗ ΣΥΝΩΜΟΣΙΟΛΟΓΙΑ # ΣΕΡΒΙΚΗ ΝΕΚΡΟΦΙΛΙΑ # ΒΑΜΠΙΡ-ΜΙΛΟΣΕΒΙΤΣ # ΒΛΑΧΙΚΗ ΜΑΓΕΙΑ # ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΒΟΤΑΝΑ # ΙΑΜΑΤΙΚΑ ΛΟΥΤΡΑ # ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ # Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ “ΣΕΡΒΟΣ ΝΤΑΛΙ” # ΙΒΟ ΑΝΤΡΙΤΣ ΚΑΙ ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΟΥ ΔΡΙΝΟΥ # ΒΟΓΟΜΙΛΙΚΕΣ ΝΕΚΡΟΠΟΛΕΙΣ # ΠΑΡΑΞΕΝΟΙ ΣΕΡΒΟΙ # YUGONOSTALGIA # ΣΤΟΙΧΕΙΩΜΕΝΗ ΣΕΡΒΙΑ

Εξερευνήστε τα μυστικά της Άγνωστης Σερβίας

ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ Εξώφυλλο βιβλίου

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΩ AMEΣΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΕΡΒΙΑ»;

Το βιβλίο (320 σελίδες και δεκάδες φωτογραφίες)κοστίζει 25 ευρώ, και σας κάνουμε ΔΩΡΟ τα έξοδα αποστολής και αντικαταβολής μέσω  ΕΛΤΑ,

για να σας έρθει Άμεσα στο σπίτι σας !

Τηλεφωνείστε ΤΩΡΑ στο

2392.110215

ή στο 6945522050

ή στείλτε στον ίδιο αριθμό μήνυμα (SMS) με τα στοιχεία σας (Ονοματεπώνυμο, Διεύθυνση, Ταχυδρομικός Κώδικας και Τηλέφωνο) γράφοντας “Άγνωστη Σερβία”.
Μπορείτε επίσης να δώσετε την παραγγελία σας και τα στοιχεία σας στο mail: stamkos@post.com

ΠΡΟΣΟΧΗ

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

 ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ: Οι “Αναστενάρηδες” των παγωμένων νερών

Παράξενα Θεοφάνεια της Βουλγαρίας

Οι “Αναστενάρηδες” των παγωμένων νερών

ΑΠΟΣΤΟΛΗ στο χωριό Κάλοφερ, στην Κοιλάδα των Ρόδων της Βουλγαρίας

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος 

Τα Βαλκάνια, αυτή η μυστηριώδης, ανησυχαστική και ομιχλώδης χερσόνησος, που ξεκινά από το προαύλιο της Αυστρίας για να καταλήξει στις ακτές της Μεσογείου, αποτελείται πλέον από ένα πλήθος κρατών που το καθένα τους, για δικούς του λόγους, αποφεύγει όσο μπορεί το χαρακτηρισμό “βαλκανικό”. Ως γνωστόν η λέξη Βαλκάνιος έχει καταντήσει ένα επίθετο που ανήκει στο υβριστικό λεξιλόγιο, εξ αιτίας των προκαταλήψεων της Δύσης και κατασυκοφάντησης των βαλκανικών λαών, σε σημείο ώστε να θεωρούνται οι “βάρβαροι” της Ευρώπης, άσχετα αν τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους με τα δεκάδες εκατομμύρια νεκρών, τις γενοκτονίες και το Άουσβιτς, τα προκάλεσαν και τα εκτέλεσαν “πολιτισμένοι Ευρωπαίοι” και όχι ταλαίπωροι και φτωχοί Βαλκάνιοι…

