ΜΕΤΑ ΤΟΝ MAΡΞ… AFTER MARX

ΜΕΤΑ ΤΟΝ MAΡΞ…

 O «MARKS & SPENCER»!

Σύντροφοι, Πως τα Κάναμε Έτσι;

«Ο μαρξισμός είναι όπως οι μαγουλάδες: όσο πιο νωρίς τον περάσει κανείς, τόσα λιγότερα κουσούρια του αφήνει…»

Γουίνστον Τσόρτσιλ

 

 

 

Ένας από τους μεγάλους μύθους του 20ου αιώνα, που επεκτάθηκε –έστω και περιορισμένα– στον 21ο, είναι εκείνος του μαρξισμού. Παρ’ όλες τις αποτυχίες του σε δεκάδες χώρες όπου εφαρμόστηκε, παρά τις εκατόμβες νεκρών «εχθρών του λαού», παρά τις εξεζητημένες και παράλογες ερμηνείες του –ο Πολ-Ποτ έστειλε τους γραφειοκράτες στα χωράφια και τους αγρότες στα γραφεία!– η αίγλη της «ιδανικής κοινωνίας» που προτείνει, παραμένει για πολλούς αναλλοίωτη. Πολλοί νοσταλγοί του αντιτείνουν ότι δεν εφαρμόστηκε σωστά, ότι πρέπει να ξαναπροσπαθήσουμε… Αν όμως δεν εφαρμόστηκε σωστά στη μισή υφήλιο, όπου επικρατούσε μέχρι το 1989, γιατί να πιστέψουμε ότι θα πετύχει σε νέα απόπειρα εφαρμογής του, στο μέλλον;! Γιατί να μην σκεφτούμε απλά ότι είναι ανεδαφικός, ανεφάρμοστος, ότι αποτελεί ευσεβείς πόθους, φρούδες ελπίδες για μια ουτοπική επίγεια Εδέμ;… Ως πρώην μαρξιστής που υπήρξα κάποτε (το ξεπέρασα όμως έγκαιρα, όπως τις μαγουλάδες!), και δίχως να ισχυριστώ ότι θα εξαντλήσω το θέμα, παραθέτω μερικές απλές και σκόρπιες παρατηρήσεις για τους κύριους λόγους της αποτυχίας του.


Γράφει ο Δημήτρης Χορόσκελης


Ο Κόσμος, η Ερμηνεία και η Αλλαγή του

Πολλοί θεωρούν ότι ο Μαρξ αποτελεί μια μεγάλη τομή στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, επειδή είπε την περίφημη φράση «οι φιλόσοφοι μέχρι τώρα προσπαθούσαν να εξηγήσουν τον Κόσμο, σκοπός μας είναι να τον αλλάξουμε». Ωραία φράση, ηχηρή, αισιόδοξη, γεμάτη υποσχέσεις, αλλά… Πώς είναι δυνατόν να αλλάξεις τον Κόσμο αν δεν κατανοήσεις αναλυτικά τον τρόπο λειτουργίας του, αν δεν τον εξηγήσεις με ικανοποιητικό τρόπο; Αυτό είναι και το δυσκολότερο διότι, όπως αποδείχτηκε, καμμία εξήγηση δεν καλύπτει επαρκώς την πραγματικότητα, πάντα κάτι μένει απ’ έξω, όχι μόνο στη Φιλοσοφία αλλά και στην ίδια την Επιστήμη, όπου οι θεωρίες διαδέχονται η μία την άλλη. Και ο Μαρξ, τελικά, δεν ξέφυγε από την απόπειρα ερμηνείας του Κόσμου, που είναι το πρώτο μέρος της θεωρίας του (διαλεκτικός-ιστορικός υλισμός, πάλη των τάξεων) πριν περάσει στην πρόταση αλλαγής του (επανάσταση, δικτατορία του προλεταριάτου, κομμουνιστική κοινωνία). Μόνο που αυτός πιστεύει ότι πέτυχε εκεί που απέτυχαν όλοι οι προηγούμενοι φιλόσοφοι, ότι βρήκε την Απόλυτη Θεωρία… Είναι πραγματικά έτσι;…

Διαλεκτικός – Ιστορικός Υλισμός

Στο λεξικό της Ακαδημίας Επιστημών της Σοβιετικής Ένωσης, στο λήμμα «μαρξισμός», αναφέρονται τα εξής: «Μαρξισμός είναι η επιστήμη των νόμων της εξέλιξης της Φύσης, η επιστήμη της επανάστασης των καταπιεζομένων κι εκμεταλλευομένων μαζών (!), η επιστήμη της νίκης του σοσιαλισμού σε όλες τις χώρες (!), η επιστήμη της οικοδόμησης της κομμουνιστικής κοινωνίας (!). Μαρξισμός είναι η αδιατάρακτη ενότητα (!) τριών συστατικών μερών: του διαλεκτικού-ιστορικού υλισμού, της πολιτικής οικονομίας, και του επιστημονικού σοσιαλισμού».

