ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΒΛΕΦΘΕΙ ΤΟ ΑΥΡΙΟ;

Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ

 

ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΒΛΕΦΘΕΙ ΤΟ ΑΥΡΙΟ;

 Future anoigma

Το μόνο σίγουρο με το Αύριο είναι ότι έρχεται πάντα στην ώρα του! Είναι το μέλλον απρόβλεπτο ή μήπως με κάποια επιστημονική μέθοδο μπορούμε να συλλάβουμε τα προμηνύματα του; Είναι άραγε η επιστήμη της μελλοντολογίας αρκετά χαοτική ώστε να μπορεί να συλλάβει τις άπειρες εναλλακτικές όψεις του Αύριο; Υπάρχει σε τελική ανάλυση μέλλον ή μήπως το ανακαλύπτουμε την κάθε στιγμή;

 Το μέλλον είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια, που επικρέμεται στο χρονικό ορίζοντα του ανθρώπου. Ένα μυστήριο που αναμφίβολα ασκεί ακαταμάχητη γοητεία. Και ποιος δε θα ήθελε να είχε την ικανότητα —ή την ατυχία…— να προβλέπει το μέλλον; Αν σας έλεγαν να διαλέξετε ανάμεσα σε χρήμα, δύναμη, ευτυχία και ικανότητα πρόγνωσης, θα ήσασταν ηλίθιοι αν δεν διαλέγατε το τελευταίο: προβλέποντας το μέλλον μπορείτε να γίνετε πλούσιοι, τα πλούτη θα σας φέρουν δύναμη και τότε θα έχετε περισσότερες πιθανότητες να είστε ευτυχισμένοι! Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Μάλλον όχι, αν κρίνουμε από το γεγονός ότι ιστορικά οι προφήτες και οι προγνώστες δεν έδιναν την εντύπωση και ιδιαίτερα ευτυχισμένων ανθρώπων…

Future 5 

«Σε τι μπορείς να ορκιστείς τώρα;», ρώτησε η βασίλισσα Ελισάβετ το βασιλιά Ριχάρδο.

«Στο μέλλον!»

«Το πρόσβαλες στο παρελθόν.

Μην ορκίζεσαι στο μέλλον, γιατί το

καταχράστηκες, πριν το χρησιμοποιήσεις

μ’ ένα κακοχρησιμοποιημένο παρελθόν»

 

Γουίλιαμ Σαίξπηρ, Ριχάρδος Γ’, 4η Πράξη

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΤΑΜΚΟΥ

Future 4

Το μέλλον είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια, που επικρέμεται στο χρονικό ορίζοντα του ανθρώπου. Ένα μυστήριο που αναμφίβολα ασκεί ακαταμάχητη γοητεία. Και ποιος δε θα ήθελε να είχε την ικανότητα —ή την ατυχία…— να προβλέπει το μέλλον; Αν σας έλεγαν να διαλέξετε ανάμεσα σε χρήμα, δύναμη, ευτυχία και ικανότητα πρόγνωσης, θα ήσασταν ηλίθιοι αν δεν διαλέγατε το τελευταίο: προβλέποντας το μέλλον μπορείτε να γίνετε πλούσιοι, τα πλούτη θα σας φέρουν δύναμη και τότε θα έχετε περισσότερες πιθανότητες να είστε ευτυχισμένοι! Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Μάλλον όχι, αν κρίνουμε από το γεγονός ότι ιστορικά οι προφήτες και οι προγνώστες δεν έδιναν την εντύπωση και ιδιαίτερα ευτυχισμένων ανθρώπων…

Σε παλιότερες εποχές οι μάντεις, οι προφήτες και οι οιωνοσκόποι έχαιραν σεβασμού από το κοινωνικό τους περίγυρο.  Και αυτό γιατί η ικανότητα πρόγνωσης του μέλλοντος προκαλούσε φόβο και δέος στους ανθρώπους, εφόσον συνδέονταν με την ιδέα του αναπόφευκτου, του πεπρωμένου και κατεπέκταση με την ιδέα του θανάτου. Αλήθεια, ποιος άνθρωπος μπορεί ν’ αντέξει το βάρος της γνώσης του πως και πότε θα πεθάνει; Σ’ ένα πολιτισμό, που στηρίζεται στην διάρκεια της στιγμής, στην απόλαυση της εφήμερης πραγματικότητας, η ιδέα και μόνον του αναπόφευκτου τέλους φαντάζει αδιανόητη.

Το παραδοσιακό ρόλο των προφητών έχουν αναλάβει τον τελευταίο αιώνα οι επιστήμονες, καθώς και οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας. Και μόλις τελευταία άρχισε να εμφανίζεται ο όρος μελλοντολογία, που ασχολείται με τις μεθοδολογίες πρόγνωσης του μέλλοντος. Η φιλοδοξία της μελλοντολογίας δεν είναι να προβλέπει τα ακριβή γεγονότα του μέλλοντος, αλλά να ανιχνεύει τις τάσεις που συμβάλουν στη διαμόρφωση του αυριανού κόσμου.  Η μελλοντολογία μπορεί να «οσμιστεί», όχι όμως και να αποκαλύψει το μέλλον.

 

    Future 2Future 4

Προσεγγίζοντας Επιστημονικά τα Προμηνύματα του Αύριο

Ο πειρασμός να χρησιμοποιηθούν επιστημονικές μέθοδοι πάνω στην ανίχνευση της μορφής των πραγμάτων που θα έρθουν είναι οπωσδήποτε μεγάλος. Μπορεί ωστόσο η σημερινή επιστήμη να συλλάβει τα προμηνύματα του αύριο; Ο Έλληνας φυσικός Θεόδωρος Μόδης, που εργάστηκε για δεκαπέντε χρόνια ως ερευνητής στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών (CERN) στη Γενεύη, έχει ασχοληθεί με ποσοτικές μεθοδολογίες προβλέψεων κοινωνικού ενδιαφέροντος. Στο βιβλίο του Προβλέψεις ο Μόδης προσπαθεί να προσεγγίσει επιστημονικά τα προμηνύματα του αύριο, παρουσιάζοντας την ενδιαφέρουσα θεωρία της καμπύλης S.  Σύμφωνα με αυτή, η κωδωνοειδής καμπύλη εκφράζει τον κύκλο της ζωής ενός βιολογικού όντος ή ακόμη κι ενός προϊόντος και η σιγμοειδής καμπύλη S εκφράζει οπτικά την αθροιστική ανάπτυξη των μονάδων που αντιπροσωπεύονται από την κωδωνοειδή καμπύλη.  Πίσω από το κομψό σχήμα της καμπύλης S κρύβεται το γεγονός ότι η φυσιολογική ανάπτυξη υπακούει σε ανώτατα όρια, που δεν μπορεί να ξεπεράσει. Έτσι, αν γνωρίζουμε με ακριβείς μετρήσεις τα πρώτα στάδια ανάπτυξης ενός π.χ. προϊόντος, είναι δυνατόν να προσδιοριστεί ποσοτικά το τελικό της μέγεθος.

Η ίδια η φύση φαίνεται να υπακούει σε αναπτυξιακούς περιορισμούς. Για παράδειγμα ο πληθυσμός των κουνελιών, που όσο έχουν τροφή πολλαπλασιάζονται ασταμάτητα, αρχίζει να επιβραδύνεται μόλις πλησιάσει ένα οριακό σημείο, που ορίζεται από τις δυνατότητες του οικολογικού χώρου. Μόλις λοιπόν ο πληθυσμός των κουνελιών πλησιάσει αυτό το οριακό σημείο, τότε αρχίζει να μειώνεται από διάφορες αρρώστιες κλπ. Μήπως το ίδιο δεν συμβαίνει και στην περίπτωση της αύξησης του ανθρώπινου πληθυσμού; Τον 18ο αιώνα ο βρετανός Μάλθους είχε διατυπώσει την άποψη ότι ο ανθρώπινος πληθυσμός αυξάνεται κατά γεωμετρική πρόοδο, ενώ οι δυνατότητες παραγωγής τροφής κατά αριθμητική πρόοδο. Το συμπέρασμα ακολουθούσε αμείλικτο: η ανθρωπότητα σύντομα θα αντιμετώπιζε το φάσμα ενός παγκόσμιου λιμού. Εχουν περάσει ωστόσο δύο αιώνες από τότε που ο Μάλθους δημοσίευσε την καταστροφολογική του μελέτη, ο ανθρώπινος πληθυσμός τετραπλασιάστηκε, αλλά καμιά παγκόσμια πείνα δεν απείλησε το ανθρώπινο είδος με εξαφάνιση. Ο Μάλθους απλά δεν υπολόγισε την τεράστια οικονομική και τεχνολογική εξέλιξη που ακολούθησε. Δεν είχε εκτιμήσει σωστά τον παράγοντα νοημοσύνη…

