ΝΑΝΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ και ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Ευκαιρία ή Νέο «Κουτί της Πανδώρας»;

Γράφει ο Αλέξης Αλαματίδης

Από την αρχή της βιομηχανικής επανάστασης και μετά το 1850, η τεχνολογία έχει επιφέρει μια φαινομενική πρόοδο στην ανθρωπότητα. Και λέμε «φαινομενική» γιατί σχεδόν όλες οι τεχνολογίες, στρέφονται – σε μεγάλος βάθος χρόνου– εναντίον του ίδιου του ανθρώπου. Αυτό ως πόρισμα από το γεγονός ότι σχεδόν οποιαδήποτε δραστηριότητά μας πάνω στον πλανήτη που μας φιλοξενεί, βλάπτει εν τέλει το περιβάλλον, με έναν τρόπο ανεπανόρθωτο και μη αντιστρέψιμο άρα καταστρέφει και τον άνθρωπο…

Για εμάς τους κατοίκους του πλανήτη αυτού ο όρος καταστροφή του περιβάλλοντος σημαίνει ητ μεταβολή της υπάρχουσας κατάστασης, κυρίως από κλιματολογικής πλευράς, με έναν τέτοιο τρόπο που θα δυσχέραιναν οι συνθήκες επιβίωσης για το ανθρώπινο είδος. Μαζί με τον άνθρωπο θα υποφέρουν και θα εξαφανιστούν πολλά είδη του ζωικού και φυτικού βασιλείου. Προσωπικά δεν πιστεύω ότι ο άνθρωπος θα «προλάβει» τελικά να ζημιώσει τόσο πολύ τον πλανήτη για να τον καταστρέψει ολοσχερώς. Θα έχει αυτοκαταστραφεί ο ίδιος του πολύ νωρίτερα. Μπορεί το λιώσιμο των πάγων να επιταχύνεται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες στη Γη, αλλά αυτό είναι ένα φαινόμενο που συμβαίνει ούτως ή άλλως κάθε 100.000 χρόνια περίπου. Ο πλανήτης πάντα έβρισκε και θα βρίσκει τις ισορροπίες του, είναι ένας ολοζώντανος τεράστιος οργανισμός που έχει «νου» και αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει και ποιος προκαλεί τι. Μπορεί επίσης να αποβάλλει οποιοδήποτε «παράσιτο» θα τον ζημίωνε σε μεγάλο βαθμό, ας πούμε λ.χ. τον άνθρωπο…

Υπάρχει Πολύς Χώρος στο Βάθος

Η νανοτεχνολογία είναι η επιστήμη που ασχολείται με τεχνητά κατασκευασμένα σωματίδια, τα οποία βρίσκονται από θέση μεγέθους, στην περιοχή των νανόμετρων (1 νανόμετρο ισούται με το ένα εκατομμυριοστό του χιλιοστού 1 nm = 10-9 m). Τα τεχνητά κατασκευασμένα σωματίδια, οι «μικρομηχανές» και τα «μικρο-εργαλεία» που έχουν μέγεθος μέχρι 100nm λέμε ότι ανήκουν στην νανοτεχνολογία.