Ο Μαρξ προτείνει μια υλιστική ερμηνεία της Φύσης και της εξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών: τον διαλεκτικό-ιστορικό υλισμό. Στο φυσικό επίπεδο όλα εξηγούνται υλιστικά και επιστημονικά, μέσα από τη διερεύνηση των φαινομένων και των νόμων της Φύσης –η οποία βρίσκεται σε διαρκή κίνηση και αλλαγή– δίχως προσφυγές σε κάποιο μεταφυσικό επέκεινα (ως προς αυτό δικαιολογείται, επειδή δεν έζησε τις απίστευτες επιστημονικές ανακαλύψεις του 20ου αιώνα, την κριτική της Επιστήμης και των μεθόδων της από τους επιστημολόγους, τις μεταφυσικές «αποκλίσεις» πολλών μεγάλων επιστημόνων). Στο επίπεδο των ανθρώπινων κοινωνιών, υπάρχει η οικονομική βάση (τρόπος παραγωγής, παραγωγικές δυνάμεις), και το κοινωνικό εποικοδόμημα (μορφές κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης, θεσμοί, ιδεολογίες, θρησκείες, τέχνες). Οι οποιεσδήποτε αλλαγές γίνονται πρώτα στη βάση, με την ανάπτυξη και την κυριαρχία κάποιων παραγωγικών δυνάμεων, και ύστερα στο εποικοδόμημα, σύμφωνα με τα συμφέροντα και τις επιταγές αυτών των νέων δυνάμεων (της εκάστοτε κυρίαρχης τάξης). Ολόκληρη η ιστορία της ανθρωπότητας είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων για οικονομική και κοινωνική κυριαρχία.

Ωστόσο, η ερμηνεία αυτή αποδείχτηκε πολύ μηχανιστική κι ανεπαρκής. Υπάρχουν πολλά ιστορικά παραδείγματα όπου η πορεία αυτή είναι αντίστροφη, όπως στην περίπτωση της τελευταίας μεγάλης μονοθεϊστικής θρησκείας, του ισλαμισμού. Επί αιώνες δεν είχε παρατηρηθεί καμμία αλλαγή στον τρόπο παραγωγής των αραβικών φυλών που αποτελούνταν κυρίως από νομάδες κτηνοτρόφους. Με την εμφάνιση του Μωάμεθ και της νέας θρησκείας μετασχηματίστηκε το κοινωνικό εποικοδόμημα, δίχως να έχουν προηγηθεί οι οικονομικής φύσεως απαραίτητες αλλαγές στη βάση. Το ίδιο συνέβη και με τον Προτεσταντισμό ο οποίος, όπως απέδειξε ο Μαξ Βέμπερ στην κλασική μελέτη του Η προτεσταντική Ηθική και το Πνεύμα του Καπιταλισμού, συνέβαλε αποφασιστικά στην εμφάνιση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Εξ άλλου, το ίδιο συνέβη και με τον μαρξισμό, που εμφανίστηκε πρώτα στο κοινωνικό εποικοδόμημα, σαν ιδεολογία, και ύστερα επιχείρησε να επέμβει και στην οικονομική βάση, προσπάθησε να αλλάξει τον τρόπο παραγωγής, με τα γνωστά καταστροφικά αποτελέσματα.

Συχνά άλλοι κάνουν τις κοινωνικές επαναστάσεις και άλλοι τις οικειοποιούνται. Στην περίπτωση της Γαλλίας, μπορεί τελικά να κυριάρχησε η αστική τάξη, αλλά η επανάσταση  έγινε από τους εξαθλιωμένους αγρότες της χώρας. Παρ’ όλα αυτά, ο Μαρξ χαρακτηρίζει τη Γαλλική Επανάσταση «αστική»! Επίσης, διαψεύστηκε οικτρά η προφητεία του ότι οι κομμουνιστικές επαναστάσεις θα γίνονταν στις καπιταλιστικά ανεπτυγμένες χώρες. Οι μεγαλύτερες κομμουνιστικές επαναστάσεις του 20ου αιώνα (ρωσική, κινεζική, κορεατική, βιετναμέζικη) έγιναν σε φεουδαρχικές χώρες… (Είπες τίποτα, Κάρολε;!).

