Εθνογένεση στα Βαλκανια: ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΟΓΕΝΕΣΗΣ ΤΩΝ ΣΛΑΒΟΜΑΚΕΔΟΝΩΝ

 

Η Εθνογένεση στα Βαλκάνια

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΟΓΕΝΕΣΗΣ

ΤΩΝ ΣΛΑΒΟΜΑΚΕΔΟΝΩΝ

Βαλκάνια Η Γένεση των Εθνών.jpg

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

    Στα τέλη 19ου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία, έπειτα από δύο αιώνες στασιμότητας και παρακμής, φυλλοροεί και τα άκρα της στα Βαλκάνια αρχίζουν να ξηλώνονται. Τα ευρωπαϊκά εδάφη της, όσα δεν προσαρτώνται από την Αψβουργική ή την Ρωσική Αυτοκρατορία, γίνονται πεδίο αντιπαράθεσης είτε εθνοτήτων που ζητούν αυτοδιάθεση είτε νεοσύστατων εθνών-κρατών που επιθυμούν να επεκτείνουν την εδαφική τους κυριαρχία, απελευθερώνοντας “αλύτρωτους αδελφούς”.   Η ιδέα ύπαρξης ενός ξεχωριστού Σλαβομακεδονικού έθνους -διακριτού από το ανερχόμενο Βουλγαρικό έθνος, με το οποίο είχε ισχυρούς ιστορικούς δεσμούς- γεννήθηκε από έναν μικρό κύκλο μορφωμένων Σλάβων της Μακεδονίας, που είχαν παιδεία Σλαβική αλλά και Ελληνική, με σκοπό την πλήρη απαγκίστρωση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την αυτοδιάθεσή τους. Για να εξυπηρετήσουν τους σκοπούς τους ιδρύουν το 1897 την Σλαβόφωνη Εσωτερική Μακεδονο-Αδριανουπολιτική Επαναστατική Οργάνωση, το μετέπειτα VMRO (ΕΜΕΟ- Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση). Σκοπός της ήταν να οργανώσει και να προκαλέσει μια εξέγερση, κυρίως των σλαβόφωνων Χριστιανών, στην οθωμανική Μακεδονία και Θράκη. Οι υποσχέσεις που δίνουν στον τοπικό πληθυσμό, ανεξαρτήτου καταγωγής, γλώσσας ή θρησκείας, είναι αυτοδιάθεση και αυτονομία. 20 Ιουλίου του 1903. Μετά από πολλές αναβολές η οργάνωση προχωρεί στην εξέγερση του Ίλιντεν (γιορτή του Προφήτη Ηλία) στις περιοχές τόσο της σημερινής Ανδριανούπολης όσο και του Μοναστηρίου (Μπίτολα), με επίκεντρο την ορεινή -πλειοψηφικά βλαχόφωνη- κωμόπολη του Κρουσόβου (Krusevo). Αποτέλεσμα της εξέγερσης ήταν η δημιουργία δυο προσωρινών κυβερνήσεων, οι οποίες όμως καταλύθηκαν αιματηρά από τους Οθωμανούς έπειτα από μερικές μέρες. Σχετική εικόνα 1908, Κίνημα των Νεότουρκων. Ο δρόμος προς την ανεξαρτησία διακόπτεται βιαίως από τις δράσεις των Νεότουρκων οι οποίοι, προσπαθώντας να διατηρήσουν την τουρκική κυριαρχία στα Βαλκάνια, επιδιώκουν, με πρόσχημα τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, να εκτουρκίσουν όλους τους πληθυσμούς του ευρωπαϊκού -και πλειοψηφικά χριστιανικού- τμήματος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Τα μικρά χριστιανικά βαλκανικά έθνη (Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο) συνασπίζονται εναντίον τους. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι είναι προ των πυλών… Νικηφόρα και στους δύο Βαλκανικούς Πολέμους κατά τη διάρκεια του 1912 και του 1913 η Σερβία, επεκτείνεται προς νότον και σχεδόν διπλασιάζει την έκτασή της. Προσάρτησε το Σάντζακ-Ράσκα, τo Βιλαέτι του Κοσόβου, καθώς και τα εδάφη τα οποία σήμερα συμπίπτουν με την έκταση της Πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας (π.Γ.Δ.Μ.), περιλαμβάνοντας ακόμη και την πληθυσμιακά ανάμεικτη πόλη του Μοναστηρίου (Βπίτολα). Το 1918 και το τέλος του Α’ Π. Πολέμου βρίσκει τη σημερινή περιοχή της π.Γ.Δ. Μακεδονίας προσαρτημένη στο βασίλειο της Σερβίας, να αποκαλείται μάλιστα απ’ τους Σέρβους και ¨παλαιά Σερβία”. Την ίδια χρονιά συγκροτείται και το “Βασίλειο Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων”, με πρωτεύουσα το Βελιγράδι και υπό τη ηγεσία της σέρβικης βασιλικής δυναστείας των Καρατζόρτζεβιτς.
  Το 1929, το Βασίλειο μετονομάστηκε επισήμως σε Βασίλειο της Νοτιοσλαβίας (Γιουγκοσλαβίας) και διαιρέθηκε σε περιφέρειες γνωστές και ως μπανόβινες, κυρίως με βάση τους ποταμούς τους. Σχετική εικόνα         Η περιοχή της σημερινής π.Γ.Δ. Μακεδονίας γίνεται γνωστή τότε είτε ως Βαρντάρσκα Μπανόβινα (μαζί με τμήμα της νότιας Σερβίας) είτε ως νότια περιοχή Βασιλείου της Γιουγκοσλαβίας και οι ονομασίες αυτές παραμένουν καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930. Το 1941, μετά την κατάκτηση της Γιουγκοσλαβίας από τις δυνάμεις του Άξονα και το διαμελισμό της, εισάγεται από τους κατακτητές ο όρος Μακεδονία του Βαρδάρη, ο οποίος διατηρείται κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Αποτέλεσμα εικόνας για Yugoslavia map 1941 Το 1944 η Αντιφασιστική Συνέλευση για την Εθνική Απελευθέρωση της Μακεδονίας (ASNOM) διακήρυξε την περιοχή ως τμήμα της Λαϊκής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας, με ηγέτη της τον Τίτο. Ο Τίτο αρχικά της χορήγησε καθεστώς “ομόσπονδης συνιστώσας δημοκρατίας” της τότε νέας ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας και το όνομα Βαρντάρσκα Μπανόβινα (Επαρχία του Βαρδάρη)ανήκει πλέον στο παρελθόν. Μετά τη μετονομασία της ομοσπονδίας σε Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας (SFRJ) το 1963, η Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας μετονομάστηκε ανάλογα σε Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας παραμένοντας μία από τις έξι επιμέρους δημοκρατίες της Γιουγκοσλαβικής ομοσπονδίας. Το 1991 η ενωμένη Γιουγκοσλαβία διαλύεται και μάλιστα αιματηρά.  
foto: ap
  Στις 8 Σεπτεμβρίου 1991 πραγματοποιείται δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία της Ομόσπονδης Γιουγκοσλαβικής (τέως Σοσιαλιστικής) Δημοκρατίας της Μακεδονίας, ενώ το Νοέμβριο (17) της ίδιας χρονιά εγκρίνεται το Σύνταγμα της γειτονικής χώρας από τη βουλή των Σκοπίων. Η χώρα, με πληθυσμό 2,1 εκατομμύρια κατοίκους (65% Σλαβομακεδόνες, 25% Αλβανοί, 10% διάφοροι) ονομάζεται επίσημα «Δημοκρατία της Μακεδονίας» (Republika Mkedonija). Η αντιπαράθεση με την