Αυτό που αρχικά είχε ξεκινήσει ως επιστημονική φαντασία, άρχισε στις αρχές του 1980 να παρουσιάζεται από μια μεγάλη μερίδα φυσικών και βιολόγων, ως η «δεύτερη βιομηχανική επανάσταση»! Μικρορομπότ θα έκαναν επεμβάσεις ασύλληπτης ακρίβειας στα χειρουργεία των νοσοκομείων, παρεμβαίνοντας μέσα στα ίδια τα κύτταρα, η νανο-ηλεκτρονική θα μπορούσε να κατασκευάσει έναν πραγματικά έξυπνο υπολογιστή, μικροσκοπικοί δίσκοι αποθήκευσης θα περιείχαν ολόκληρες βιβλιοθήκες ταινιών, μπογιές αυτοκινήτων που θα είχαν την τεχνολογία αυτή θα επέτρεπαν στον ιδιοκτήτη να διαλέγει αναλόγως με τη διάθεση του το «χρώμα της ημέρας», λεπτές και ελαφριές στολές για στρατιωτικές χρήσεις θα γινόντουσαν αλεξίσφαιρες και θα άλλαζαν συνεχώς χρώμα προσαρμοζόμενες στο αντίστοιχο φυσικό περιβάλλον και διάφορα άλλα «γκάτζετ» ξεφύτρωναν καθημερινά στα επιστημονικά περιοδικά. Τα περισσότερα από αυτά έμειναν μονάχα στα σχέδια, η νανοτεχνολογία αναπτύσσεται παρά ταύτα με γοργούς ρυθμούς και τα 12 δισεκατομμύρια δολάρια που επενδύθηκαν σε αυτή κατά το έτος 2006 είναι μια από τις αποδείξεις που το μαρτυρούν αυτό.

Περίπου 600 προϊόντα κυκλοφορούν επίσημα στην αγορά και φέρουν την τεχνολογία αυτή: Τζάκετ που δεν λερώνονται ποτέ λόγω των ινών τους, που είναι κατασκευασμένες με νανοτεχνολογία, ρακέτες του τένις με σκελετό από μικρο-ίνες άνθρακα ή σοκολάτες με μικροσκοπικές μπίλιες που περιέχουν άρωμα ινδοκάρυδου, είναι μονάχα μια μικρή γεύση από την τεράστια παλέτα των προϊόντων που παράγει η εν λόγω τεχνολογία.

Με τον τρόπο που δρα η νανοτεχνολογία και με τις προοπτικές που ανοίγονται μελλοντικά, έρχεται και εδώ –όπως και στην περίπτωση της βιοτεχνολογίας– ένα μεγάλο θέμα ηθικής που πρέπει αδιαμφισβήτητα να ξεκαθαριστεί. Το αν δηλαδή και με ποιους τρόπους επιτρέπεται στον άνθρωπο να παρεμβαίνει στους δομικούς λίθους της ζωής. Επιπλέον προκύπτουν και άγνωστοι κίνδυνοι όταν έχεις στην κατοχή σου εργαλεία που μπορούν να εισβάλλουν προγραμματισμένα, σαν τηλεκατευθυνόμενα ρομπότ, μέσα στα κύτταρα και να τα αλλοιώσουν.

Η Νανοτεχνολογία Σήμερα

Στο ευρύ κοινό, η τεχνολογία αυτή είναι σχετικά άγνωστη. Παρά ταύτα, «ο άνθρωπος είναι σήμερα μάρτυρας και δημιουργός μιας Δεύτερης Γένεσης, μιας νέας εξέλιξης από υλικές φόρμες, τις οποίες δεν είμαστε ακόμη σε θέση να κατονομάσουμε καν», δηλώνει ο κύριος Binnig (Νόμπελ Φυσικής), γεγονός που σηματοδοτεί μια νέα εποχή στην τεχνολογία των υλικών. Η πρώτη γενιά προϊόντων νανοτεχνολογίας περιοριζόταν σε προϊόντα αισθητικής, ρούχα, γυαλιά μυωπίας μπογιές και ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η δεύτερη γενιά των προϊόντων αυτών χρησιμοποιεί εκτεταμένα τα κβαντοφυσικά φαινόμενα και τις κβαντικές ιδιότητες των υλικών, τις αλληλεπιδράσεις τους δηλαδή, σε ατομικό ή μοριακό επίπεδο. Με άλλα λόγια «πιο μέσα δεν πάει». Φτάσαμε δηλαδή σε νέα σύνορα. Εργαλεία που δουλεύουν μέσα στα ίδια τα κύτταρα. Η Επιστήμη για ακόμη μια φορά φαίνεται να θριαμβεύει (όπως και τόσες άλλες φορές στο παρελθόν). Όλα θα ήταν πράγματι πολύ καλά, εάν δεν υπήρχε και άλλη πλευρά του νομίσματος. Δεν είναι πλέον λίγοι αυτοί που προειδοποιούν ότι λόγω του ότι η έρευνα είναι πολύ ελλιπείς στον τομέα αυτό, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία και στατιστικά δεδομένα που να εγγυώνται έστω και ένα μικρό επίπεδο ασφάλειας στο πως θα αντιδράσει μακροπρόθεσμα ένας οργανισμός στα μικροσωματίδια της νανοτεχνολογίας. Αλλά για την τοξικότητα των σωματιδίων αυτών θα μιλήσουμε παρακάτω.