 

Η Πάλη των Τάξεων

Η «πάλη των τάξεων» και η εκμετάλλευση που ασκεί η εκάστοτε κυρίαρχη τάξη στις υπόλοιπες, είναι, σύμφωνα με τον Μαρξ, διαχρονικό χαρακτηριστικό των ανθρώπινων κοινωνιών. Ιστορική αποστολή του προλεταριάτου είναι να βάλει τέλος σε αυτή τη διαρκή σύγκρουση, να καταργήσει τις κοινωνικές τάξεις, να οικοδομήσει την τέλεια κομμουνιστική κοινωνία όπου δεν θα υπάρχουν κοινωνικές τάξεις, ατομική ιδιοκτησία, εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Ωστόσο, η πάλη των τάξεων όντως υπάρχει, αλλά όχι μόνον αυτή. Και στο εσωτερικό της κάθε τάξης υπάρχουν συγκρούσεις συμφερόντων. Ολόκληρη η κοινωνία (από την οικογένεια μέχρι το «έθνος») είναι ένα απέραντο πεδίο κάθε είδους συγκρούσεων (οικονομικών, εξουσιαστικών, γενεών, ιδεολογικών, φιλοσοφικών, θρησκευτικών, ακόμη και… ποδοσφαιρικών!), τις οποίες ο Μαρξ παραβλέπει. Όλα αυτά κάνουν να ηχεί γελοία το περίφημο «η Ιστορία της ανθρωπότητας είναι η Ιστορία της πάλης των τάξεων»! Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι η κατάργησή τους –πονάει δόντι, κόβει κεφάλι!– αλλά η αρμονική συνεργασία τους. Όλες οι τάξεις είναι απαραίτητες για την ύπαρξη της κοινωνίας (η ανομοιομορφία και η ανισότητα είναι βασικό χαρακτηριστικό της Φύσης, όσο κι αν αυτό δεν μας αρέσει!). Πώς και γιατί να μισήσω έναν σωστό «καπιταλιστή» επιχειρηματία, όπως π.χ. τον Φορντ, που υπήρξε από τους πρωτοπόρους του αυτοκινήτου στις ΗΠΑ, που έστησε ολόκληρη βιομηχανία παραγωγής του, που επινόησε τη γραμμή συναρμολόγησης μειώνοντας σημαντικά το κόστος του και κάνοντάς το προσιτό στο ευρύ κοινό, που έδωσε δουλειά σε χιλιάδες «προλετάριους», επειδή, απλά και μόνο, κέρδιζε περισσότερα χρήματα από τους εργάτες του; Δεν το άξιζε; Εγώ, ένας απλός άνθρωπος με νοοτροπία υπαλλήλου, λέω, δίχως δεύτερη σκέψη, ναι! Εξ άλλου, αν οι «προλετάριοι» πιστεύουν ότι τους εκμεταλλεύονται τα αφεντικά τους, ας γίνουν κι εκείνοι επιχειρηματίες! Όταν, πριν μερικά χρόνια, έγινε πρόταση στους υπαλλήλους της αιωνίως προβληματικής «Ολυμπιακής» να γίνουν –σε ένα μικρό ποσοστό– μέτοχοι της εταιρείας, την απέρριψαν ασυζητητί! Κάτι ήξεραν! Είναι πιο εύκολο το «μήνας μπαίνει, μήνας βγαίνει, ο μισθός πέφτει», από την έγνοια μιας ολόκληρης επιχείρησης, το πώς να τη διατηρήσεις βιώσιμη και ανταγωνιστική, να τη βελτιώσεις, να την επεκτείνεις, να αντιμετωπίζεις εχθρικούς υπαλλήλους που διαρκώς υποψιάζονται ότι τους εκμεταλλεύεσαι!… Κι ύστερα σου λένε, «νόμος είναι το δίκιο του εργάτη»! Αμ δε!

 

Η Υπεραξία

Η περίφημη έννοια της υπεραξίας, από τους ακρογωνιαίους λίθους της μαρξιστικής θεωρίας, είναι άλλη μια ιδέα, που δεν αντέχει σοβαρή κριτική. Ο «αστός» οικονομολόγος σκέφτεται ως εξής: ο επιχειρηματίας υπολογίζει το κόστος παραγωγής του προϊόντος του (πρώτες ύλες + απόσβεση επένδυσης + αμοιβή εργατών), και προσθέτει στην τελική τιμή ένα ποσοστό κέρδους για τον ίδιο και την επιχείρησή του. Ο Μαρξ σκέφτεται ως εξής: το ποσοστό κέρδους του «άθλιου καπιταλιστή» είναι κλεμμένο από τις ώρες δουλειάς των εργατών, αποκλείοντας τον επιχειρηματία από κάθε κέρδος, καταδικάζοντάς τον σε θάνατο, ξεχνώντας ότι είναι στη βάση της παραγωγής, ότι δημιουργεί πλούτο, θέσεις εργασίας, κλπ. Εξ άλλου, πώς μπορεί να υπολογίσει κανείς επακριβώς πόση πρέπει να είναι η αμοιβή του εργάτη για να μιλήσει ύστερα για υπεραξία; Εκτός κι αν «δίκαιη αμοιβή» του εργάτη σημαίνει ολοκληρωτική απουσία αντ-αμοιβής του επιχειρηματία για το (συχνά) τιτάνιο έργο του! Μια πιο λογική και πιο τεκμηριωμένη (αλλά απορριπτέα από τον Μαρξ) εκδοχή της υπεραξίας είναι η εξής: ο εργαζόμενος, που είναι ταυτόχρονα και καταναλωτής, όταν αγοράζει το προϊόν που παράγει ο ίδιος, πληρώνει το ποσοστό κέρδους του εργοδότη που εμπεριέχεται στην τιμή πώλησής του!

