STANLEY KUBRICK (1928-1999): Νόηση και Ευαισθησία μέσα από την κάμερα

STANLEY KUBRICK (1928-1999)

Νόηση και Ευαισθησία μέσα από την Kάμερα…

Kub 1

«Ο άνθρωπος είναι ανορθολογικός, βίαιος, αδύναμος, χαζός και ανίκανος να είναι αντικειμενικός με οτιδήποτε εμπλέκεται με τα δικά του συμφέροντα (…)  Η ιδέα ότι οι κοινωνικοί περιορισμοί είναι κακοί βασίζεται σε μία ουτοπική και μη ρεαλιστική εικόνα για τον άνθρωπο».
Στάνλεϊ Κιούμπρικ

 

Γράφει ο Μάριος Δαμουλιάνος

Kub Born to Film

Σινεμά. Μια μορφή τέχνης απότοκος της τεχνολογικής προόδου η οποία εξελίχθηκε σε πανίσχυρο εκφραστικό μέσο και που μέσα από την ιστορία του αναδείχθηκαν δημιουργοί οι οποίοι έμειναν ορόσημο σαν εκφραστές της δύναμης της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Ο Στάνλεϋ Κιούμπρικ αναμφισβήτητα είναι ένας από αυτούς τους δημιουργούς. Δια μέσω του έργου του ανακαλύπτουμε έναν άνθρωπο βαθιά αφοσιωμένο στο σκοπό του, κάποιον που δεν συμβιβάστηκε ποτέ με το «περίπου» ή το «σχεδόν» και κάθε δημιουργική του ιδέα δεν ήταν γι’ αυτόν απλώς η επανάληψη κάποιας γνωστής μεθοδολογίας αλλά μια ευκαιρία για να ανακαλύψει κάτι καινούριο, μια νέα, φρέσκια άποψη για το πώς μπορεί να δημιουργηθεί μια ταινία. Ο Κιούμπρικ, ένας άνθρωπος απατηλά ήπιων τόνων, έκρυβε μέσα του τρομερή δύναμη, επιμονή, κριτική ικανότητα, άποψη και πάνω απ’ όλα, όραμα για το πού ήθελε να φτάσει με κάθε του δημιούργημα. Βαθιά ευαίσθητος και προβληματισμένος για την ανθρώπινη φύση μέχρι και το θάνατό του, στο έργο του συναντούμε σχεδόν πάντα το ίδιο πλαίσιο ιδεών και εννοιών, στο κέντρο του οποίου βρίσκεται πάντα ο Άνθρωπος. Άλλες φορές αυστηρός και άλλες φορές τρυφερός, ο Κιούμπρικ ασχολήθηκε με τον Άνθρωπο σε όλες τις κλίμακες, από τα βάθη του υποσυνειδήτου μέχρι και το πεπρωμένο του ανθρώπινου γένους σαν σύνολο. Προσεγγίζοντας το θέμα του άλλοτε σαν ένας ψυχρός επιστήμονας και άλλοτε γεμάτος συναισθηματική φόρτιση, ποτέ δεν έπαψε να προβληματίζεται και να ψάχνει απαντήσεις στα βαθύτερα υπαρξιακά ερωτήματα που μας βασανίζουν ως όντα. Σαν σκηνοθέτης, ο Κιούμπρικ ήταν επίμονος, με ιδιαίτερη προσοχή στη λεπτομέρεια και ζητούσε πάντα το «κάτι παραπάνω». Εργαζόταν πολύ σκληρά και η προσήλωσή του στο έργο του ήταν παροιμιώδης. Οι αρετές του αυτές πολλές φορές τον έκαναν να φαίνεται αδυσώπητα πιεστικός και απαιτητικός στους ηθοποιούς και τους υπόλοιπους συνεργάτες του, οι οποίοι πολλές φορές έφταναν στα όρια της ψυχολογικής τους αντοχής προσπαθώντας να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του. Κατηγορημένος ουκ ολίγες φορές για τελειομανία, επέμενε να ελέγχει κάθε λεπτομέρεια της παραγωγής της ταινίας. Από τη σύλληψη της αρχικής ιδέας και την γραφή του σεναρίου μέχρι και το μοντάζ, ο Κιούμπρικ είχε πάντα τον τελευταίο λόγο.