Στο παγκόσμιο εμπόριο κυκλοφορούν σήμερα εκατοντάδες προϊόντα που περιέχουν τεχνητά μικροσωματίδια τόσο μικρά που μπορούν να διεισδύσουν μέσα σ’ ένα κύτταρο και να το «διορθώσουν», μέσα σε ένα μόριο ενός υλικού και να αλλοιώσουν τις ιδιότητές του. Ο παρακάτω πίνακας δίνει μια εικόνα για το τι κυκλοφορεί στην αγορά σε προϊόντα νανοτεχνολογίας, σε προϊόντα με «βελτιωμένες ιδιότητες»:

Προϊόντα αισθητικής Τρόφιμα αθλητισμός ένδυση Περιβάλλον – ενέργεια Απορρυπαντικά
Αντηλιακές κρέμες Συντηρητικά, πλαστικά μπουκάλια Σανίδες snowboard, εξαρτήματα ποδηλασίας Σεντόνια, πετσέτες, ομπρέλες Φωτοβολταϊκά στοιχεία Μονωτικές μπογιές κατοικιών
κολόνιες Σοκολάτα, τσάι, κέτσαπ Ρακέτες και μπάλες τένις Τζάκετ αδιάβροχα μπαταρίες Σαμπουάν ζώων
Λοσιόν μαλλιών Έλαια, «ειδικά» ποτά Μπάλες bowling κάλτσες Βιολογικό καθαρισμό νερού Στρώσεις γυαλιών
Ιατρική Παιδικά προϊόντα αυτοκίνητο Τεχνολογία υπολογιστών νοικοκυριό Διάφορα
Γάζες, Αρκουδάκια χρώματα Επεξεργαστές Βρύσες, κατσαρόλες Στρατιωτικές εφαρμογές
Φάρμακα κατά του καρκίνου μπουκάλια λιπαντικά Σκληροί δίσκοι Μαχαιρο-πήρουνα Στρώματα, χορδές μουσικών οργάνων
ραδιοφάρμακα Πιπίλες, υγρά πανάκια παρμπρίζ μικροτσίπ Ψυγεία, Ηλ. σκούπες ξυρ. μηχανές

Όλα τα παραπάνω κυκλοφορούν νόμιμα και μπορεί ο καθένας να αγοράσει. Το τι μυστικά πειράματα γίνονται σε κρυφά εργαστήρια και το ποιες ιδιότητες των υλικών ψάχνουν να διαχειριστούν οι σύγχρονοι «αλχημιστές» μόνο να το φανταστεί μπορεί κανείς. Σε λιγότερο από 50 χρόνια θα «κυκλοφορήσει» ο στρατιώτης «transformer», ένα υβριδικό όν το οποίο θα προσαρμόζει τον οπλισμό και την εμφάνισή του αυτομάτως με το περιβάλλον όπου θα δρα. Αυτός ο στρατιώτης του μέλλοντος θα έχει και άλλες «υπερφυσικές» ιδιότητες, που θα στηρίζονται εν μέρει και στη νανοτεχνολογία.

Οι κίνδυνοι που παραμονεύουν είναι πολλοί, ανεξερεύνητοι και ανεξέλεγκτοι. Οι υποστηρικτές της τεχνολογίας αυτής υπόσχονται θεαματική βελτίωση όλων των τεχνολογιών στην υπηρεσία του ανθρώπου. Οι πολέμιοι προειδοποιούν με καταστροφή και μετάλλαξη της ζωής.