Μια άλλη σχετική και λανθασμένη μαρξιστική αντίληψη είναι και η ιδέα της «απόλυτης αξίας» των αγαθών, πέρα από την εμπορευματική τους αξία. Ενώ η βασική παράμετρος που καθορίζει την τιμή ενός προϊόντος στην αγορά είναι η προσφορά και η ζήτηση, ο Μαρξ επιμένει ότι αυτό μπορεί να έχει μια «αντικειμενική αξία», εκτιμώμενη σύμφωνα με τις ώρες εργασίας που απαιτήθηκαν. Τι αξία όμως μπορεί να έχει ένα αγαθό που χρειάστηκε χιλιάδες ώρες εργασίας, αλλά δεν καλύπτει καμμία ανθρώπινη ανάγκη, δεν επιθυμεί να το αγοράσει κανένας;!).

 

Το Μεσσιανικό Προλεταριάτο

Αν αφαιρέσει κανείς τον οικονομικο-κοινωνικό μανδύα, η ανθρώπινη φύση είναι το ίδιο κακή, διαχρονικά και διεθνικά, το αποδεικνύει η Ιστορία η οποία, όπως λέει και ο οξυδερκής Καστοριάδης, «δεν είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων αλλά των ανθρώπινων φρικαλεοτήτων»!… Γιατί λοιπόν, εκεί που απέτυχαν οι προηγούμενες μορφωμένες κυρίαρχες τάξεις (φεουδάρχες, αστοί) να δημιουργήσουν την ιδανική κοινωνία, θα πετύχαινε το (εκ των πραγμάτων) άξεστο και αμόρφωτο προλεταριάτο; Ήταν διαφορετικοί, καλύτεροι άνθρωποι; Σίγουρα όχι. Η ανθρώπινη ποιότητα δεν είναι θέμα κοινωνικής τάξης αλλά ατομική υπόθεση (υπάρχουν καλοί αστοί και κακοί προλετάριοι). Άλλωστε η φτώχεια, εκτός του πόθου απόκτησης πλούτου, δημιουργεί και ζηλοφθονία προς τους πλούσιους, επιθυμία εκδίκησης επειδή εκείνοι πέτυχαν. Γιατί δεν διείδε ο Μαρξ ότι κι εκείνοι θα σκέφτονταν ταξικά (εμείς, δηλαδή το Κόμμα του Λαού –όπου «λαός» διάβαζε «προλεταριάτο»!) και όχι συνολικά (όλη η κοινωνία); Και μάλιστα ακόμη πιο ταξικά: απ’ όλο το προλεταριάτο κυριαρχούσαν κι απολάμβαναν σκανδαλώδη προνόμια οι γραφειοκράτες εκπρόσωποί του! Οι σοσιαλιστικές χώρες  δεν ήταν απλά ταξικές, ήταν κάτι χειρότερο: υπερταξικές!

 

Ο Φετιχισμός του Εμπορεύματος και η Ανθρώπινη Αλλοτρίωση

Ο Μαρξ επικρίνει τον καπιταλισμό επειδή, μεταξύ άλλων, καλλιεργεί την αυτονόμηση των καταναλωτικών προϊόντων στις οποίες υποτάσσεται αναπόφευκτα ο άνθρωπος (φετιχισμός του εμπορεύματος), αποξενώνει τον εργάτη από τον πραγματικό του σκοπό (αλλοτρίωση).

Δεδομένου όμως ότι η βάση της θεωρίας του είναι ο υλισμός, γιατί εκπλήσσεται όταν διαπιστώνει ότι οι άνθρωποι επενδύουν περισσότερο στα υλικά αγαθά παρά στις βαθύτερες και ουσιαστικότερες σχέσεις με τους συνανθρώπους τους; Δεν είναι όντως εξωφρενικό το γεγονός ότι οι διάφοροι υπάλληλοι των σοσιαλιστικών καθεστώτων «λαδώνονταν» με μια κούτα καπιταλιστικών τσιγάρων, με ένα μπουκάλι καπιταλιστικού αλκοόλ, ότι πανέμορφες ανατολικές κοπέλες χάριζαν ολονύχτιες ερωτικές πανδαισίες σε τουρίστες για ένα μπλουτζίν, για ένα σετ φτηνών καλλυντικών, αρκεί να ήταν Δυτικής προέλευσης; Αν η φυσιολογική κατάσταση του ανθρώπου είναι να ζει με τα απολύτως απαραίτητα, τότε γιατί υπήρχε αυτή η φρενίτιδα των πολιτών των κομμουνιστικών χωρών για την απόκτηση Δυτικών υλικών αγαθών; Τόσα χρόνια σοσιαλισμού δεν τους δίδαξαν απολύτως τίποτα; Και όταν μιλάει για αλλοτρίωση, την εξετάζει πάλι από υλιστική σκοπιά: είναι το γεγονός ότι ο προλετάριος δεν βλέπει το τελικό προϊόν της εργασίας τους, ότι είναι ένας απλός μηχανισμός στην αλυσίδα παραγωγής! Και πώς μπορεί να γίνει διαφορετικά, στην εποχή του καταμερισμού της εργασίας (το ίδιο δεν συνέβαινε και στα σοσιαλιστικά καθεστώτα); Και τι θα γινόταν δηλαδή αν έβλεπε ο προλετάριος ολοκληρωμένο το τελικό προϊόν της εργασίας του, αυτό είναι το ζητούμενο στη ζωή;! Τελικά, ποιον θεωρεί ο Μαρξ σαν αληθινό σκοπό του ανθρώπου, δεδομένου ότι ο θεμέλιος λίθος της θεωρίας του είναι ο υλισμός, η απόρριψη κάθε πνευματικής και μεταφυσικής διάστασης;