Κανείς δε θέλει να είναι Βαλκάνιος

Η Ελλάδα, που είναι ο τελευταίος σταθμός της Ευρώπης όπου τα Βαλκάνια αρχίζουν να διαλύονται εντελώς στην Ανατολή και τη Μεσόγειο, αποφεύγει επιτηδευμένα να αυτοπροσδιοριστεί ως “βαλκανική χώρα” προτιμώντας τον χαρακτηρισμό μεσογειακή, για την ακρίβεια Ευρω-μεσογειακή χώρα. H Κροατία, το νεότερο 27ο μέλος της Ε.Ε. αρνείται παντελώς οποιοδήποτε βαλκανικό χαρακτηρισμό της και διαλαλεί πως αποτελεί Κεντροευρωπαϊκή χώρα. Η Ρουμανία, λόγω θέσης, άλλοτε παριστάνει την Ανατολικοευρωπαϊκή χώρα, άλλοτε την Κεντροευρωπαϊκή και σπανίως τη Βαλκανική. Η Σερβία, προκειμένου να αποβάλλει από πάνω της το στίγμα του “βίαιου Βαλκάνιου”, προβάλλοντας συχνά την “πολιτισμένη” βόρεια πολυπολιτισμική επαρχία της, τη Βοϊβοντίνα, που αποτελεί γεωγραφικό και πολιτισμικό τμήμα της Μεσευρώπης, προσπαθεί όσο γίνεται να μην αυτοχαρακτηρίζεται ως αποκλειστικά βαλκανική χώρα. Ακόμη και η υποανάπτυκτη Αλβανία προβάλλει περισσότερο την “Αδριατική” ταυτότητά της και λιγότερο τη βαλκανική. Η μόνη χώρα που δεν μπορεί με κανένα τρόπο να αποφύγει τον όρο βαλκανική είναι η Βουλγαρία. Δεν έχει ούτε γεωγραφικά, ούτε ιστορικά, ούτε πολιτισμικά άλλοθι για κάτι τέτοιο. Άλλωστε η βαλκανική χερσόνησος πήρε το όνομα της από την οροσειρά των Βαλκανίων (Μπάλκαν στα Τουρκικά σημαίνει “δασωμένα όρη”), που δεν είναι άλλη από τη Στάρα Πλανίνα (“αρχαία όρη” στα Βουλγαρικά), που είναι η σλαβική ονομασία της Οροσειράς του Αίμου, που βρίσκεται στην κεντρική Βουλγαρία. Έτσι η Βουλγαρία είναι από κάθε άποψη μια 100% βαλκανική χώρα.

Η οικονομική ενδοχώρα της Ελλάδας

Περάσαμε για μια ακόμη φορά τα βόρεια σύνορα μας κι έπειτα από ένα τυπικό συνοριακό έλεγχο εισήλθαμε στο έδαφος της γειτονικής μας Βουλγαρίας (Bulgaria), της φτωχότερης χώρας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (πλήρες μέλος από το 2007), η οποία από την 1η Ιανουαρίου του 2018 και επί ένα εξάμηνο ασκούσε την Προεδρία στην Ε.Ε. Διασχίζουμε το νοτιοανατολικό τμήμα της, την περιοχή του Πίριν και τις πόλεις Σαντάσκι και Μπλαγκόεβγκραντ, όπου οι ελληνικές επενδύσεις και οι μαζικές εγκαταστάσεις επιχειρήσεων από τη βόρεια Ελλάδα -για λόγους κόστους και φορολογίας- έχουν καταστήσει αυτή την περιοχή σε “ατμομηχανή ανάπτυξης” ολόκληρης της Βουλγαρίας και σίγουρα την πιο ανεπτυγμένη περιοχή της χώρας. Παντού παρατηρούμε βιομηχανικές εγκαταστάσεις και αποθήκες με ονόματα γνωστών ελληνικών επιχειρήσεων, ενώ πολλά καταστήματα έχουν τις επιγραφές τους και στα Ελληνικά για να προσεγγίσουν κι Έλληνες πελάτες. Το κόστος ζωής εδώ είναι αρκετά πιο χαμηλό και τα πάντα, από τα καύσιμα και το ρεύμα μέχρι τα τσιγάρα και τα τρόφιμα, είναι κατά 30-40% πιο φθηνά σε σχέση με την Ελλάδα.

Αυτό δεν εμποδίζει όμως την πλειοψηφία των Βουλγάρων, ειδικά των απλών εργαζόμενων, να ζει μέσα στη φτώχεια, αν και σχετικά καλύτερα σε σχέση με πριν λίγα χρόνια. Κάθε φορά που ανεβαίνω ή διασχίζω τη Βουλγαρία παρατηρώ μια μικρή αλλά σταθερή βελτίωση, από τις υποδομές μέχρι το βιοτικό επίπεδο, αλλά σε γενικές γραμμές η οικονομική κατάσταση της πλειοψηφίας των Βουλγάρων δεν είναι καθόλου αξιοζήλευτη, παρά την είσοδο τους στην Ε.Ε. την οικονομική ανάπτυξη και τη σχετική νομισματική σταθερότητα του Λέβα (2 Λέβα = 1 Ευρώ). Λίγοι ευνοούνται ενώ οι περισσότεροι μοχθούν για την καθημερινή τους επιβίωση -μια παραδοσιακή κατάσταση στα Βαλκάνια. Αντί για παραδοσιακές ακρότητες υπάρχει πλέον το ηρεμιστικό μούδιασμα της καταναλωτικής δημοκρατίας Made in EU. Έγιναν άραγε και οι ακραιφνείς Βαλκάνιοι Βούλγαροι έγιναν ένα εξευρωπαϊσμένο “εξημερωμένο είδος”;