Οι Κίνδυνοι της Νανοτεχνολογίας

Πριν από πέντε περίπου χρόνια μια ομάδα ερευνητών από τον Καναδά βρήκε μετά από μελέτες ότι όσο μικρότερα τα σωματίδια που μπαίνουν μέσα σε έναν οργανισμό, σε τόσο μικρότερα συστήματά του μπορούν να διεισδύσουν. Τα νανοσωματίδια μπορούν λοιπόν να εισέλθουν σε κύτταρα και να συγκεντρωθούν μέσα σε ζωτικά όργανα, βλάπτοντάς τα. Μικροσκοπικά σωματίδια άνθρακα, χρυσού, οξείδια άλλων μετάλλων και λιπίδια ήταν τα βασικά συστατικά της νανοτεχνολογίας πρώτης γενιάς.

Άλλα πειράματα σε ποντίκια έδειξαν ότι εισπνεόμενα νανοσωματίδια μεταφέρονταν στον εγκέφαλο προκαλώντας ανεπανόρθωτες ζημιές εκεί. Άλλες έρευνες έδειξαν ότι τα μικροσωματίδια αυτά προκαλούν ένα είδος οξειδωτικού στρες στα κύτταρα που οδηγεί σε φλεγμονές. Το συμπέρασμα είναι ότι οι ίδιες ιδιότητες που καθιστούν τη νανοτεχνολογία τόσο ελκυστική, είναι και αυτές που επιφέρουν προβλήματα και δυσλειτουργίες στους ζωντανούς οργανισμούς, ειδικότερα όταν αλληλεπιδρούν με τα κύτταρα. Και ενώ οι απόψεις για την τοξικότητα συνεχίζουν να διίστανται, δεν είναι λίγες οι φορές που 3 ή 5 διαφορετικές ερευνητικές ομάδες βγάζουν διαφορετικά μεταξύ τους αποτελέσματα κάνοντας τα ίδια πειράματα.

Το 2004 είχε εμφανιστεί μια μελέτη που είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον πολλών, όταν πειράματα σε ψάρια έδειξαν ότι όταν εκτέθηκαν σε νανοσωματίδια, γρήγορα αυτά συγκεντρώθηκαν στον εγκέφαλό τους βλάπτοντας τον σε μεγάλο βαθμό. Λίγο καιρό αργότερα, άλλοι επιστήμονες που έκαναν το ίδιο πείραμα ήρθαν στο συμπέρασμα ότι τα ψάρια τα έβλαψε μια άλλη ουσία (ένας διαλύτης) και όχι τα μικροσωματίδια της τεχνολογίας αυτής…

Τον τελευταίο καιρό πάντως, όλο και συχνότερες είναι οι ανησυχίες επιστημόνων που ισχυρίζονται ότι τα νανοσωματίδια που κατασκευάζει ο άνθρωπος και τα οποία είναι τόσο πολλά υποσχόμενα, βλάπτουν ανεπανόρθωτα τα κύτταρα των πνευμόνων, εφόσον εύκολα, μέσω της αναπνοής διεισδύουν εκεί. Ειδικά για τους εργαζόμενους στον τομέα της νανοτεχνολογίας υπάρχει ο συνεχής και ταυτόχρονα άγνωστος κίνδυνος για την υγεία τους, με άγνωστες συνέπειες σε αυτή. Ακόμη χειρότερα είναι τα πράγματα για το περιβάλλον: η συσσώρευση μικροσωματιδίων της εν λόγω τεχνολογίας στο περιβάλλον εγκυμονεί και αυτή μεγάλους κινδύνους, μια και εδώ δεν υπάρχουν στοιχεία από έρευνες και στατιστικές μελέτες. Σποραδικά εμφανίζονται οργανώσεις και οργανισμοί, οι οποίοι προσπαθούν να «τυποποιήσουν» κάποια δεδομένα για την νανοτεχνολογία και την ασφαλή χρήση των προϊόντων της. Παρά ταύτα στον τομέα αυτό δεν έχουν επενδυθεί σοβαρά κεφάλαια, λείπει η εξειδίκευση και το προσωπικό. Η φαρμακευτική εταιρία «Novartis», στα πλαίσια του δικού της «αυτοέλεγχου» για την ασφάλεια των φαρμάκων της με νανοτεχνολογία, υποσχέθηκε να χρησιμοποιεί σωματίδια που μπορεί ο ανθρώπινος οργανισμός –έστω και σε βάθος χρόνου– να αποβάλλει.