 

Ουτοπικός και Επιστημονικός Σοσιαλισμός

Ο Μαρξ δεν ήταν ο πρώτος που κατήγγειλε την ταξική κοινωνία και την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, που πρότεινε λύσεις σε αυτό το διαχρονικό πρόβλημα. Προηγήθηκαν ο Άγγλος Τόμας Μορ, οι Γάλλοι Σαιν Σιμόν και Φουριέ, και άλλοι. Όλους αυτούς τους χαρακτηρίζει αυθαίρετα «ουτοπικούς σοσιαλιστές», κρίνοντας ότι οι θεωρίες τους –παρ’ όλο που δεν δοκιμάστηκαν ποτέ στην πράξη– ήταν ανεδαφικές, ανεφάρμοστες. Αντιθέτως, τον δικό του σοσιαλισμό τον ονομάζει «επιστημονικό» και απόλυτα εφαρμόσιμο! Τώρα, πού στηρίχτηκε για να βγάλει αυτό το συμπέρασμα, μόνον ο ίδιος ξέρει! Και μη μου πείτε ότι τελικά όντως εφαρμόστηκε, γιατί το «επιστημονικό σοσιαλιστικό πείραμα» διήρκεσε μόνο μερικές δεκαετίες, απέτυχε παταγωδώς, και στοίχισε στην ανθρωπότητα εκατοντάδες εκατομμύρια νεκρών πειραματόζωων!

 

Η Θρησκευτικο-εκκλησιαστική Δομή των Σοσιαλιστικών Καθεστώτων

Παρά το ότι ο Μαρξ είπε πως «η θρησκεία είναι το όπιο του λαού» κι επέκρινε την Εκκλησία, ο κομμουνισμός κατέληξε να είναι μορφή κοινωνικής θρησκείας με καθαρά εκκλησιαστική ιεραρχική δομή. Υπήρχε Αγία Τριάδα (Μαρξ-Ένγκελς-Λένιν), Βίβλος (μαρξιστικά κείμενα), Μεσσίας (προλεταριάτο), Κόλαση (καπιταλισμός), Καθαρτήριο (επανάσταση, σοσιαλισμός), Παράδεισος (κομμουνισμός), προφήτες (ουτοπικοί σοσιαλιστές), μάρτυρες (οι πεσόντες για την κομμουνιστική ιδέα), αιρετικοί (ρεβιζιονιστές), άθεοι (αντιφρονούντες), προσηλυτισμός (κομμουνιστική προπαγάνδα), Εκκλησία (Κομμουνιστικό Κόμμα), Ιερατείο (Κεντρική Επιτροπή), Μέγας Αρχιερέας (Γενικός Γραμματέας), εξομολόγηση (αυτοκριτική ενώπιον εκπροσώπων του Κόμματος), Ιερά Εξέταση (μυστικές υπηρεσίες), δογματισμός και το αλάθητο του επικεφαλής, το κυνήγι μαγισσών… Τελικά, καλά λέει η λαϊκή παροιμία, «ό,τι κοροϊδεύεις το λούζεσαι»!