Φτάσαμε στη Σόφια, την πρωτεύουσα της χώρας με 1,5 εκ. κατοίκους, και κτίρια που αναμειγνύουν Μεσοπολεμικό εκλεκτικισμό, τεράστια φθαρμένα μπλοκ πολυκατοικιών -απομεινάρια της κομουνιστικής περιόδου- ενώ τελευταία ξεφυτρώνουν και αρκετοί γυάλινοι μικροί ουρανοξύστες, που κατασκευάστηκαν για να φιλοξενήσουν κυρίως τα γραφεία των ξένων επιχειρήσεων που επέλεξαν για φορολογικούς λόγους ως έδρα τους τη Βουλγαρία. Αποφύγαμε το χαοτικό κέντρο της πόλης και πήραμε τον περιφερειακό, όπου κατασκευάστηκαν τα τελευταία χρόνια εμπορικά κέντρα και πολυκαταστήματα ελληνικών κυρίως συμφερόντων, όπως το ΙΚΕΑ της Σόφιας, που ανήκει στον ελληνικό όμιλο του Φουρλή. Παρά την οικονομική κρίση στην Ελλάδα το ελληνικό επιχειρηματικό κεφάλαιο δε σταμάτησε να επεκτείνεται και να διεισδύει στα Βαλκάνια, προσδοκώντας κυρίως μελλοντικά κέρδη. Και η παρένθεση κλείνει εδώ.

Από τον “Τσάριγκράντσι Πουτ” στην “Κοιλάδα των Ρόδων”

Αφού διασχίσαμε ένα τμήμα του εξωτερικού περιφερειακού της Σόφιας κατευθυνθήκαμε νοτιοανατολικά παίρνοντας τον περίφημο ιστορικό “Τσάριγκράντσι Πουτ”, το δρόμο δηλαδή που οδηγούσε ιστορικά στην Κωνσταντινούπολη με ενδιάμεσους σταθμούς τη Φιλιππούπολη και την Αδριανούπολη. Διασχίζουμε πλέον την άνω κοιλάδα του ποταμού Έβρου (Μαρίτσα στα Βουλγαρικά), που σταδιακά ανοίγει σε μια τεράστια εύφορη πεδιάδα που οριοθετείται νότια από την οροσειρά της Ροδόπης και βόρεια από εκείνη του Αίμου. Φτάσαμε στη Φιλιππούπολη (Πλόβντιβ), τη δεύτερη σε πληθυσμό πόλη της χώρας (αν και στο ίδιο μέγεθος με τη Βάρνα) κι αμέσως στραφήκαμε βόρεια προς την οροσειρά του Αίμου (Μπάλκαν ή Στάρα Πλανίνα) και την περίφημη Κοιλάδα των Ρόδων. Η κοιλάδα αυτή είναι παγκοσμίως φημισμένη για τα εξαίσια αρωματικά ρόδα (τριαντάφυλλα), που καλλιεργούνται εδώ λόγω του ειδικού μικροκλίματος, από τα ροδοπέταλα των οποίων παράγεται αιθέριο έλαιο που κοστίζει δέκα χιλιάδες ευρώ το λίτρο και πωλείται στις μεγαλύτερες επιχειρήσεις παρασκευής αρωμάτων στον κόσμο. Η συλλογή των ροδοπέταλων από τα τεράστια χωράφια με τριαντάφυλλα γίνεται κάθε χρόνο το Μάιο, από τις τέσσερις η ώρα το βράδυ μέχρι τις δέκα το πολύ το πρωί γιατί τα ρόδα είναι πολύ ευαίσθητα και συνοδεύεται από δρώμενα, γιορτές και σχετικό φεστιβάλ.