images

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Γεννήθηκε το 1928 στη Νέα Υόρκη σε μία μεσοαστική οικογένεια του Μπρόνξ. Όπως και άλλοι ταλαντούχοι άνθρωποι, οι επιδόσεις του στο σχολείο ήταν μέτριες έως κακές (ένα ομολογουμένως συχνά επαναλαμβανόμενο μοτίβο). Στο σπίτι έτυχε να υπάρχει σκοτεινός θάλαμος (για όσους δεν γνωρίζουν, ο θάλαμος επεξεργασίας και εμφάνισης των φωτογραφικών φιλμ) και ο νεαρός Στάνλευ ανέπτυξε γρήγορα ενδιαφέρον για τη φωτογραφία. Ξεκίνησε την φωτογραφική του καριέρα σαν φωτογράφος στην σχολική εφημερίδα και στην ηλικία των δεκαέξι, πούλησε την πρώτη του φωτογραφία στο περιοδικό Look. Αμέσως μετά την αποφοίτησή του έγινε μέλος του φωτογραφικού επιτελείου του περιοδικού μέχρι τα εικοσιδύο του χρόνια, οπότε τα παρατά και μετακομίζει στο Greenwich Village. Εκεί ξεκινά γυρνώντας ένα ντοκυμαντέρ με θέμα τους αγώνες πυγμαχίας, το Day of the Fight (1951). Δυσκολευόμενος σ’ αυτά τα πρώτα βήματα, ο Κιούμπρικ παίρνει μέρος σε διάφορα τουρνουά σκακιού για τα χρηματικά έπαθλα ενώ προσπαθεί να αποταμιεύσει χρήματα γυρίζοντας περισσότερα ντοκυμαντέρ.

Το κινηματογραφικό του ντεμπούτο γίνεται το 1953 με το Fear and Desire, το οποίο γυρίστηκε με οικονομική βοήθεια από τον πατέρα του. Τα έργο ήταν μία αλληγορική αντιπολεμική ταινία η οποία αποσύρθηκε αργότερα από τον ίδιο τον Κιούμπρικ ως κακής ποιότητας. Ο σκηνοθέτης Paul Mazursky ο οποίος έπαιξε στην ταινία αυτή αναφέρει: «Δεν ήταν μποέμ, ούτε διανοούμενος αριστερίζων τύπος, αλλά έδειχνε μια τρομερή προσήλωση στην διαδικασία παραγωγής της ταινίας, έδειχνε σαν να είχε καποιου είδους όραμα…»

Kub 2

Στην επόμενη ταινία του, το Killers Kiss (1955) διαφαίνεται η γνώση του Κιούμπρικ πάνω στη φωτογραφία, με εξεζητημένα παιχνίδια με το φως και σκηνές εξαιρετικής φωτογραφικής ποιότητας. Η ταινία επισημαίνεται από τον James Harris και οι δυο τους δημιουργούν την HarrisKubrick Company της οποίας το πρώτο κινηματογραφικό αποτέλεσμα είναι το The Killing (1956). Στη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας (που επρόκειτο για ένα αστυνομικό θρίλερ) ο Κιούμπρικ παρότι νέος και σχετικά άπειρος, δεν διστάζει να εναντιωθεί σε «φτασμένους» συνεργάτες του, επιδεικνύοντας ατσάλινη πυγμή και μην αφήνοντας την παραμικρή αμφιβολία για το ποιος κάνει «κουμάντο» στην όλη διαδικασία. Η ταινία κάνει μέτρια εισπρακτική επιτυχία, αλλά οι δημιουργοί της γίνονται γνωστοί στους Χολυγουντιανούς κύκλους και έτσι βρίσκουν χρηματοδότηση για την επόμενη τους ταινία, το Paths of Glory (1957). Έχοντας ως βασικό θέμα τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η ταινία αυτή ήταν ένα γενναίο και ειλικρινές αντιπολεμικό δράμα στο οποίο στηλιτεύεται με οξύτητα η υποκρισία και η αδιαφορία προς την αξία της ανθρώπινης ζωής που με θράσος επιδεικνύονται από αυτούς που ασκούν την εξουσία, στρατιωτικούς η μη. Η ταινία απαγορεύτηκε για 20 χρόνια στη Γαλλία εξαιτίας της «κακής εικόνας» που έδινε για τους Γάλλους αξιωματικούς, οι οποίοι όμως μάλλον απέτυχαν να επισημάνουν ότι στόχος του Κιούμπρικ δεν ήταν μόνο οι Γάλλοι αξιωματικοί αλλά όλοι όσοι χειρίζονται ανθρώπινες ζωές με αυθαιρεσία και ανευθυνότητα. Κατά τη διάρκεια των ακροάσεων υποψηφίων ηθοποιών, ο Κιούμπρικ γνωρίζει τη μέλλουσα γυναίκα του με την οποία θα παραμείνει μέχρι το θάνατό του, την Christiane Susanne Harlan. Μετά το πέρας των γυρισμάτων, μετακομίζει μαζί της στο Λος Άντζελες και το ζεύγος παντρεύεται το 1958.