 

Η Σοσιαλιστική Ισοπέδωση

Από τα βασικά κίνητρα του ανθρώπου είναι η φιλοδοξία του να διακριθεί από το πλήθος, να ξεχωρίσει. Αυτό ωθεί στη δημιουργία τόσο τον επιχειρηματία όσο και τους επιστήμονες, τους συγγραφείς, τους καλλιτέχνες, τους φιλοσόφους. Αν του αφαιρέσεις αυτό το κίνητρο, όπως έγινε στις χώρες του «ηπαρ-κτού (λόγω γενικευμένου αλκοολισμού!) σοσιαλισμού», του κόβεις τα φτερά, αποκτάς ένα έθνος οσφυοκαμπτών δημοσίων υπαλλήλων, μια μάζα υποτελών στη μοναδική «Αλήθεια του Κόμματος», σταματάς τη διαλεκτική φύση της ζωής, τον περιορίζεις στο να μπορεί να βάλει τη σφραγίδα του στην Ιστορία μόνο με σφαγές των «εχθρών του λαού», όπως έκανε ο Στάλιν! Ποιος θυμάται σήμερα τους αναρίθμητους «ήρωες» των σοσιαλιστικών καθεστώτων, κι αν ναι, μόνο με αρνητική διάθεση, όπως τον Λίσενκο, που εφάρμοσε τον διαλεκτικό υλισμό στη Βιολογία με καταστροφικά αποτελέσματα για τη γεωργία της ΕΣΣΔ, τον Σταχάνοφ, που «απέδειξε» ότι κάθε Σοβιετικός ανθρακωρύχος μπορούσε να εξορύσσει καθημερινά ολόκληρα βουνά από κάρβουνο!…

 

«Όλοι οι Πόλεμοι Έχουν Οικονομικό Χαρακτήρα»

Αλήθεια Κάρολε; Ακόμη και οι αναρίθμητοι φυλετικοί, εθνικιστικοί, και θρησκευτικοί πόλεμοι, που βασίζονται σε ένα πανάρχαιο ανθρώπινο ελάττωμα, στην απόρριψη της διαφορετικότητας, όπως η Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου, οι διώξεις της Ιεράς Εξέτασης, το λιντσάρισμα νέγρων από τους λευκούς της Κου-Κλουξ-Κλαν, το Εβραϊκό Ολοκαύτωμα, η σφαγή των Αρμενίων από τους Τούρκους, η σφαγή των Τούτσι από τους Χούτου, κλπ., κλπ., κλπ;

Η δυσανεξία σε κάθε είδους διαφορετικότητα είναι το βασικότερο ανθρώπινο ελάττωμα. Το διαπιστώνει κανείς καθημερινά, από την απόρριψη των ανθρώπων με σεξουαλικές ιδιαιτερότητες, μέχρι την αβυσσαλέα έχθρα οπαδών αντίπαλων ποδοσφαιρικών ομάδων. Έχουν οικονομικό συμφέρον αυτοί που απεχθάνονται και θα λιθοβολούσαν τις «αδερφές» αν μπορούσαν, αυτοί που πιστεύουν ακράδαντα ότι ο Ολυμπιακός, ο Παναθηναϊκός, ο ΠΑΟΚ, είναι η καλύτερη ομάδα και πολεμούν κάθε Κυριακή στα γήπεδα;! Επίμονη μανία αντιπαράθεσης, συχνά για ανόητες κι αναπόδεικτες αιτίες, που απορρέει από την απουσία ανεκτικότητας, από τα παλαιότερα και χειρότερα χαρακτηριστικά του ανθρώπου…

 

Σοσιαλισμός και Εθνικοσοσιαλισμός

Παρά το ότι τα σοσιαλιστικά και τα εθνικοσοσιαλιστικά καθεστώτα (φασισμός, ναζισμός) θεωρούσαν αλλήλους άσπονδους εχθρούς, παρατηρεί κανείς ότι η ουσιαστική διαφορά ήταν μία και μοναδική: στα πρώτα η οικονομία ήταν κρατικοποιημένη, ενώ στα δεύτερα ιδιωτική. Σε όλα τα άλλα οι ομοιότητες ήταν θλιβερά εντυπωσιακές: μονοκομματισμός, δογματισμός, κυριαρχία των γραφειοκρατών του Κόμματος, τρομοκρατία, γενικευμένος χαφιεδισμός, φτώχεια κι εξαθλίωση μεγάλου μέρους του πληθυσμού, διώξεις μειονοτήτων, ιμπεριαλισμός. Και κάποιοι αφελείς πιστεύουν (ακόμη!) ότι στα εθνικοσοσιαλιστικά καθεστώτα όλα αυτά γίνονταν εναντίον του λαού, ενώ στα σοσιαλιστικά για το καλό του! Κι ενώ, μέχρι πρότινος, θεωρείτο τίτλος τιμής να χαρακτηρίζεται κάποιος «αντιφασίστας» ή «αντιναζιστής», ήταν θανάσιμο ελάττωμα να χαρακτηρίζεται «αντικομμουνιστής»! Η τυφλή πίστη σε δόγματα (τόσο θρησκευτικά όσο και πολιτικά) οδηγεί νομοτελειακά στην ολική έκλειψη της λογικής και του κριτικού πνεύματος, στην υποταγή στους κάθε είδους –ισμούς που μας καταδυναστεύουν!