Τώρα ήταν χειμώνας και τα τεράστια ροδοχώραφα ήταν γυμνά και το μόνο που προεξείχε ήταν οι μικροί κλαδεμένοι κορμοί των ρόδων, έτοιμοι να μπουμπουκιάσουν με τον ερχομό του ανοιξιάτικου ήλιου. Καθώς την άνοιξη η θερμοκρασία ανεβαίνει, κι ο ήλιος λάμπει πιο πολύ, η Φύση απελευθερώνεται από τη νάρκη του παγωμένου χειμώνα. Ένας νέος κύκλος της ζωής ξεκινά και η ανθοφορία απλώνεται παντού, ειδικά στα ρόδα, συμβολίζοντας τη νίκη των φυτών και της ζωής, που επιβίωσαν από τις αντιξοότητες του χειμώνα. Για την ώρα ο χειμωνιάτικος ήλιος, αν και έλαμπε, έμοιαζε κλεισμένος σ’ ένα παγωμένο μπουκάλι. Η ομίχλη απλωνόταν παντού ανάμεσα σε δάση, χωράφια και γραφικά βουλγάρικα χωριουδάκια. Σέρνονταν σαν φάντασμα πάνω στο μουσκεμένο από την πρωινή πάχνη έδαφος.

Όταν φτάσαμε στο Κάλοφερ, μια κωμόπολη 3.650 κατοίκων, που βρίσκεται 56 χιλιόμετρα βορείως της Φιλιππούπολης και 164 χλμ. ανατολικά της Σόφιας, στην άκρη της Κοιλάδας των Ρόδων και στις υπώρειες του Αίμου (Μπάλκαν) είχε ήδη βραδιάσει. Αφού κάναμε μια αρχική εξερευνητική περιήγηση στο κέντρο του χωριού πήγαμε στον ξενώνα για να πέσουμε για ύπνο διότι αύριο, που ήταν τα Θεοφάνεια, έπρεπε να σηκωθούμε πολύ νωρίς, για την ακρίβεια στις 5:30 το πρωί.

Yordanov Den στο Κάλοφερ: Τα παράξενα Θεοφάνεια της Βουλγαρίας

Κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου, την ημέρα των Θεοφανείων (Yordanov Den ή Μέρα του Ιορδάνη στα Βουλγαρικά) το Κάλοφερ γίνεται το επίκεντρο ενός μοναδικού και παράξενου δρώμενου και εθίμου ή φήμη του οποίου έχει ξεπεράσει τα σύνορα της χώρας. Αυτή τη μέρα πολλές χιλιάδες Βούλγαροι συγκεντρώνονται στο χωριό Κάλοφερ (Калофер) στις όχθες του ποταμού Τούντζα, παραπόταμου του Έβρου, στην περίφημη Κοιλάδα των Ρόδων. Το σημερινό χωριό κτίστηκε και κατοικήθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα (1533) και διατηρούσε αρχικά κάποια προνόμια στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Είναι ένα τυπικό βουλγαρικό χωριό με τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της περιοχής του, με πολλές ορθόδοξες εκκλησίες, όπως εκείνη του Αρχάγγελου Μιχαήλ που βρίσκεται πάνω από το ποταμάκι, όπου λαμβάνει χώρα το δρώμενο των Θεοφανείων. Μοναδική εξαίρεση αποτελεί το, φαραωνικών διαστάσεων, τσιμεντένιο άγαλμα του Βούλγαρου εθνικού ποιητή κι επαναστάτη Hristo Botev, που βρίσκεται σ’ ένα σοσιαλ-ρεαλιστικού τύπου μνημείο σε μια πλαγιά του χωριού και εγκαινιάστηκε το 1976 προς τιμήν της επετείου των εκατό χρόνων από την εξέγερση του βουλγαρικού λαού κατά των Οθωμανών κατακτητών.

Η γιορτή των Θεοφανείων (Yordanov Den) συμπίπτει και με την επέτειο των γενεθλίων του ποιητή κι επαναστάτη Hristo Botev, που γεννήθηκε στο Κάλοφερ στις 6.1.1848 και σκοτώθηκε από τους Τούρκους στις 20.5.1876, κατά τη διάρκεια της μεγάλης εξέγερσης των Βουλγάρων κατά των Οθωμανών κατακτητών τους. Η εξέγερση αυτή πνίγηκε στο αίμα από τους Τούρκους Βασιβουζούκους, προκαλώντας την κατακραυγή της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης και την στρατιωτική επέμβαση της Ρωσίας στα Βαλκάνια, που οδήγησε στον πολυαίμακτο Ρωσο-Τουρκικό Πόλεμο του 1877-78. Οι Ρώσοι θυσίασαν περί τους διακόσιες χιλιάδες στρατιώτες και οι Οθωμανοί ακόμη περισσότερους, αλλά στο τέλος νίκησαν, έφτασαν ως τα προάστια της Κωνσταντινούπολης, κι ανάγκασαν το Σουλτάνο να αποδεχθεί την ανεξαρτησία της σύγχρονης Βουλγαρίας. Έτσι τα Θεοφάνεια στο Κάλοφερ, εκτός από θρησκευτική είναι και εθνική εορτή, θυμίζοντας στους σημερινούς Βούλγαρους τον αγώνα και τις θυσίες των προγόνων τους για την ελευθερία από τον οθωμανικό ζυγό. Τους θυμίζει και το θανατηφόρο ρεπερτόριο της βαλκανικής ιστορίας καθώς όλοι οι λαοί των Βαλκανίων πέρασαν μέσα από το αδυσώπητο καμίνι της και σφυρηλάτησαν μια ευαίσθητη, ακόμη και στις ιδανικές συνθήκες, εθνική ταυτότητα.

Είναι έξι η ώρα το πρωί και ήδη εκατοντάδες άνθρωποι, ανάμεσα τους κι εμείς, δύο φλογεροί εξερευνητές των Βαλκανίων (o υπογράφων και ο σκηνοθέτης του Balkan Express Θόδωρος Καλέσης), στριμώχνονται στις όχθες του μικρού ποταμού, που είναι ήδη καλυμμένος από χιόνι και λεπτό στρώμα πάγου. Η θερμοκρασία είναι μείον τέσσερις βαθμοί και, παρότι ντυμένοι σαν “αστροναύτες”, τουρτουρίζουμε από το κρύο. Ιαχές, πατριωτικά συνθήματα και εμψυχωτικά τραγούδια ακούγονται από το πλήθος των επισκεπτών για να “ανέβει” η ψυχολογία. Μετά μία ώρα υπομονής μέσα στην παγωνιά και καθώς ο ουρανός άρχισε να χαράζει και να γίνεται μπλε, ο πρώτος “γενναίος” πηδάει μέσα στο παγωμένο νερό. Είναι ένας εβδομηντάχρονος γέρος με μούσια κι ένα νταούλι στα χέρια του. Βουτάει τρεις φορές στο παγωμένο νερό και κατόπιν αρχίζει να παίζει το νταούλι του και να καταβρέχει περιστασιακά το συγκεντρωμένο πλήθος. Το εναρκτήριο λάκτισμα δόθηκε.

Μέσα στο επόμενο δίωρο μπήκαν μέσα στο παγωμένο και χιονισμένο ποταμάκι του Κάλοφερ περί τα 300 με 400 άτομα όλων των ηλικιών (από γέρους μέχρι και παιδάκια, αλλά όχι όμως γυναίκες), φορώντας παραδοσιακές βουλγάρικες σημαίες, παίζοντας γκάιντες και νταούλια, τραγουδώντας και χορεύοντας, πίνοντας κρασί και δονούμενοι με διονυσιακή έκσταση, που θύμιζε αρχαία θρακικά τελετουργικά για την επίκληση της γονιμότητας και την απέλαση των δαιμόνων. Εδώ φαίνεται πως επιζεί ακόμη το βαλκανικό Volkgeist (“λαϊκό πνεύμα”). Πρόκειται για μια ενεργειακά φορτισμένη βιωματική εμπειρία που σε αλλάζει και θα πρέπει κάποια στιγμή να τη ζήσετε έστω και ως παρατηρητές. Οι φωτογραφίες μιλούν από μόνες τους…

Αποκλειστικές Φωτογραφίες: Γιώργος Στάμκος 

/ Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς άδεια.

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο http://www.tvxs.gr στις 6.1.2019

Ο Γιώργος Στάμκος (stamkos@post.com) είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος, ειδικός στα βαλκανικά ζητήματα.

Περισσότερα στο βιβλίο «Στοιχειωμένα Βαλκάνια»: https://zenithmag.wordpress.com/%CE%B2%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%B9%CE%BF-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%B9%CF%87%CE%B5%CE%B9%CF%89%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B1-%CE%B2%CE%B1%CE%BB%CE%BA%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CE%B1/