Κριτικοί, όπως π.χ. ο οργανισμός Friends of the Earth, έχουν πάντως επισημάνει ότι τέτοιου είδους μέτρα παίρνονται κυρίως για να ριχτεί στάχτη στα μάτια των κυβερνήσεων και να μην θεσπιστούν νόμοι για αυστηρότερους ελέγχους ή γιατί η εταιρίες δεν έχουν τα χρήματα για να χρησιμοποιήσουν πιο εξελιγμένα άρα και πιο επικίνδυνα υλικά. Η ειδική οδηγία της Ε.Ε, η γνωστή REACH (ερευνά και καταγράφει κάποιες χημικές ουσίες που παράγονται ή εισάγονται στις χώρες της Ευρώπης), έχει και αυτή νομικά κενά σε σχέση με την νανοτεχνολογία. Εδώ υπάρχει υποχρέωση καταγραφής των τεχνητών ουσιών που παράγονται ή εισάγονται στην Ε.Ε. μόνον εφόσον αυτές ξεπερνούν ετησίως ένα τόνο βάρος. Έτσι διαφεύγουν όλα τα μικροσωματίδια που παράγονται σε ποσότητες μερικών γραμμαρίων το πολύ.

Υποστηρικτές της Νανοτεχνολογίας

Αναλογιζόμενοι τα 12 δισεκατομμύρια δολάρια που επενδύθηκαν το 2006 στην τεχνολογία αυτή, αξίζει τον κόπο να ρίξει κανείς μια ματιά στο λόμπι των εταιριών και οργανισμών που επενδύουν αυτά τα τεράστια ποσά. Στην ουσία υπάρχουν τρεις ομάδες υποστηρικτών της νανοτεχνολογίας: είναι οι «ουμανιστές», οι οποίοι βλέπουν στα προϊόντα 3ης γενιάς την ευκαιρία να βελτιώσει ραγδαία ο άνθρωπος τη ζωή του. Οι θεωρίες τους μιλάνε για νανο-αισθητήρες μέσα στο ανθρώπινο σώμα που θα ελέγχουν όλες τις λειτουργίες και θα επιδιορθώνουν τις τυχόν ανωμαλίες του οργανισμού απευθείας, για ειδικά εμφυτεύματα στον εγκέφαλο που θα έχουν ως αποτέλεσμα την πνευματική απογείωση του ανθρώπινου είδους και για μικρομηχανές που θα είναι σε θέση να κατασκευάζουν προϊόντα κτίζοντας τα άτομο-άτομο, έχοντας έτσι μια μέχρι σήμερα ασύλληπτη ακρίβεια στην κατασκευή τους. Και στην καταπολέμηση του καρκίνου θα υπάρχουν ειδικά «εκπαιδευμένα» μικροσωματίδια που θα εισβάλλουν στα καρκινικά μόνο κύτταρα και θα τα καταστρέφουν.

Τη δεύτερη ομάδα αποτελεί το λόμπι της τεχνολογίας ηλεκτρονικών και ηλεκτρονικών υπολογιστών. Αυτή έχει διακρίνει το δυναμικό των προϊόντων της νανοτεχνολογίας 1ης και 2ης γενιάς και ονειρεύεται τους γρηγορότερους υπολογιστές όλων των εποχών. Σε περίπου 10 χρόνια από σήμερα θα έχουν φτάσει στα σύνορα της συρρίκνωσης των μικροσωμάτων της νανοτεχνολογίας. .

Από τους υποστηρικτές της νανοτεχνολογίας δεν θα μπορούσαν να απουσιάζουν οι εταιρίες κατασκευής όπλων, οι στρατιωτικοί δηλαδή. Αλεξίσφαιρα γιλέκα που θα ζυγίζουν μόλις μερικά γραμμάρια δοκιμάζονται ήδη, ενώ νανο-αισθητήρες θα αναλύουν τα σωματίδια της αναπνοής του κάθε στρατιώτη και θα βγάζουν συμπεράσματα για τη φυσική του κατάσταση, πιθανούς τραυματισμούς του κλπ. Όλα αυτά θα μεταδίδονται σε πραγματικό χρόνο σε ένα κέντρο επιχειρήσεων, το οποίο θα είναι έτσι σε θέση να κάνει τις καλύτερες δυνατές κινήσεις στο πεδίο της μάχης.

Νανοτεχνολογία και Προστασία του Περιβάλλοντος

Με την όλο και πιο έντονη παρουσία των σημαδιών της κλιματικής καταστροφής που λαμβάνει χώρα, ολοένα και περισσότερο άρχισαν οι επιστήμονες να ψάχνουν τρόπους για προϊόντα που θα «προστάτευαν» με τον ένα ή άλλο τρόπο το περιβάλλον και θα προερχόταν από τα εργαστήρια της νανοτεχνολογίας. Και πράγματι τα πρώτα βήματα έγιναν στον τομέα των επαναφορτιζόμενων μπαταριών οι οποίες εκμεταλλευόμενες την τεχνολογία αυτή, μπορούν να δουλεύουν για περισσότερο χρόνο έχοντας ταυτόχρονα και μεγαλύτερο αριθμό φορτίσεων (οι μπαταρίες αυτές περιέχουν νανοσωλήνες άνθρακα). Μεγάλες ελπίδες υπάρχουν και στη τεχνολογία των φωτοβολταϊκών στοιχείων, τα οποία μπορεί να έχουν πλέον πάχος δέκατα του χιλιοστού, έχοντας και βελτιωμένη απόδοση. Θα μπορούν έτσι να αναπαράγουν την ενέργεια που χρειάστηκε για την κατασκευή τους σε μόλις ένα έτος, όταν τα συμβατικά φωτοβολταϊκά χρειάζονται σήμερα 3 έτη.

Το βρετανικό υπουργείο περιβάλλοντος δημοσίευσε μάλιστα μια έκθεση το 2007, η οποία μεταξύ άλλων έλεγε πως αν επενδυθούν τα ανάλογα ποσά στην τεχνολογία αυτή για την προστασία του περιβάλλοντος, θα μπορούσαν οι εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου να μειωθούν κατά 20% μέχρι το έτος 2050!

Και εδώ ξαναγεννιέται το ερώτημα μήπως τελικά η νανοτεχνολογία έχει περισσότερες ευκαιρίες απ ‘ότι ρίσκα; Σίγουρη απάντηση δεν υπάρχει προς το παρόν, χρειάζεται ακόμη πολυετής έρευνα, ηθική και προπάντων ψυχραιμία.

Ο ΑΛΕΞΗΣ ΑΛΑΜΑΤΙΔΗΣ (dytikos@the.forthnet.gr) είναι εκδότης του περιοδικού Δυτικώς της Θεσσαλονίκης και ασχολείται με τη φωτογραφία και το περιβάλλον.

XΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΤΕ ΣΥΧΝΑ ΤΟ ΚΙΝΗΤΟ ΣΑΣ ΤΗΛΕΦΩΝΟ; ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΕΙΤΕ ΑΠΟ ΤΙΣ ΒΛΑΒΕΡΕΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΕΣ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟ BIOGUARD 21.


Advertisements