 

«Η Επανάσταση Είναι η Λύση»(;)

Αν μαθαίναμε από την Ιστορία –που δεν μαθαίνουμε!–, θα αντιλαμβανόμασταν ότι η επανάσταση δεν είναι ο καλύτερος δυνατός τρόπος αλλαγής της κοινωνίας. Η κοινωνική επανάσταση είναι ξέσπασμα συλλογικής οργής, βίαια ανατροπή καταπιεστικού καθεστώτος από καταπιεσμένους, που στη συνέχεια καταπιέζουν τους πρώην καταπιεστές, στους οποίους δημιουργείται αναπόφευκτα η επιθυμία να επαναστατήσουν και να αντεκδικηθούν. Η βελτίωση έρχεται μόνο από μικρές αθροιστικές αλλαγές, σε μεγάλο βάθος χρόνου, από συνεχείς αγώνες για διαδοχικές μεταρρυθμίσεις, μέσα στα πλαίσια μιας αληθινά δημοκρατικής κοινωνίας. Επιπλέον, το πρόβλημα με τις επαναστάσεις είναι ότι συνήθως γκρεμίζουν ο,τιδήποτε έχει σχέση με το παλιό καθεστώς και θυμίζει το παρελθόν, ακόμη και τα θετικά στοιχεία. Η συνεχής μεταρρύθμιση της κοινωνίας είναι η λύση, και όχι η καταστροφική επανάσταση. Εξ άλλου, αυτή είναι και η αληθινή εφαρμογή της διαλεκτικής (θέση–αντίθεση–σύνθεση, επ’ άπειρον), η οποία απουσίαζε παντελώς από τα σοσιαλιστικά καθεστώτα, που ήταν καθηλωμένα σε μια ασάλευτη, ισοπεδωτική, και καταστροφική Θέση… (Ναι, σύντροφοι, είμαι ένας άθλιος ρεβιζιονιστής, το ομολογώ!).

 

Τέλεια Κοινωνία με Ατελείς Ανθρώπους;

Το γεγονός ότι σε ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία οι στιγμές της ιδανικής κοινωνίας περιορίζονται χρονικά (πρωτόγονος κομμουνισμός) και αριθμητικά (ολιγάριθμες κοινωνίες με δεσμούς συγγένειας), αποδεικνύει ότι η ύπαρξή της δεν είναι εφικτή σε μεγάλη χρονική και κοινωνική κλίμακα, ότι δεν μπορείς να κάνεις τέλεια κοινωνία με ατελείς ανθρώπους. Η βασική αιτία είναι ότι μόλις δοθεί σε κάποιον άνθρωπο εξουσία, τη χρησιμοποιεί για το συμφέρον του, των οικείων του, ή στην καλύτερη περίπτωση (για να γίνω και λίγο μαρξιστής!) της κοινωνικής τάξης που εκπροσωπεί. Για να επιτευχθεί η ιδανική κοινωνία, πρέπει να βρεθούν στην εξουσία μερικές διαδοχικές ελίτ αδιάφθορων, ανιδιοτελών, και ειδικά εκπαιδευμένων ανθρώπων, οι οποίοι θα φροντίσουν να διασφαλίσουν την άψογη λειτουργία της, να περάσουν στις καινούργιες γενιές τις νέες ανθρωπιστικές αξίες της, να αλλάξουν τη νοοτροπία των πολιτών σε μεγάλο βάθος χρόνου. Δηλαδή, κάτι σαν τους βασιλείς-φιλοσόφους της ιδανικής πλατωνικής Πολιτείας. Κάτι τέτοιο όμως είναι ανέφικτο, πρώτον, επειδή δεν υπάρχουν τέτοιοι άνθρωποι, και δεύτερον, επειδή ακόμη κι αν υπήρχαν, δεν θα τους άφηναν οι υπόλοιποι να ολοκληρώσουν το έργο τους, για λόγους συμφερόντων, εξουσιομανίας, κλπ. Έτσι, αργά ή γρήγορα, θα αναγκάζονταν να καταφύγουν στη βία, και άντε ύστερα να αποδείξεις σε κάποιον που του σκότωσαν τον πατέρα, που του φυλάκισαν τη μάνα και τον μεγαλύτερο αδερφό, ότι όλα αυτά έγιναν για τον ιερό σκοπό της ιδανικής κοινωνίας! Δηλαδή, ό,τι περίπου πήγε να γίνει στα κομμουνιστικά καθεστώτα, με τη διαφορά ότι εκεί ούτε οι κυβερνώντες ήταν αδιάφθοροι και ανιδιοτελείς, ούτε το προτεινόμενο κοινωνικό μοντέλο ήταν το κατάλληλο, όπως αποδείχτηκε.