Ελλάδα, κυρίως για την επίσημη ονομασία της χώρας, μόλις έχει ξεκινήσει και κρατάει μέχρι τις μέρες μας… περίπου 27 χρόνια μετά. Στις 8 Απριλίου 1993 η χώρα αναγνωρίζεται επίσημα από τον ΟΗΕ ως ανεξάρτητο μέλος της, κι αμέσως αρχίζουν να την αναγνωρίζουν η μία μετά την άλλη οι περισσότερες χώρες-μέλη του ΟΗΕ και μάλιστα με το συνταγματικό της όνομα “Δημοκρατία της Μακεδονίας”, προκαλώντας την οργή της Ελλάδας. Το 1995 υπογράφεται από Αθήνα και Σκόπια η Ενδιάμεση Συμφωνία, που ρυθμίζει μια σειρά από διμερή ζητήματα. Το 1999, λόγω του πολέμου στο Κόσοβο και του Νατοϊκού βομβαρδισμού της Σερβίας, αυτή η μικρή βαλκανική χώρα φιλοξενεί για ένα διάστημα περίπου 400.000 Αλβανοκοσοβάρους πρόσφυγες. Το 2001, έπειτα από σκληρές εθνοτικές συγκρούσεις μεταξύ Σλαβομακεδόνων και Αλβανών, υπογράφεται η Συμφωνία της Αχρίδας, που ανασυγκροτεί εσωτερικά τη χώρα παρέχοντας περισσότερα δικαιώματα στην αλβανική κοινότητα π.χ. καθιστώντας την αλβανική γλώσσα επίσημη γλώσσα μαζί με τη (Σλαβο)Μακεδονική σε περιοχές όπου οι Αλβανοί ξεπερνούν το 20% του τοπικού πληθυσμού. Το 2008 στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι η αίτηση της χώρας για ένταξή της στη Βορειοατλαντική σκοντάφτει στην απειλή του Βέτο της Ελλάδας. Στις 17 Ιουνίου του 2018 Αθήνα και Σκόπια υπογράφουν τη Συμφωνία των Πρεσπών, που ρυθμίζει όλες τις εκκρεμότητες των διμερών σχέσεων, αρχής γενομένης του ονοματολογικού, με την αλλαγή του συνταγματικού ονόματος από σκέτο “Μακεδονία” σε “Βόρεια Μακεδονία”, ανοίγοντας έτσι το δρόμο στα Σκόπια για ένταξή τους σε ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκή Ένωση. Μια νέα σελίδα έχει πλέον ανοίξει στην ιστορία της νεότευκτης βαλκανικής χώρας οδηγώντας την -τουλάχιστον για την ώρα- σε νέες περιπέτειες, που ενδεχομένως οδηγήσουν τελικά στην ασφαλή πρόσδεση της στο Ευρωατλαντικό άρμα.
foto: a. ivanji

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ

1897: Ιδρύεται η Σλαβόφωνη Εσωτερική Μακεδονο-Αδριανουπολιτική Επαναστατική Οργάνωση (VMRO) 1903: Εξέγερση του Ίλιντεν 1908: Κίνημα των Νεότουρκων 1912 – 1913: Βαλκανικοί Πόλεμοι 1918: Ιδρύεται το βασίλειο της Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων (Γιουγκοσλαβία από το 1929) 1941: Μακεδονία του Βαρδάρη 1944: Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας στα πλαίσια της Γιουγκοσλαβίας. 1963: Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας στα πλαίσια της σοσιαλιστικης Γιουγκοσλαβίας (SFRJ). 1991: Διαλύεται η ενωμένη Γιουγκοσλαβία (SFRJ) 8 Σεπτεμβρίου 1991: Δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία της Ομόσπονδης Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας 17 Νοεμβρίου 1991: Η βουλή των Σκοπίων εγκρίνει το Σύνταγμα της γειτονικής χώρας.           Στοιχειωμένα Βαλκάνια Εξώφυλλο.jpeg unknownservia-egnarts (1).jpg