Αλλά ας επιστρέψουμε στην καμπύλη S. Σύμφωνα μ’ αυτή τη θεωρία μπορεί υπολογιστεί ο μέσος όρος «ζωής» ενός νέου μοντέλου ηλεκτρονικού υπολογιστή, εφόσον είναι γνωστό ότι οι υπολογιστές, όπως και τα έμβια όντα, ανταγωνίζονται μεταξύ τους για να καλύψουν την αγορά (περιβάλλον). Ένα πετυχημένο μοντέλο υπολογιστή μπορεί να καταλάβει την αγορά του, όπως ένα ζωντανό είδος καταλαμβάνει την οικολογική του θέση. Από την άλλη ένας καλλιτέχνης, αφού φθάσει στο αποκορύφωμα της δημιουργικότητας του και βγάλει τα «έργα της ζωής» του, εξαντλείται, φθίνει και στο τέλος πεθαίνει. Δεν είναι περίεργο λοιπόν που ο Μότσαρτ δεν πέθανε από γηρατειά, εφόσον σε ηλικία 35 χρονών είχε εξαντλήσει το 90% της δημιουργικότητας του. Η ακμή και η παρακμή της δημιουργικότητας ακολουθεί τον κύκλο της φυσικής ανάπτυξης και αυτό γιατί η μεγάλη παραγωγικότητα σχετίζεται με την καλή σωματική και διανοητική υγεία. Μήπως τελικά, με βάση την καμπύλη S, μπορούμε να προβλέψουμε (χονδρικά) το θάνατο μας;

Ο Μόδης ισχυρίζεται ότι σε γενικές γραμμές μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο, εφόσον και η δημιουργικότητα και η σωματική κατάσταση του ανθρώπου ακολουθεί κατά κανόνα μια κωδωνοειδή καμπύλη (ακμή-ωριμότητα-παρακμή). Αλλά, όπως ξέρουμε όλοι, στη ζωή υπάρχουν κι απρόβλεπτα ενδεχόμενα. Συχνά το τυχαίο εκτροχιάζει φυσικές διαδικασίες και οδηγεί σε αποτελέσματα που είναι αδύνατον να προβλεφθούν.

Παρ’ όλα αυτά η επιστήμη φιλοδοξεί να προβλέψει, όσο γίνεται καλύτερα, τις καιρικές συνθήκες, τις οικονομικές προοπτικές, να προδιαγράψει την εξέλιξη της κοινωνίας και, εν τέλει, το μέλλον της ανθρωπότητας. Κατά πόσο όμως είναι δυνατόν κάτι τέτοιο;

«Τυπικά όλοι μπορούμε να προβλέψουμε το μέλλον», υποστήριξαν πρόσφατα επιστήμονες από το Χάρβαρντ. Πειράματα έχουν αποδείξει ότι τα μάτια μας, μέσω ειδικών κυττάρων, μπορούν να υπολογίσουν τη μελλοντική θέση ενός αντικειμένου. Η ικανότητα πρόβλεψης είναι πολύ σημαντική για ένα ζωντανό ον, όπως είναι ο άνθρωπος: η πρόβλεψη μας οδηγεί στην εγρήγορση και η εγρήγορση αυξάνει την επιβιωσιμότητα μας. Αν ο άνθρωπος είναι όντως προικισμένος με προβλεπτική ικανότητα, που κατά καιρούς κάνει «μυστηριωδώς» την εμφάνιση της, αυτό συμβαίνει μόνο και μόνο για την προφύλαξη από μελλοντικούς κινδύνους. Όπως και να ‘χει «είναι δουλειά του μέλλοντος να είναι επικίνδυνο»…

Future 3

Είναι Το Μέλλον Χαοτικό;

Οι προσπάθειες ωστόσο της επιστήμης για πρόβλεψη του μέλλοντος γοητεύουν λιγότερο από την αστρολογία, που εκμεταλλεύεται την ανθρώπινη ματαιοδοξία για γνώση των μελλούμενων, καθώς και από τις θρησκείες, που αντλούν τη δύναμη τους από το φόβο που τρέφει κάθε ανθρώπινο πλάσμα για το θάνατο και κατεπέκταση για το άγνωστο. Πολλοί δίνουν μάλιστα μεγάλη σημασία στα «ιερά» και μη κείμενα των αρχαίων, πιστεύοντας ότι περιέχουν κωδικοποιημένα μηνύματα του μέλλοντος. Ειδικότερα θεωρείται ότι η Βίβλος είναι ένα μελλοντολογικό κείμενο, επειδή -δήθεν- περιέχει έναν μυστικό κώδικα που μπορεί ν’ ανακαλύψει το μέλλον!  Ωστόσο η μελλοντολογία δεν είναι ακριβώς επιστήμη, αλλά ένα είδος «ολιστικής» επιστήμης. Λένε ότι για να κάνεις «σωστή» μελλοντολογία χρειάζεσαι έναν αστρονόμο, έναν ποιητή κι έναν συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας! Κατά μια έννοια λοιπόν η μελλοντολογία βασίζεται στην «επιστήμη του χάους», υπόκειται δηλαδή στη μη-κανονικότητα. Όμως λένε κι ότι «εκεί που αρχίζει το χάος, σταματούν οι κλασσικές επιστήμες;».  Είναι άραγε το μέλλον χαοτικό; Είναι ένας απίθανος συνδυασμός απείρων πιθανοτήτων κι εναλλακτικών δρόμων; Για τη νεότευκτη επιστήμη της «χαολογίας» το χάος βρίσκεται παντού, άρα λοιπόν και στο μέλλον! Υπάρχουν άπειρες εναλλακτικές όψεις του μέλλοντος, ένα πλήθος από αλληλένδετες δυνατότητες, που καθιστούν κάθε προσπάθεια πρόβλεψης σχετική και περιορισμένη.  Είναι τελικά το μέλλον εντελώς απρόβλεπτο; Όπως υποστηρίζει μάλιστα κι ένας αμερικανός φυσικός: «η σχετικότητα κατέρριψε τη νευτώνεια ψευδαίσθηση για τον απόλυτο χώρο και χρόνο. Η κβαντική θεωρία κατέρριψε το νευτώνειο όνειρο μιας ελεγχόμενης διαδικασίας μέτρησης.  Και το χάος καταρρίπτει τη Λαπλασιανή φαντασία της ντετερμινιστικής δυνατότητας για πρόβλεψη».

Μήπως σε τελική ανάλυση είναι ανόητο να θέλουμε να προβλέπουμε το μέλλον; Μήπως δεν πρέπει να ζούμε στο παρελθόν ή στο μέλλον, αλλά στο παρόν, στο τώρα; Κάτι τέτοιο θα έδινε στο τώρα τη γεύση της αιωνιότητας…

Όπως άλλωστε λέει και ο αμερικανός γιατρός και συγγραφέας Deepak Chopra: «Κανείς δεν ανακάλυψε έναν καινούργιο κόσμο με το να ανησυχεί γι’ αυτόν».

 Future 1

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Θεόδωρος Μόδης, Προβλέψεις: Προσεγγίζοντας τα Προμηνύματα του Αύριο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1995.

James Gleick, Χάος: Μια Νέα Επιστήμη, Κάτοπτρο, 1990.

Michael Drosnin, Ο Κώδικας της Βίβλου, ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, 1998.

Alastair Rac, Κβαντομηχανική: Πλάνη ή Πραγματικότητα, Κάτοπτρο.

Advertisements

One thought on “ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΒΛΕΦΘΕΙ ΤΟ ΑΥΡΙΟ;

  1. Παράθεμα: ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΒΛΕΦΘΕΙ ΤΟ ΑΥΡΙΟ; | Ένας Έλληνας

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.