Και όμως, η ιδανική κοινωνία είναι (θεωρητικά) απόλυτα εφικτή, ακόμη και στα πλαίσια της καπιταλιστικής κοινωνίας, αρκεί να φροντίσει το κάθε άτομο να αλλάξει τον εαυτό του, να είναι σωστό απέναντι στους συνανθρώπους του. «Άλλαξε τον άνθρωπο και θα αλλάξεις ολόκληρη την κοινωνία», έγραψε ο Γάλλος φιλόσοφος Λαμετραί. Αυτό όμως είναι φύσει αδύνατον να γίνει, επειδή ο άνθρωπος είναι εγωκεντρικό ον (φροντίζει για τα δικά του συμφέροντα, σπάνια παραδέχεται ότι έχει άδικο, ρίχνει συστηματικά το φταίξιμο στους άλλους), επειδή δεν έχει την παραμικρή διάθεση να βελτιώσει τον χαρακτήρα του, και κυρίως επειδή έχει μια ανεξήγητη φυσική ροπή προς το κακό παρά προς το καλό, προς το παράλογο παρά προς το λογικό. Ο Ευριπίδης γράφει κάπου χαρακτηριστικά ότι «ο άνθρωπος γνωρίζει το καλύτερο, αλλά διαλέγει πάντα το χειρότερο», και ο Ντα Βίντσι ότι «σωστή γνώμη στους ανθρώπους δεν στεριώνει»! Γιατί άραγε; Ερώτηση ανώφελη, ηλίθια, που δεν απαντήθηκε εδώ και χιλιετίες! Είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο άνθρωπος, ενώ πέτυχε τόσα πράγματα σε επιστημονικό και τεχνολογικό επίπεδο, ενώ ετοιμάζεται να αποικήσει άλλους πλανήτες, απέτυχε να δημιουργήσει μια στοιχειωδώς ανθρώπινη κοινωνία στη Γη;! Τελικά, τίποτα δεν είναι τυχαίο… Υπάρχουν αναπόδραστες νομοτέλειες που μας καταδυναστεύουν ανελέητα!…

Κλείνοντας, νοιώθω την ανάγκη να εξηγηθώ. Σε καμιά περίπτωση δεν θέλω να εννοηθεί ότι είμαι τυφλός υποστηρικτής του καπιταλισμού (τον έχω επικρίνει επανειλημμένα σε άλλα κείμενά μου), κι αυτό για τον εξής λόγο: σχηματικά, οι άνθρωποι μπορούν να διαχωριστούν σε δύο βασικές κατηγορίες, στους λύκους και στα πρόβατα. Σαν πρόβατο που ξέρω ότι είμαι, θα προτιμούσα να ζω σε μια σοσιαλιστική κοινωνία που θα με προστάτευε από τους κακούς λύκους, που θα μου έδινε την ευκαιρία να αναπτύξω πλήρως τις ικανότητες και την προσωπικότητά μου. Η ιστορία όμως απέδειξε ότι κάτι τέτοιο, δυστυχώς, δεν είναι δυνατόν, ότι κι εκεί υπήρχαν λύκοι, στυγνή εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, έλλειψη αξιοκρατίας, τρομοκρατία. Δεν χρειάζεται να επιμείνουμε άλλο στη μάταιη υπόθεση του κομμουνισμού, κρίθηκε (επανειλημμένα) εκ του αποτελέσματος. Τελικά, κανείς δεν παρατήρησε ότι όλα τα καθεστώτα που κυριάρχησαν ανά τους αιώνες (ακόμη και τα σοσιαλιστικά), χαρακτηρίζονταν από την ανισότητα και την εκμετάλλευση, επειδή ήταν συμβατά με τον γενικό νόμο της Φύσης, με την κυριαρχία των ισχυροτέρων, επειδή ήταν διάφορες μορφές ενός αναπόφευκτου κοινωνικού δαρβινισμού. Απλά, δεδομένου ότι ο καπιταλισμός είναι μια (έστω και περιορισμένα) «ανοιχτή κοινωνία», επιδέχεται κριτικών και βελτιώσεων. Είναι κάτι κι αυτό, σε σύγκριση με τα γκρίζα και ασάλευτα σοσιαλιστικά καθεστώτα, όπου, εκτός από την ισότητα στη φτώχεια και στην εξαθλίωση, υπήρχε και η στυγνή καταπίεση, ο φόβος να εκστομίσεις την απλή φράση, «Σύντροφοι, μήπως βρισκόμαστε σε λάθος δρόμο;»!!!

 

Υ.Γ. Όλα τα ανωτέρω αποτελούν μια προσωπική κριτική ανάγνωση του μαρξισμού. Παρακαλώ τους εξοργισμένους μαρξιστές αναγνώστες που θα στείλουν λάβρες επιστολές στο περιοδικό, να αποφύγουν τα τετριμμένα «δεν είπε αυτά ο Μαρξ», «δεν κατάλαβες τίποτα», «αν ο Μαρξ έβλεπε», «είσαι ένας Δεξιός αντιδραστικός», και να απαντήσουν συγκεκριμένα και επί της ουσίας! Ευχαριστώ πολύ!

Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΟΡΟΣΚΕΛΗΣ είναι καθηγητής κοινωνιολογίας και συγγραφέας.

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements