MONTE DI PIETA: Η «Τράπεζα των Φτωχών» Στην Κέρκυρα του 17ου αιώνα

MONTE DI PIETA

Η «Τράπεζα των Φτωχών»

Στην Κέρκυρα του 17ου αιώνα

Γράφει ο Σπύρος Δημητρίου

Πολλές είναι οι απόψεις, από διάφορες πλευρές της κοινωνικής και οικονομικής ζωής που ακούγονται σχετικά με την βοήθεια προς τα φτωχά μέλη της κοινωνίας μέσα από δημόσια ταμεία αλλά και μέσα από τράπεζες. Ποιος όμως γνωρίζει το θεσμό και την ύπαρξη της Τράπεζας των Φτωχών στη Κέρκυρα από το 1630-1631; Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά…

ΟΙ «ΑΓΑΘΟΕΡΓΕΙΣ» ΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

Το ζήτημα της φτώχειας πάντα αποτελούσε ένα σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα ενώ σήμερα είναι ακόμα πιο έντονο. Προκειμένου να μειωθεί το φαινόμενο της φτώχειας από τα χρόνια του Μεσαίωνα προσπάθησαν να συνδέσουν τους φτωχούς με «αγαθοεργής» πιστώσεις.

Στην ιστορική της διαδρομή, η πίστωση (γνωστή συνήθως ως δανεισμός) είχε πολλούς και διαφορετικούς πρωταγωνιστές. Χριστιανοί, Εβραίοι τραπεζίτες, ενεχυροδανειστές, έμποροι, φοροεισπράκτορες, αργυραμοιβοί, ιδιώτες και τέλος όσοι διαθέτοντας ρευστό μπορούσαν να δανείζουν έντοκα, ήταν οι πρωταγωνιστές.

Στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα έκανε την εμφάνισή του στις μικρομεσαίες πόλεις της κεντρικής Ιταλίας ένας καινοτόμος θεσμός, το Monte di Pieta (MdP). Πρόκειται για ένα υβριδικό πιστωτικό ίδρυμα που δημιουργήθηκε το 1462 στην Περούτζια από Φραγκισκανούς μοναχούς, με στόχο να προσφέρει τις υπηρεσίες του σε όσους εξαιτίας των υψηλών επιτοκίων δεν μπορούσαν να προσφύγουν στις υπηρεσίες των ιδιωτικών τραπεζών. Ο στόχος υλοποιούνταν με τη χορήγηση χαμηλότοκων καταναλωτικών δανείων τα οποία εξασφαλίζονταν με κινητές αξίες.

Από τα πρώτα στάδια της λειτουργίας του κατόρθωσε επιτυχημένα να συνδυάσει τη μεταφυσική χριστιανική πίστη με την πίστη του καθημερινού οικονομικού βίου. Η θεολογική σκέψη διαδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο, αφού προσδιόρισε το ηθικό πλαίσιο δράσεως και παράλληλα κατάφερε με αποτελεσματικό τρόπο να εξασφαλίζει τα ιδρυτικά κεφάλαια.

Η λειτουργία των MdP είναι συνυφασμένη με την εδραίωση του εγχρήματου καπιταλισμού, επειδή με τη δραστηριότητά τους μεταφέρουν το αποθησαυρισμένο χρήμα των εύπορων τάξεων στις φτωχές, που το ανακυκλώνουν στη κατανάλωση δημιουργώντας ταυτόχρονα τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη και επέκταση της Ευρωπαϊκής οικονομίας.

Η ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΩΝ ΦΤΩΧΩΝ ΣΤΗΝ ΚΕΡΚΥΡΑ ΚΑΙ ΣΤΑ ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ

Ο θεσμός των MdP μεταφυτεύτηκε από τη Δύση σε άλλες χώρες κατά τον 17ο αιώνα. Στα 1613 ιδρύθηκε στο Χάνδακα της Κρήτης το πρώτο Monte di Pieta του Ελληνικού χώρου με στόχο την εξάλειψη της τοκογλυφίας και την υποβοήθηση όσων είχαν ανάγκη, για να ακολουθήσει ένα ακόμη MdP στο Ρέθυμνο προς το τέλος του αιώνα.

Σε σύντομο χρονικό διάστημα για την εποχή, ο θεσμός εξαπλώθηκε και στα νησιά του Ιονίου. Πρώτη περίπτωση υπήρξε η Κέρκυρα που απέκτησε το δικό της Monte di Pieta το 1630-1631 και λίγες δεκαετίες αργότερα ιδρύθηκαν στη Ζάκυνθο, Κεφαλονιά και Ιθάκη.