Έχοντας πλέον αποδείξει τη σκηνοθετική του ικανότητα, ο Κιούμπρικ αναλαμβάνει τη σκηνοθεσία μιας υπερπαραγωγής εποχής, του Σπάρτακου (Spartacus, 1960). Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων, παρόλο το γεγονός ότι δεν είχε διευθύνει το γύρισμα μιας ταινίας τέτοιας κλίμακας ποτέ στο παρελθόν, δεν έδειξε να λιγοψυχεί. Κατά τα λεγόμενα συνεργατών του, έδειχνε ικανότητα να συγκεντρώνεται στο σημαντικό και δεν άφηνε ποτέ του να φανεί προς τα έξω είτε θυμός είτε δισταγμός. Η ταινία κερδίζει 4 Oscar και ο σκηνοθέτης απολαμβάνει πλέον ευρείας αναγνώρισης στους κύκλους του Χόλυγουντ και όχι μόνο. Παρ’ όλα αυτά όμως, αυτός αποφασίζει ότι από εκείνο το σημείο κι έπειτα σε όποια ταινία και αν γύριζε θα είχε αυτός την επιλογή του σεναρίου και την τελική «κοπή». Ουσιαστικά λοιπόν το αληθινό δημιουργικό του έργο, αυτό για το οποίο έμεινε στην ιστορία σαν ένας από τους Μεγάλους Σκηνοθέτες ξεκινά εδώ με το…

Kub 3

Lolita (1962)

Το σενάριο της ταινίας αυτής βασίστηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα (Nabokov). Έχοντας ως κεντρική ιδέα το γεγονός ότι το καλό και το κακό δεν έχουν πάντα αναγνωρίσιμη μορφή, εξιστορεί την πτώση ενός ανθρώπου εξαιτίας του πάθους του για μια έφηβη η οποία τον προκαλεί συνεχώς χωρίς αίσθηση των συνεπειών των πράξεών της. Η ταινία προκάλεσε σάλο με τις σκανδαλιστικά προκλητικές σκηνές τις (για την εποχή) και αντιμετώπισε προβλήματα διανομής εξαιτίας της λογοκρισίας. Ο Κιούμπρικ προβληματισμένος από τις αντιδράσεις, ξαναμοντάρισε την ταινία περιορίζοντας τις προκλητικές σκηνές. Παρ’ όλη την κατακραυγή, η ταινία άρεσε και έγινε αποδεκτή στους πιο προοδευτικούς κύκλους.

Dr Strange love

Dr Strangelove (or how I learned to love the bomb and stop worrying) (1964)

Βρισκόμενοι πλέον εν μέσω του απογείου του ψυχρού πολέμου, στην εποχή της Κρίσης των Πυραύλων στην Κούβα και του αδυσώπητου αγώνα δρόμου των πυρηνικών εξοπλισμών, ήταν επόμενο για τον Κιούμπρικ να θελήσει να ασχοληθεί με μια ταινία της οποίας το θέμα θα ήταν το πυρηνικό ολοκαύτωμα. Ξεκινώντας τη συγκέντρωση και οργάνωση του υλικού του συνειδητοποίησε ότι το όλο θέμα είναι τόσο βαθιά παρανοϊκό που το μόνο που θα μπορούσε να κάνει με αυτό ήταν μια κωμωδία. Έτσι λοιπόν, το Dr Strangelove προέκυψε ως μια πανέξυπνη, καυστική σάτιρα στην οποία όχι μόνο επιδεικνύεται η παράνοια του πυρηνικού πολέμου σαν ιδέα γενικότερα αλλά και με ποιο τρόπο ατομικές αδυναμίες όπως αλαζονεία, παράνοια ή απλώς βλακεία μπορούσαν να παρασύρουν στον όλεθρο ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Μεταξύ άλλων, ο Κιούμπρικ καταστρέφει ανελέητα την καθησυχαστική αλλά εντελώς επίπλαστη εικόνα που έχουμε για τους σοβαρούς και «επιστημονικά λειτουργώντες» ηγέτες μας και καταδεικνύει την προχειρότητα και ερασιτεχνισμό με τον οποίο πολλές φορές λαμβάνονται κρίσιμες αποφάσεις. Βλέποντας κανείς την απολαυστική αυτή ταινία θα δυσκολευτεί να πιστέψει πόσο κοντά στην πραγματικότητα ήταν (σε βαθμό ανατριχίλας είναι η αλήθεια), αφού αργότερα έγινε γνωστό ότι ο αρχηγός της Στρατηγικής Διοίκησης Βομβαρδιστικών Curtis le May σκεπτόταν σοβαρά να δοκιμάσει τις αντιδράσεις των σοβιετικών στην πρόκληση ενός πυρηνικού πολέμου… Η ταινία έγινε δεκτή με ενθουσιώδεις κριτικές, γέμισε τις αίθουσες αλλά χαρακτηρίσθηκε από κάποιους ως «επικίνδυνα ανατρεπτική».

Μετά την επιτυχία του Dr Strangelove, ο Κιούμπρικ πλέον μπορεί να διαλέγει ο ίδιος το επόμενο θέμα και τους ηθοποιούς του. Ο Martin Scorcese αναφέρει: «Μετά την Lolita και το Dr Strangelove περιμέναμε πλέον την επόμενη ταινία του Κιούμπρικ.» Και σε αυτήν την περίπτωση δεν ήταν παρά το…

Kubr 2001 space

2001: A Space Odyssey (1968)

Μια ταινία η οποία θεωρείται ορόσημο στην ιστορία του κινηματογράφου γενικότερα, αποτελεί ίσως τον χαρακτηριστικότερο εκπρόσωπο της θεματικής του Κιούμπρικ, θέτοντας ξεκάθαρα τα αδυσώπητα ερωτήματα που μας ακολουθούν από την χαραυγή της ύπαρξής μας σε αυτόν τον πλανήτη: Από πού προερχόμαστε; Πού βαδίζουμε; Ποιοι κίνδυνοι και προκλήσεις μας περιμένουν; Με την τεχνολογική έκρηξη του 20ου αιώνα και τη διαστημική προοπτική να φαντάζει πολλά υποσχόμενη, τα ερωτήματα αυτά απέκτησαν νέα οπτική με την οποία οι μόνοι που είχαν ασχοληθεί μέχρι τότε ήταν οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας. Συνεργαζόμενος λοιπόν με ένα από τα «ιερά τέρατα» της λογοτεχνικής αυτής κατηγορίας, τον Arthur C. Clark (και βασιζόμενος σε ένα από τα διηγήματά του), ο Κιούμπρικ δημιούργησε μια ταινία που μιλούσε σε όλες τις αισθήσεις, με εικόνες μοναδικές, πολλές φορές αρχετυπικής αξίας, δεμένες άψογα με τη μουσική η οποία δεν ήταν απλώς ένα σετ συνοδευτικών ήχων αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της συνολικής εμπειρίας. Ποιος μπορεί να ξεχάσει την εισαγωγική σκηνή του μονόλιθου πλαισιωμένη από τα πνευστά και τα τύμπανα του Also Sprach Zarathustra;… Στην ταινία αυτή φαίνεται περίτρανα η προσοχή στη λεπτομέρεια που επιδείκνυε ο Κιούμπρικ, με κάθε σκηνή να αποτελεί ένα σχεδόν αυτοτελές δημιούργημα ομορφιάς. Η ταινία δέχθηκε αντικρουόμενες κριτικές, πράγμα που συμβαίνει συχνά σε έργα τέχνης τα οποία ανοίγουν νέους δρόμους και βρίσκονται μπροστά από το κοινό στο οποίο απευθύνονται. Χαρακτηριστικά, ο Woody Allen αναφέρει: «Χρειάστηκε να δώ την ταινία τρεις φορές για να την εκτιμήσω. Τότε μόνο κατάλαβα ότι ο καλλιτέχνης βρισκόταν πολύ πιο μπροστά από μένα…»

imagesROO50UOF

Μετά το 2001: A Space Odyssey ο Κιούμπρικ αποφάσισε να ασχοληθεί με μια προσωπικότητα η οποία του προξενούσε το θαυμασμό αλλά του γεννούσε και ερωτηματικά: Τον Ναπολέων Βοναπάρτη. Μπροστά στην δύναμη και εξυπνάδα της ιστορικής αυτής προσωπικότητας, αδυνατούσε να καταλάβει τους λόγους οι οποίοι τον οδήγησαν στην πτώση. Χαρακτηριστικός ο προβληματισμός αυτός, επιδεικνύει την ανθρωπολογική ματιά του σκηνοθέτη. Στο μεταξύ, η ταινία Waterloo με το ίδιο θέμα αν και καλογυρισμένη, απέτυχε εισπρακτικά οπότε οι χρηματοδότες φοβήθηκαν μια αποτυχία και έτσι αναγκάστηκε να κατευθύνει το δημιουργικό του ένστικτο σε κάπου αλλού:

images8B0IETFW

A Clockwork Orange (1971)

Μία ακόμα ταινία που θέτει ερωτηματικά για την πορεία της ανθρώπινης κοινότητας, αυτή τη φορά περισσότερο από κοινωνιολογικής πλευράς, το Κουρδιστό Πορτοκάλι αποτελεί την εξιστόρηση της πορείας του νέου Άλεξ (Malcolm McDowell) ο οποίος εγγενώς αντιδραστικός και βίαιος, περιδιαβαίνει τους δρόμους της πόλης χτυπώντας, βιάζοντας και σκοτώνοντας, συνεπικουρούμενος από τους φίλους του. Στην πορεία προδίδεται από αυτούς και στα χέρια της αστυνομίας αναγκάζεται να περάσει μια επώδυνη διαδικασία «επανένταξης» η οποία τον καθιστά μη ανεκτικό στη βία. Έχοντας χάσει πλέον τον εαυτό του ο νέος Άλεξ πέφτει θύμα των πρώην αποδεκτών της επιθετικής του συμπεριφοράς, ανίκανος να αμυνθεί ή να λάβει οποιαδήποτε πρωτοβουλία. Ανάμεσα στα δύο άκρα (ασύδοτη επιθετικότητα και ολοκληρωτική πλύση εγκεφάλου) ο Κιούμπρικ στέκεται θέτοντας το ερώτημα: Είναι καλύτερα για τον άνθρωπο να μπορεί να διαλέξει το κακό ή να είναι υποχρεωμένος να κάνει το καλό χωρίς ικανότητα ελεύθερης βούλησης; Οι απόψεις του ίδιου για το είδος μας απέχουν πάρα πολύ από ρομαντικές εικασίες περί της εγγενώς καλής του φύσης. Σε συνέντευξή του αναφέρει: «(…) Ο άνθρωπος είναι ανορθολογικός, βίαιος, αδύναμος, χαζός και ανίκανος να είναι αντικειμενικός με οτιδήποτε εμπλέκεται με τα δικά του συμφέροντα (…)» και επίσης: «Η ιδέα ότι οι κοινωνικοί περιορισμοί είναι κακοί βασίζεται σε μία ουτοπική και μη ρεαλιστική εικόνα για τον άνθρωπο. Σ’ αυτήν την ταινία όμως τα κοινωνικά ιδρύματα έχουν ξεπεράσει πλέον τα όρια. Προφανώς τα ιδρύματα τα οποία έχουν να αντιμετωπίσουν προβλήματα τάξης και ευνομίας θα μπορούσαν να επιλέξουν να γίνουν γκροτεσκικά καταπιεστικά»…

Η ταινία δέχθηκε θυελλώδεις αντιδράσεις, ειδικά στην συντηρητική και εικονοκλαστική Αγγλία των 70‘s κατηγορούμενη ότι προάγει τη βία και την κοινωνική απείθεια. Ο Κιούμπρικ ταράχτηκε και απέσυρε την κυκλοφορία της ταινίας στη Χώρα αυτή. Με την πάροδο του χρόνου οι κριτικές για την ταινία διάκειντο ολοένα και θετικότερα, (όπως και με τις περισσότερες από τις ταινίες του).

Kub orange

Barry Lyndon (1975)

Το Barry Lyndon είναι μια ταινία εποχής που περιγράφει την πορεία ενός αρχικά αγνού νέου προερχόμενου από φτωχή αγροτική οικογένεια στα σαλόνια των Ευγενών και την τελική του πτώση. Περιοριζόμενος στο να εξιστορεί με λυρισμό την ιστορία του, ο σκηνοθέτης-δημιουργός αρνείται να λάβει οποιαδήποτε θέση απέναντι στο αντικείμενό του, και καλεί το θεατή να βγάλει μόνος του τα συμπεράσματά του. Η ταινία αυτή αποτελεί σίγουρα ένα μοναδικό δημιούργημα ομορφιάς καθώς η φωτογραφική της ποιότητα της είναι απαράμιλλη. Ο Κιούμπρικ αναζήτησε ενεργά την αισθητική των πινάκων της εποχής (κατασκεύασε μάλιστα ειδική κάμερα γι’αυτό) και κρίνοντας από το αποτέλεσμα μάλλον το πέτυχε στο έπακρο. Η μουσική δένει επίσης άψογα με τις εικόνες (την τελευταία στιγμή αποφάσισε να μην χρησιμοποιήσει τη μουσική των συνθετών του Χόλυγουντ αλλά αυθεντικά έργα κλασικής μουσικής της περιόδου εκείνης) ταξιδεύοντας το θεατή σε εκείνη την εποχή με τρόπο μοναδικό. Η ταινία έγινε δεκτή στην Ευρώπη με θετικές κριτικές και ως ένα έργο υψηλής καλλιτεχνικής αξίας αλλά στην Αμερική χαρακτηρίστηκε ως υπερβολικά αργό, μακρόσυρτο και βαρετό, αντίθεση χαρακτηριστική του διαφορετικού ιστορικού και πολιτισμικού υποβάθρων των δύο ηπείρων…

Kub lampsi

The Shining (1980)

Βασισμένο στο ομώνυμο βιβλίο του Stephen King (o Κιούμπρικ βάσιζε το σενάριο σχεδόν όλων των ταινιών του σε βιβλία) το έργο αυτό ήταν η μοναδική απόπειρα του δημιουργού για το γύρισμα ενός θρίλερ. Η ιστορία αφορά μια οικογένεια η οποία αναλαμβάνει καθήκοντα επιστασίας σε ένα απομονωμένο ξενοδοχείο για τη διάρκεια του χειμώνα. Στην πορεία τα μέλη της ανακαλύπτουν ότι συμβαίνουν περίεργα πράγματα στα δωμάτια και διαδρόμους του αλλά το χειρότερο έρχεται από τον ίδιο τον πατέρα ο οποίος γίνεται ολοένα πιο επιθετικός μέχρι που χάνει τον έλεγχο. Ο King διαμαρτυρήθηκε μετά το πέρας των γυρισμάτων επειδή κατά τα λεγόμενά του «Η ταινία είναι υπερβολικά ορθολογική. Ο Κιούμπρικ απέτυχε να μετουσιώσει το κακό του Ξενοδοχείου Overlook και αντί γι αυτό έκανε κακούς τους χαρακτήρες».

Kub lamps Στην πραγματικότητα ο Κιούμπρικ χρησιμοποιεί το σενάριο σαν ένα καμβά για τη μελέτη, ή αν θέλετε «τη φωτογραφία» μιας καθαρά νευρωτικής προσωπικότητας (αυτής του πατέρα, του οποίου το ρόλο ερμήνευσε με ιδιαίτερη επιτυχία ο Jack Nicholson). Η τάση για απομόνωση, η δυσκολία έκφρασης των συναισθημάτων, η μικρή έως ανύπαρκτη δημιουργικότητα και ικανότητα για εργασία (ο πατέρας συνεχώς δημιουργούσε καβγάδες για το ότι δεν τον άφηναν να γράψει -ήταν συγγραφέας- αλλά όταν έμενε μόνος του δεν κατάφερνε ποτέ να γράψει) και τέλος η ένταση που μεταβάλλεται σε απρόκλητη επιθετικότητα, καταδεικνύουν ότι στόχος του σκηνοθέτη ήταν μάλλον η μελέτη ενός συγκεκριμένου ψυχολογικού προφίλ. H ταινία έλαβε κυρίως αρνητικές κριτικές αλλά έκανε μεγάλη εισπρακτική επιτυχία και η σκηνή του ανελκυστήρα ο οποίος πλημμυρίζει με αίμα έμεινε στην ιστορία των ταινιών τρόμου.

Kub Full metal jacket

Full Metal Jacket (1987)

Κατά τα λεγόμενα του ίδιου του Κιούμπρικ, η ταινία αυτή δεν είναι αντιπολεμική αλλά πολεμική. Κρατώντας τη στάση του ψυχρού παρατηρητή απέναντι σε ένα φαινόμενο, ο Κιούμπρικ τοποθετεί το σενάριό του στον πόλεμο του Βιετνάμ και εξιστορεί την μετατροπή ενός απλού ανθρώπου σε πολεμική μηχανή η οποία αναλαμβάνει το ρόλο της. Στην ταινία γίνεται ιδιαίτερη μνεία στον «δυισμό» του ανθρώπου ( όρος που πρωτοεφευρέθηκε από τον Carl Young) και την ροπή του προς το καλό ή το κακό ανάλογα με τις περιπτώσεις. Ακόμα και η ίδια η ταινία είναι χωρισμένη σε δύο εντελώς ξεχωριστά κομμάτια: Το πρώτο, στο οποίο περιγράφεται η διαδικασία της μετατροπής των πολιτών σε ένα ομοιογενές σύνολο (το οποίο τείνει να μένει στη μνήμη των θεατών περισσότερο) και το δεύτερο, με τις σκηνές των μαχών. Παρόλη την παρουσίαση και άλλων ταινιών με θέμα το Βιετνάμ (χαρακτηριστικότερο παράδειγμα των οποίων το Platoon) η ταινία είχε αρκετή εισπρακτική επιτυχία.

Σαν επόμενο θέμα του ο Κιούμπρικ επέλεξε το Ολοκαύτωμα (σε μία ταινία με το όνομα Aryan Papers). Κατά τη διάρκεια της συγκέντρωσης του υλικού του άρχισε να επηρεάζεται και να επιδεικνύει σημάδια κατάθλιψης. Στο μεταξύ μαθαίνει ότι ο Steven Spielberg γυρίζει τη Λίστα του Σίντλερ οπότε αποφασίζει να αφήσει αυτό το θέμα. Η γυναίκα του θα αναφέρει αργότερα: «Ήμουν πολύ χαρούμενη που παράτησε το Aryan Papers. Είχε αρχίσει να τον επηρεάζει πραγματικά». Έτσι λοιπόν, στράφηκε σε ένα άλλο θέμα, τη σεξουαλικότητα του ανθρώπου και το γάμο οπότε το 1997 ξεκινά το…

Kub EYES

Eyes Wide Shut (1999)

Το κύκνειο άσμα του Κιούμπρικ, έχει ως κεντρικό χαρακτήρα τον γιατρό Dr Harford (Tom Cruise) ο οποίος μετά την εξομολόγηση της συζύγου του (Nicole Kidman) για την παραλίγο απιστία της με έναν αξιωματικό του ναυτικού, αρχίζει να αντιλαμβάνεται τη σαθρότητα των δεδομένων που είχε ως τότε στη ζωή του. Χαμένος στους προβληματισμούς του ο Dr Harford ξεκινά μια ολονύκτια περιπέτεια στους βγαλμένους σαν από όνειρο δρόμους της Νέας Υόρκης (η ταινία πλην ελαχίστων εξαιρέσεων γυρίστηκε εξολοκλήρου σε στούντιο) και λαμβάνει μέρος σε μια σειρά περιστατικών των οποίων το απαύγασμα είναι η συμμετοχή σε ένα σεξουαλικό όργιο οργανωμένο από την «υψηλή κοινωνία» της πόλης. Η ταινία τελειώνει με ειλικρινή και εξομολογητική διάθεση σε μια φορτισμένη σκηνή όπου η μητέρα Kidman φαίνεται τελικά να εκτιμά την αξία μιας μακρόχρονης συναισθηματικής επένδυσης. Γεμάτη με συμβολισμούς, η ταινία αυτή αφήνει πολύ χώρο για πολλαπλές ερμηνείες (πολλές από τις οποίες μπορεί κανείς να βρει στο Διαδίκτυο). Σε ένα πρώτο επίπεδο, αποτελεί μια «βυθομέτρηση» στη σκοτεινιά της σεξουαλικότητας του ανθρώπου και την αξία αλλά και επιβιωσιμότητα μιας μακροχρόνιας σχέσης. Με προσεκτικότερη όμως παρατήρηση αντιλαμβάνεται κανείς ότι είναι και μία μαρτυρία (διαμαρτυρία ίσως;) για την πολλές φορές βάναυση εκμετάλλευση των κοινωνικά και οικονομικά αδύναμων από τους πιο δυνατούς.

images030L2Y1HΥπάρχει βεβαίως και η άποψη ότι η ταινία βρίθει από αναφορές σε συνωμοσιολογικά στοιχεία και γεγονότα, κυρίως αυτά που αφορούν το Mind Control αλλά και τη «σεξουαλική μαγεία», τίποτα από αυτά όμως δεν μπορεί να αποδειχθεί με σαφήνεια. Αναμφίβολα, το Eyes Wide Shut είναι μία εξαιρετική ταινία η οποία επιδεικνύει όλη τη μαεστρία (και εμπειρία πλέον) του Κιούμπρικ στη σκηνοθεσία. Ελεγχόμενος ρυθμός, άψογη φωτογραφία, μουσική που δένει με την εικόνα, όλα στην υπηρεσία ενός σεναρίου που θα προβληματίσει και θα αφήσει βασανιστικά ερωτηματικά. Ο Κιούμπρικ κατά τον οποίο η ταινία αυτή ήταν και η καλύτερή του, πέθανε μια εβδομάδα μετά την πρεμιέρα της ταινίας, στις 9 Μαρτίου 1999, σε ηλικία 70 ετών…

Kub 2001

Κάνοντας μια συνολική αποτίμηση του έργου του, δεν μπορούμε παρά να συμπεράνουμε ότι ο Κιούμπρικ όχι μόνο έτρεφε βαθιά αγάπη για την τέχνη του κινηματογράφου αλλά ήταν και ένας ενδελεχής μελετητής, κάποιος που του άρεσε να θέτει ερωτήματα χωρίς να δίνει τις απαντήσεις. Σκεπτόμενος βαθιά, ποτέ δεν έκανε κήρυγμα στις ταινίες του αλλά έδινε μια όσο το δυνατόν αντικειμενική ματιά στο θέμα αφήνοντας το θεατή να προβληματιστεί και να συμπεράνει ανάλογα. Επιδεικνύοντας με αυτό τον τρόπο απόλυτο σεβασμό στο ακροατήριό του (και παρόλο το σκεπτικισμό του), απόδειξε με αυτόν τον τρόπο ότι τελικά τρέφει εμπιστοσύνη σε αυτό που αγάπησε να μελετά σε όλη του τη ζωή: Τον Άνθρωπο.

Kub end

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Δημοσιεύτηκε στο ΖΕΝΙΘ Νο 11,το  2006.

zenith11

Advertisements