Η φοροδιαφυγή και το δίλημμα του κρατουμένου

Η Φοροδιαφυγή και το Δίλημμα του Κρατουμένου

MW-BH032_pftaxe_MG_20130819124419

Γράφει ο Άγγελος Μπληζιώτης 

Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα το οποίο αντιμετωπίζει η ελληνική οικονομία είναι η φοροδιαφυγή. Με τη φοροδιαφυγή ο πολίτης επιδιώκει να περιορίσει το εισόδημα που δηλώνει στις φορολογικές αρχές και το οποίο υπόκεινται σε φόρο. Στο άρθρο αυτό θα προσπαθήσουμε να εξετάσουμε τις δυνητικές επιπτώσεις της φοροδιαφυγής με τη βοήθεια ενός παιγνίου. Το συμπέρασμα είναι ότι στην προσπάθειά τους, τα μέλη μιας κοινωνίας, να προσπορίσουν όσο περισσότερα κέρδη μπορούν για τον εαυτό τους καταλήγουν να βλάπτουν το σύνολο, ενώ και οι ίδιοι δεν θα βρεθούν στη βέλτιστη κατάσταση που θα μπορούσαν αν δρούσαν διαφορετικά.

images

Παίγνιο: Η φοροδιαφυγή ως δίλημμα του κρατουμένου

Υποθέτουμε μία οικονομία, στην οποία εκτός του κράτους δραστηριοποιούνται δύο άτομα, το άτομο Α και το άτομο Β. Κάθε ένα από τα άτομα αυτά έχει δύο επιλογές είτε να πληρώσει φόρο (ΝΑΙ) είτε να μην πληρώσει (ΟΧΙ). Κάθε άτομο ενδιαφέρεται μόνο για το δικό του εισόδημα και όχι για το συνολικό εισόδημα της κοινωνίας. Τα άτομα δεν έρχονται σε συνεννόηση από πριν για το τι θα πράξουν κατά τη διάρκεια της οικονομικής περιόδου. Το παίγνιο δεν επαναλαμβάνεται, έτσι, ο κάθε παίκτης δεν αναπτύσσει προσδοκίες για τη συμπεριφορά του συμπαίκτη του σε μελλοντικές περιόδους. Επίσης, υποθέτουμε ότι η δαπάνη ή ο φόρος του ενός αποτελεί εισόδημα του άλλου. Ακόμη, υποθέτουμε ότι το νόμισμα της υποτιθέμενης οικονομίας μας είναι το ευρώ (€). Τέλος, υποθέτουμε ότι η φορολόγηση του ενός ατόμου κατά 1€ μειώνει το εισόδημά του κατά 1€, ενώ αυξάνει το εισόδημα του άλλου ατόμου, μέσω του κεϋνσιανού πολλαπλασιαστή, τελικά, κατά περισσότερο από 1€, έστω κατά 1,1€.

Οι δυνατοί συνδυασμοί που προκύπτουν είναι τέσσερις. Ο Α να πληρώσει φόρο και ο Β να πληρώσει φόρο α(ΝΑΙ, ΝΑΙ), ο Α να πληρώσει φόρο και ο Β να μην πληρώσει β(ΝΑΙ, ΟΧΙ), ο Α να μην πληρώσει και ο Β να πληρώσει γ(ΟΧΙ, ΝΑΙ) και να μην πληρώσουν και οι δύο δ(ΟΧΙ, ΟΧΙ). Το παίγνιο ως προς τις δυνατές επιλογές των δύο ατόμων έχει την παρακάτω μορφή:

Α

ΝΑΙ

ΟΧΙ

Β

ΝΑΙ

α(ΝΑΙ, ΝΑΙ)

γ(ΟΧΙ, ΝΑΙ)

ΟΧΙ

β(ΝΑΙ, ΟΧΙ)

δ(ΟΧΙ, ΟΧΙ)

Από την άλλη το παίγνιο ως προς τις αντίστοιχες αποδόσεις ανάλογα με το τι θα πράξουν οι Α και Β έχει την εξής μορφή.

Α

ΝΑΙ

ΟΧΙ

Β

ΝΑΙ

α(0,1, 0,1)

γ(1,1, -1)

ΟΧΙ

β(-1, 1,1)

δ(0, 0)