Η πλέον ενδιαφέρουσα περίπτωση είναι αυτή της Κέρκυρας, δεδομένου ότι επέδειξε σημαντική χρονική διάρκεια καθώς η λειτουργία του Monte di Pieta άρχισε το 1630-1631 και ολοκληρώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 αποτυπώνοντας με ανάγλυφο τρόπο τη συνολική οικονομική και κοινωνική ιστορία του νησιού.

Η Τράπεζα στόχευε στη πάταξη της παραοικονομίας, των τοκογλυφικών δραστηριοτήτων και στον έλεγχο του διακινούμενου χρήματος. Πρόσφερε προστασία στους καταθέτες ενώ η βασική ιδέα ήταν η παροχή πιστώσεων στη βάση μιας μη κερδοσκοπικής οικονομικής πρακτικής για την αντιμετώπιση του φαινομένου της φτώχειας με αποτελεσματικότητα μέσα από συνθήκες διαφάνειας και σταθερότητας.

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΔΟΧΗ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΤΩΝ ΦΤΩΧΩΝ

Μια σύγχρονη εκδοχή επιτυχημένης ίδρυσης και λειτουργίας Τράπεζας των Φτωχών είναι η Τράπεζα Grammen.

Η ιδέα δημιουργίας της Τράπεζας Grameen, δημιουργήθηκε το 1976 στο χωριό Τζόμπρα του Μπαγκλαντές, αλλά η τράπεζα απόκτησε επίσημη μορφή το 1983. Κύριο πρόσωπο δημιουργίας της ήταν και παραμένει ο οικονομολόγος καθηγητής Muhammad Yunus.

Ιδιοκτήτες της είναι οι φτωχοί δανειζόμενοί της που είναι κυρίως γυναίκες. Οι δανειζόμενοι αντιπροσωπεύουν το 94% του μετοχικού της κεφαλαίου ενώ το υπόλοιπο 6% ανήκει στην κυβέρνηση.

Η τράπεζα δεν απαιτεί τη λήψη εγγυήσεων για την παροχή μικρο-πιστώσεων (microloans ή microcredit). Δεν επιθυμεί τη λήψη δικαστικών μέτρων αναγκαστικής είσπραξης σε περίπτωση μη πληρωμής των δανείων, ούτε επιθυμεί την υπογραφή νομικών συμβολαίων.

Κάθε δανειζόμενος πρέπει να ανήκει σε μια πενταμελή ομάδα, η οποία δεν απαιτείται να παρέχει εγγυήσεις για τη λήψη του δανείου. Η ευθύνη αποπληρωμής ανήκει στα μέλη της ομάδας και ο ρόλος της ομάδας είναι να παρατηρεί αν κάθε μέλος της φέρεται υπεύθυνα εξοφλώντας το δάνειο. Δεν υπάρχει όμως ευθύνη της ομάδας συνολικά για την αποπληρωμή του δανείου σε περίπτωση αθέτησης της υποχρέωσης ενός μέλους της.

Οι δανειζόμενοι ανέρχονται σε 5,04 εκατομμύρια άτομα, από τα οποία το 96% αυτών είναι γυναίκες ενώ το ποσοστό ανάκτησης των δανείων ανέρχεται σε 99,02%. Το σύνολο των δανείων προέρχεται εξ’ ολοκλήρου από τις καταθέσεις της τράπεζας.

Οι καταθέσεις της που προέρχονται από τους δανειζόμενος, ανέρχονται στο 111% των δανείων, ενώ αν προστεθούν και τα ίδια κεφάλαια τότε ανέρχονται στο 135% των δανείων.

Το 2004, το σύνολο των εσόδων ανέρχονταν σε 79 εκατομμύρια δολάρια Η.Π.Α. και το σύνολο των εξόδων σε 71,84 εκατομμύρια δολάρια. Τα επιτόκια της τράπεζας χωρίζονται σε τέσσερις κατηγορίες :

Α) 20% για δάνεια που δημιουργούν εισόδημα,

Β) 8% για στεγαστικά δάνεια,

Γ) 5% για σπουδαστικά δάνεια,

Δ) και 0% (άτοκα) για τους ζητιάνους.

Επίσης υπάρχει ασφάλεια ζωής και ασφάλεια δανείου για τους ζητιάνους χωρίς οικονομική επιβάρυνση. Σε περίπτωση θανάτου οποιουδήποτε δανειζόμενου, το δάνειο αποπληρώνεται μέσω ασφαλιστικών προγραμμάτων, στα οποία έχουν ενταχθεί τα δάνεια.

Οι πενταμελείς ομάδες ενθαρρύνονται να αναλάβουν ως μέλη ζητιάνους. Όλα τα μέλη της τράπεζας προμηθεύονται με μια ταυτότητα – έμβλημα που φέρουν μαζί τους καθημερινά ως ένδειξη ότι είναι μέλη της τράπεζας Grameen, η οποία και τους στηρίζει.