Εάν και τα δύο άτομα πληρώσουν φόρο, τότε το καθένα θα έχει μία απώλεια εισοδήματος κατά 1€ και ταυτόχρονα μία αύξηση εισοδήματος κατά 1,1€. Έτσι, συνολικά το κάθε άτομο θα ωφεληθεί κατά (-1€ + 1,1€ =) 0,1€. Πρόκειται για το σημείο α(0,1, 0,1) στο οποίο το συνολικό επιπλέον όφελος της κοινωνίας των δύο ατόμων είναι (0,1€ + 0,1€ =) 0,2€. Εάν ο Α πληρώσει φόρο αλλά ο Β δεν πληρώσει, τότε ο Α θα έχει απώλεια εισοδήματος 1€ και ο Β αύξηση εισοδήματος κατά 1,1€. Το σημείο αυτό είναι το β(-1€, 1,1€) και το συνολικό όφελος της κοινωνίας είναι (-1€ + 1,1€=) 0,1€. Εάν από την άλλη ο Α δεν πληρώσει και ο Β πληρώσει, τότε ο Α θα έχει όφελος 1,1€ και ο Β απώλεια 1€. Είμαστε στο σημείο γ(1,1, -1) και το συνολικό όφελος της κοινωνίας είναι επίσης 0,1€. Τέλος, εάν και οι δύο δεν πληρώσουν φόρο, τότε δεν υπάρχει απώλεια ή ωφέλεια και το συνολικό όφελος της κοινωνίας είναι μηδενικό.

Από τα προηγούμενα βλέπουμε ότι η κοινωνία θα έχει το μεγαλύτερο κέρδος όταν και οι δύο αποφασίζουν να πληρώσουν φόρο (σημείο α), ενώ δεν θα έχει όφελος όταν και οι δύο δεν πληρώνουν φόρο (σημείο δ) . Θα επιλέξουν όμως τα άτομα το σημείο α(ΝΑΙ, ΝΑΙ);

2061070_orig

Ας σκεφτούμε τι θα πράξει ο Α όταν ο Β επιλέγει να πληρώσει. Τότε τον συμφέρει να μην πληρώσει αφού θα έχει εισόδημα 1,1€ αντί για 0,1€, όταν πληρώνει το φόρο. Ο Α επιλέγει να μην πληρώσει όταν ο Β επίσης επιλέγει να μην πληρώσει (0 > -1). Ομοίως, ο Β επιλέγει να μην πληρώσει ότι και να κάνει ο Α. Έτσι, ο καθένας τους έχει μία κυρίαρχη στρατηγική η οποία είναι να μην πληρώσει φόρο ότι και να κάνει ο άλλος. Επομένως, και οι δύο θα επιλέξουν το σημείο δ(ΟΧΙ, ΟΧΙ), στο οποίο δεν υπάρχει όφελος για κάποιον από τους δύο, ενώ θα μπορούσαν να επιλέξουν το α(ΝΑΙ, ΝΑΙ) στο οποίο το συνολικό όφελος μεγιστοποιείται (0,2€). Το όφελος είναι θετικό (0,1€) ακόμη και στα σημεία β(ΝΑΙ, ΟΧΙ) και γ(ΟΧΙ, ΝΑΙ), κάτι που σημαίνει ότι μετά από κατάλληλη αναδιανομή και οι δύο θα μπορούσαν να είναι κερδισμένοι. Παρόλα αυτά και οι δύο καταλήγουν στο λιγότερο αποδοτικό σημείο.

Μία από τις βασικές παραδοχές του παραπάνω παιγνίου είναι η υπόθεση ότι ο φόρος ενός ευρώ αφαιρεί από το αντίστοιχο εισόδημα ένα ευρώ, ενώ η δαπάνη του κράτους ενός ευρώ τελικά προσθέτει στο δεύτερο συμβαλλόμενο 1,1€. Το πόσο επηρεάζει η μεταβολή στη φορολογία και στις δαπάνες το ατομικό και συνολικό εισόδημα εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Εξαρτάται από τη φάση του οικονομικού κύκλου, δηλαδή, από το αν βρισκόμαστε σε άνθηση, κορύφωση, ύφεση, κρίση. Εξαρτάται από το είδος της φορολόγησης. Άλλες είναι οι επιπτώσεις της άμεσης και άλλες της έμμεσης φορολογίας. Επίσης, εξαρτάται από το είδος της δαπάνης. Άλλη επίπτωση έχει η δαπάνη για πληρωμή τόκων και χρεωλυσίων σε ξένους πιστωτές, όπως και η αγορά εξοπλισμών από ξένες βιομηχανίες τα οποία αποτελούν καθαρή εκροή εισοδήματος από τη χώρα, και άλλη επίπτωση έχει η πληρωμή μισθών και συντάξεων ή ακόμη περισσότερο οι επενδύσεις, τα οποία ανακυκλώνουν το εισόδημα και αλυσιδωτά το επαυξάνουν. Ακόμη, εξαρτάται από τη δομή της οικονομίας, δηλαδή από το μέρος της κατανάλωσης το οποίο καλύπτεται από εισαγωγές ή από το ποσοστό των εισαγωγών στο τελικό εγχώρια παραχθέν προϊόν. Εδώ θεωρήσαμε ότι έχουμε εκείνη την κυβέρνηση η οποία επιλέγει και εφαρμόζει σε κάθε φάση εκείνη τη φορολόγηση της οποίας η αρνητική επίπτωση στην οικονομία είναι ίση με τη μονάδα και εκείνη τη δαπάνη της οποίας η θετική επίδραση, στην οικονομία είναι μεγαλύτερη της μονάδας (επίσης θεωρήσαμε και την αντίστοιχη κεϋνσιανή αιτιολόγηση για το πώς μπορεί να συμβαίνει αυτό)..

Το παράδοξο είναι πως ακόμη και στην περίπτωση που οι επιπτώσεις της κυβερνητικής δαπάνης μείον τις επιπτώσεις της φορολόγησης προκαλούν θετικές επιδράσεις για το σύνολο της οικονομίας, οι πολίτες οι οποίοι σκέφτονται μόνο το ατομικό συμφέρον θα επιλέγουν τελικά τη λιγότερο αποτελεσματική δράση για τους ίδιους και για το σύνολο. Ο προαναφερόμενος τύπος παιγνίου στη βιβλιογραφία απαντάται ως το δίλημμα του κρατουμένου. Αυτό συμβαίνει διότι το πρότυπο παράδειγμα αναφέρεται σε δύο επίδοξους ληστές οι οποίοι συλλαμβάνονται κατά τη διάρκεια της πράξης. Το παίγνιο καταδεικνύει πώς ενώ είναι προς το συμφέρον και των δύο να ομολογήσουν από κοινού, η έλλειψη εμπιστοσύνης, του ενός προς τον άλλο, η έλλειψη προηγούμενης συνεννόησής τους και το κυνήγι του ατομικού συμφέροντος, τους οδηγεί να μην ομολογήσουν και τελικά να καταλήξουν στη φυλακή περισσότερα χρόνια από ότι θα συνέβαινε στην αντίθετη περίπτωση.

20130216_LDP001_0

Συμπέρασμα

Η σημερινή κρίση που βιώνει η χώρα μας είναι το απότοκο της διέλευσής μας στο σύγχρονο ατομικιστικό τρόπο ζωής χωρίς προηγουμένως να έχουν αναπτυχθεί τα κοινωνικά και θεσμικά αντίβαρα των φυγόκεντρων δυνάμεων που ο ατομικισμός αναπτύσσει εντός της κοινωνίας. Το πρώτο πράγμα που απαιτείται είναι να υπάρξει μεταξύ των δρώντων επικοινωνία και συνεννόηση. Κάθε άτομο ή ομάδα, εκτός από το μεμονωμένο συμφέρον, το οποίο είναι συγκρουσιακό, θα πρέπει να αντιληφθεί το κοινωνικό συμφέρον, καθώς και το πως αυτό συνδέεται και ευνοεί το ατομικό. Επίσης, θα πρέπει να κατανοεί και να αντιλαμβάνεται το ρόλο και την αξία κάθε άλλου ατόμου και κάθε άλλης ομάδας. Ακόμη, θα πρέπει να αναγνωρίζει τα δικαιώματα της άλλης πλευράς για επιβίωση, δημιουργία, ανάπτυξη.

Έτσι, θα υπάρξει συνταύτιση η οποία θα οδηγήσει σε συνολικές λύσεις οι οποίες με τη σειρά τους βελτιστοποιούν τις ωφέλειες μέσω των κοινών συνεργειών, και οδηγούν πιο γρήγορα στην κοινωνική ανάπτυξη, απορροφώντας ταυτόχρονα και εξομαλύνοντας ταχύτερα τις αρνητικές επιπτώσεις της οποιασδήποτε κρίσης. Το δεύτερο ζήτημα αφορά την εμπιστοσύνη. Καταρχάς, απαιτείται η ανάπτυξη των θεσμών εκείνων οι οποίοι ενδυναμώνουν την εμπιστοσύνη μεταξύ των δρώντων (ατόμων και ομάδων). Πέρα, όμως από τους θεσμούς αυτό που την ενισχύει περισσότερο είναι η ίδια η συμπεριφορά των δρώντων. Όσο αυτή η συμπεριφορά είναι συνεπής και επιβεβαιώνει την προσήλωσή των δρώντων στο κοινό συμφέρον τόσο ενισχύονται οι δεσμοί μεταξύ των και η από κοινού δράση επιτυγχάνει το καλύτερο δυνατό για όλους. Όσο το ατομικό επιλέγεται ως πιο επιθυμητό, λόγω πρόσκαιρων κερδών, τόσο η από κοινού δράση εκφυλίζεται και τα οφέλη είναι τα ελάχιστα δυνατά για όλους. Έτσι, η κοινωνία παραμένει αιχμάλωτη της δικής της αναποτελεσματικότητας. Παραμένει όμως και αιχμάλωτη των μνημονίων τα οποία έρχονται να επιβάλλουν τα trusts των ολιγοπωλίων και των πιστωτών οι οποίοι κατανοούν το τι τους κάνει δυνατούς, δηλαδή η μεταξύ τους συνεννόηση, εμπιστοσύνη και προσήλωση στο κοινό τους συμφέρον.

Advertisements