Δεν απαγορεύεται στους ζητιάνους, να συνεχίσουν να ζητιανεύουν, αλλά ενθαρρύνεται από την τράπεζα η ανάληψη δραστηριοτήτων που δημιουργούν εισόδημα όπως η πώληση καταναλωτικών ειδών και ειδών λαϊκής τέχνης.

Μια σημαντική καινοτομία είναι επίσης η μέθοδος απόσβεσης. Όλα τα δάνεια υπολογίζονται σύμφωνα με τη φθίνουσα μέθοδο απόσβεσης που βοηθάει περισσότερο τους δανειζόμενους να αποπληρώσουν ομαλά τα δάνειά τους. Τα επιτόκια καταθέσεων κυμαίνονται από κατώτατο 8,5% έως ανώτατο 12%.

Σχετικά με τις προβλέψεις επισφαλών δανείων η Τράπεζα Grameen εφαρμόζει την εξής πρακτική: σε περίπτωση μη έγκαιρης πληρωμής ενός δανείου, διενεργεί πρόβλεψη ίση με το 50% του δανείου κατά το κλείσιμο της πρώτης λογιστικής χρήσης από την στιγμή που το δάνειο κατέστη ληξιπρόθεσμο ενώ κατά την διάρκεια του δεύτερου έτους από την μη έγκαιρη αποπληρωμή διενεργεί πρόβλεψη ίση με το 100% του δανείου.

Τα δάνεια είναι ιδιαίτερα μικρά, παρέχονται χωρίς εγγυήσεις και εξοφλούνται με εβδομαδιαίες καταβολές δόσεων. Η ομαλή αποπληρωμή τους εποπτεύεται εκτός από την πενταμελή ομάδα, που αναφέρθηκε πιο πάνω και από την τράπεζα.

Η Τράπεζα Grameen αποσκοπεί στην άνοδο της κοινωνικής και πολιτικής συνείδησης των μελών της, στην ενθάρρυνση των κοινωνικών και φυσικών έργων υποδομής (στέγαση, ύδρευση και πρόσβαση σε πόσιμο νερό, εκπαίδευση, οικογενειακό προγραμματισμό κτλ.).

Η μέθοδος δράσης της τράπεζας στηρίζεται στις εξής αρχές:

  • Άρχισε με το πρόβλημα παρά με τη λύση. Ένα πιστωτικό σύστημα πρέπει να στηρίζεται σε έρευνα του κοινωνικού υπόβαθρου παρά σε προκαθορισμένες τεχνικές πρακτικές.

  • Υιοθέτησε προοδευτική στάση. Η ανάπτυξη πρέπει να στηρίζεται σε μακροπρόθεσμες διαδικασίες που θα εξαρτώνται από τις δεσμεύσεις και επιλογές των οικονομικών λειτουργών.

  • Διασφάλισε ότι το πιστωτικό σύστημα υπηρετεί τους φτωχούς. Οι επισκέψεις των τραπεζικών υπαλλήλων που ασχολούνται με τις πιστώσεις στα χωριά είναι χρήσιμη και επιβεβλημένη.

  • Καθόρισε προτεραιότητες στο πληθυσμό, υπηρετώντας πρώτα τους πιο φτωχούς.

  • Στην αρχή περιόρισε τις πιστώσεις σε παραγωγικές δραστηριότητες που δημιουργούν εισόδημα.

  • Στηρίξου στις ομάδες αλληλοβοήθειας.

  • Συνδύασε τη στενή εποπτεία των δανειζόμενων με διαδικασίες απλές και τυποποιημένες.

  • Κάνε ότι είναι δυνατόν για να σιγουρέψεις την ευστάθεια του χρηματοπιστωτικού τομέα.

  • Επένδυσε σε ανθρώπινο δυναμικό, εκπαιδεύοντας άτομα που μπορούν να βοηθήσουν και να ηγηθούν στη κοινωνία, με ήθος, δημιουργικότητα και σεβασμό στο αγροτικό περιβάλλον.

  • Συνδύασε τις αποταμιεύσεις με τις πιστώσεις.

 

ΠΗΓΕΣ

Δεσύλλας, Χρήστος, Η Συμβολή ενός Πρωτότυπου Χρηματοπιστωτικού Ι0δρύματος στον Οικονομικό Εκσυγχρονισμό, Δελτίο Ελληνικής Ένωσης Τραπεζών, τεύχος 49, Β’ τρίμηνο 2007, σελ.57-64

Ρεπούσης, Σπύρος, Χρηματοοικονομική Διοίκηση και Διεθνής Τραπεζική, Εκδόσεις Σάκκουλα ΑΕ, Αθήνα 2006

Advertisements